Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η διαλεκτική του κοινωνικού μετασχηματισμού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η διαλεκτική του κοινωνικού μετασχηματισμού

  • A-
  • A+
ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΣΟΥΚΑΛΑ «Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΛΕΒΙΑΘΑΝ»

Στη διεθνή επιστημονική κοινότητα, εδώ και δύο αιώνες (από τα μέσα του 19ου αιώνα) έχει επικρατήσει ο καταμερισμός εργασίας ανάμεσα στις επιστήμες (φυσικές και κοινωνικές), με τον ταυτόχρονο αυτοπροσδιορισμό της φιλοσοφίας ως μεταφιλοσοφίας, πράγμα που σημαίνει ότι η ανθρώπινη γνώση θέτει και ξαναθέτει το πρόβλημα της λειτουργικότητάς της μέσα στη νεωτερική πολιτική κοινωνία.

Αυτή η γνωσιοθεωρητική αλλά ταυτόχρονα και κοινωνικο-πολιτική εξέλιξη σφραγίζει την παραγόμενη γνώση, είτε αυτή αποτυπώνεται στις επιστημονικές και ερευνητικές διαδικασίες είτε εκφράζεται στα ιδεολογικά σχήματα. Θεμελιώδες, λοιπόν, και δομικό χαρακτηριστικό της γνώσης που παράγεται στην εποχή μας είναι ο αυτοστοχασμός της, η πνευματική εκείνη διαδικασία μέσω της οποίας το γνωστικό υποκείμενο στοχάζεται όχι μόνο για τα ερευνητικά συμπεράσματά του, αλλά και για τις πραγματολογικές (εσωτερικές και εξωτερικές) συνθήκες που καθιστούν δυνατή τη γνώση.

Με την εισαγωγική αυτή παρατήρησή μου, ουσιαστικά αναλύω το θεματικό αντικείμενο του πρόσφατου βιβλίου του Κωνσταντίνου Τσουκαλά με τον τίτλο «Ο αόρατος Λεβιάθαν – Δημοκρατία, δικαιοσύνη και ηθική στα χρόνια της κρίσης» (εκδ. Πόλις, 2020). Το βιβλίο διαιρείται σε τέσσερα μέρη:

  1. Μέρος Α’: «Ευθύγραμμες προβολές: Πρόοδος, ανάπτυξη, μεγέθυνση».
  2. Μέρος Β’: «Από τη σοσιαλδημοκρατική στη νεοφιλελεύθερη συναίνεση».
  3. Μέρος Γ’: «Το δημοκρατικό παράδοξο».
  4. Μέρος Δ’: «Παγκοσμιοποίηση και συναλλακτικά ήθη».

Εκτείνεται σε 15 κεφάλαια και περιλαμβάνει τις εισαγωγικές παρατηρήσεις και τον επίλογο. Αναφέρεται κατά διεξοδικό και εμπεριστατωμένο αφηγηματικό τρόπο σε όλα τα θέματα, ζητήματα και προβλήματα της νεωτερικής και σύγχρονης κοινωνίας. Ο Τσουκαλάς τοποθετεί στο κέντρο των θεωρητικο-πολιτικών ερευνών του τις αλλαγές και τους μετασχηματισμούς που έχουν συντελεσθεί και όλες τις ιστορικές φάσεις, από τις οποίες έχει διέλθει η εποχή μας. Γράφει με ποιητική έμπνευση: «Μαζί με τη Γη, την Ιστορία, τις ιδέες, τους θεούς και τα φαντάσματα κινούμαστε κι εμείς» (δηλ. οι άνθρωποι, δηλ. τα γνωστικά και πολιτικά υποκείμενα).

Κατά τον Κ. Τσουκαλά δεν υπάρχει «πρώτη αρχή» συγκροτήσεως του ανθρώπινου κόσμου, της εποχής μας και της κοινωνίας μας. Ολα τα ανθρώπινα πράγματα διαμορφώνονται σε δύο επίπεδα (ή σε δύο συστήματα): στο γνωσιοθεωρητικό (σκέψη, στοχασμός, επιστήμη, γνώση) και στο υλικό (παραγωγικές σχέσεις, υλική οργάνωση της ζωής εν γένει), τα οποία διαμεσολαβούνται μεταξύ τους.

Η διάκριση, την οποία εισηγείται ο συγγραφέας, είναι τελικά ο διαχωρισμός ανάμεσα σε δύο κριτήρια: το κριτήριο της «προόδου» και το κριτήριο της «άρνησης», βάσει των οποίων διακρίνεται η πρώιμη νεωτερικότητα από την ύστερη (ή την όψιμη) νεωτερικότητα. Η ιστορικο-κοινωνική εξέλιξη σημαδεύεται μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα από τη διαφωτιστική αρχή της προόδου, ενώ κατά τις τελευταίες δεκαετίες (μετά το έτος 1989) αποκτά τα πρωτεία της συγκρότησης και της λειτουργίας της κοινωνίας η αρχή της άρνησης (Negationprinzip).

Κατά την ιστορική φάση της πρώιμης νεωτερικότητας οι διαμεσολαβητικές σχέσεις ανάμεσα στη συνείδηση και την ύλη αρθρώνονται στο επίπεδο της θετικότητας. Θεσμοθετείται η νόμιμη πολιτική εξουσία (δηλαδή το κράτος), οργανώνεται η υλική αναπαραγωγή της κοινωνίας, διατυπώνονται τα αιτήματα της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης κ.ά., τα οποία καθίστανται τελικά πολιτικοί θεσμοί. Η Γαλλική Επανάσταση έκανε την ιστορική τομή ανάμεσα στις κλειστές και «ψυχρές» προνεωτερικές κοινωνίες. Και η ίδια η γνώση ως επιστήμη, ως ιδεολογία και ως τεχνική γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στον ορθολογισμό και τον ανορθολογισμό.

Κατά τον Κ. Τσουκαλά, η ανθρώπινη ύπαρξη είναι μια πρισματική οντότητα και οι κοινωνικο-πολιτικές καταστάσεις εντός των οποίων διαβιώνει είναι πολύπλοκες. Η σχέση ανάμεσα στον εσωτερικό άνθρωπο και τον πολίτη μόνον ως διαλεκτική σχέση μπορεί να υπάρξει. Κατά συνέπεια, η οργάνωση της ανθρώπινης ζωής σε κοινωνικά συστήματα, όπως είναι το πολιτικό, το οικονομικό, το ιδεολογικό κ.ά., θεμελιώνεται σε μια ανοιχτή διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη συνείδηση, την ψυχή και το φαντασιακό στοιχείο, από τη μια, και τις παραγωγικές σχέσεις και τις πολιτικο-πρακτικές οργανώσεις, από την άλλη. Αυτή η διαλεκτική σχέση θεσμοθετείται ως «πεδίο μάχης» ανάμεσα στον ορθολογισμό και τον ανορθολογισμό.

Το τελικό θεωρητικο-πολιτικό συμπέρασμα των ερευνών του συγγραφέα διατυπώνεται ως εξής: μέσω των ιστορικο-πολιτικών εξελίξεων, κατά τη σύγχρονη εποχή μας, έχει εγκαθιδρυθεί μια οντότητα, η οποία βρίσκεται έξω και πέρα από κάθε ορθολογικό, κοινωνικό και πολιτικό έλεγχο. Αυτή η οντότητα είναι ο «απρόσωπος και αόρατος Λεβιάθαν που βρίσκεται παντού και πουθενά». Δεν πρόκειται για κάποιον μηχανισμό ή μια οποιαδήποτε διαδικασία πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων. Είναι το μηχάνημα «Σβάρνα» που λειτουργεί σε όλα τα επίπεδα της «μετα-ανθρώπινης εξουσίας»: στις ψυχές των ανθρώπων, στις πράξεις και τις αποφάσεις των πολιτών, στην οικονομική και πολιτική οργάνωση της ανθρώπινης ζωής.

Ακόμη μία κριτική παρατήρηση είναι η εξής: Εάν, όπως υποστηρίζει ο Κ. Τσουκαλάς, η γενεσιουργός αιτία της δημιουργίας της ανθρώπινης πολιτικής κοινωνίας, και τελικά του κοινωνικού μετασχηματισμού της, είναι η διαλεκτική αρχή της «άρνησης», σύμφωνα με την οποία όλα τα περιεχόμενα και όλα τα στοιχεία όλων των συστημάτων επαναπροσδιορίζονται μέσω διαδικασιών αφομοίωσης και ενσωμάτωσης των δεδομένων και της θεσμικής μετατροπής τους, τότε η μετάβαση στην «κοινωνία που επέρχεται» (για να χρησιμοποιήσω μια έκφραση του φίλου μου Giorgio Agamben) δεν εξαρτάται από τη δύναμη του παλαιού καθεστώτος. Αλλά εξαρτάται μήπως από την κοινωνική στασιμότητα;

Ούτε και αυτό συμβαίνει. Ο Κ. Τσουκαλάς παραπέμπει στους Ricœur και Καστοριάδη και όλοι μαζί θέτουν το θεμελιώδες υπαρξιακό ερώτημα: Μήπως εάν ο οποιοσδήποτε κοινωνικός μετασχηματισμός δεν μπορεί παρά να κινηθεί στο πλαίσιο μιας απλής αναδιάταξης, ενός ήδη ιστορικά δεδομένου και πεπερασμένου πλέγματος σημασιών; Τότε κάτι τέτοιο οδηγεί στη θεσμοθέτηση του «αόρατου Λεβιάθαν».

Ως επίλογο στην παρέμβασή μου αυτή, θέλω να τονίσω ότι ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, με το βιβλίο του αυτό, συνοψίζει όχι μόνον την προσωπική ερευνητική πορεία του, αλλά, μέσω της επιστημολογικής αναμέτρησής του με τις ιδέες, τα ερμηνευτικά σχήματα και τις πολιτικές πρακτικές της κοινωνίας μας στην ευρωπαϊκή εξέλιξή της, εκφράζει το «πνεύμα της εποχής μας» (κατά τον Hegel), σύμφωνα με το οποίο η εκάστοτε κοινωνία και η εκάστοτε εποχή μιλάει για τον εαυτό της μέσω δεσμευτικών ορθολογικών εννοιακών συλλήψεων. Ολόκληρη η ελληνική επιστημονική κοινότητα εκφράζει την επιστημολογική ευγνωμοσύνη της προς τον Κ. Τσουκαλά και για το βιβλίο αυτό αλλά και για το συνολικό ερευνητικό έργο του στοχαστή και διανοούμενου Κ. Τσουκαλά.

*καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενα βιβλίο, μια παρουσίαση, ένα δώρο
Επειδή το καλύτερο δώρο είναι πάντα ένα βιβλίο, σας προτείνω και θα αναφερθώ στο βιβλίο του Γιώργου Πασαμήτρου «Μικρή ιστορία στα μεγάλα χρόνια 1940-1944, Η δράση του ΕΛΑΝ, Τα τραγικά γεγονότα στην Ερμιονίδα,...
Ενα βιβλίο, μια παρουσίαση, ένα δώρο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιστροφή στο «πνεύμα της Φιλαδέλφειας»
Τo βιβλίο του Alain Supiot με τίτλο «Το πνεύμα της Φιλαδέλφειας - Η κοινωνική δικαιοσύνη απέναντι στην ολοκληρωτική αγορά» συνιστά ένα από τα πιο ρηξικέλευθα κείμενα που έχουν γραφτεί τον 21ο αιώνα σχετικά με...
Επιστροφή στο «πνεύμα της Φιλαδέλφειας»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
Ενα νέο βιβλίο ήρθε, πολύ πρόσφατα, να εμπλουτίσει τη βιβλιογραφία σε σχέση αφενός με τη βιογραφία του γιατρού Πέτρου Σωκράτους Κόκκαλη και αφετέρου με τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές της...
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
Η νέα σειρά βιβλίων 96plus από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο έχει στόχο να προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό βιβλία χρηστικά και έγκυρα, παρεμβάσεις σε ζητήματα αιχμής που είναι (χάρη και στο σχετικά μικρό...
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πάνω, κάτω, ανάμεσα στις γραμμές
Να ζητάς από έναν συγγραφέα να σου πει γιατί γράφει είναι σαν να ρωτάς ένα ψάρι γιατί κολυμπά. Κατά τα τέλη της τελευταίας δεκαετίας του 20ού αιώνα, πίνοντας καφέ στο σπίτι του φίλου μου συγγραφέα Κ., τον...
Πάνω, κάτω, ανάμεσα στις γραμμές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σπιριτουαλισμός vs Τεχνοφουτουρισμός
Στην εποχή μας μέσω του ατομισμού, καταναλωτισμού και της παν-εμπορευματοποίησης που επιβάλλει ο σημερινός (τεχνο)-καπιταλισμός σφυρηλατείται ραγδαία και τείνει να κυριαρχήσει το νέο τεχνοφουτουριστικό...
Σπιριτουαλισμός vs Τεχνοφουτουρισμός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας