Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι αυταπάτες του homo economicus
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι αυταπάτες του homo economicus

  • A-
  • A+

«Όταν εισέρχεται στη σκηνή ο homo economicus ο ηθικός άνθρωπος αποχωρεί».

Ντανιέλ Κοέν, Ηomo Economicus: Ένας (παραστρατημένος) προφήτης (εκδ. Πόλις)

Πρόκειται για κουβέντα, τόσο ανοιχτή όσο και η αυτονομία του εθνικού κράτους, η σχέση δημοκρατίας και ανάπτυξης ή για το εάν το ΑΕΠ και λοιποί μακροοοικονομικοί δείκτες αποτυπώνουν τη συλλογική ευτυχία.

Ποιος είναι ο homo economicus; Είναι μια κατασκευή. Με τα λόγια του Μαξ Βέμπερ, «καταπιάστηκε να ξαναφτιάξει τον κόσμο» απ’ το κελί του Καλβίνου. Αυτός ο φανταστικός, ορθολογικός και σκοπιμοθηρικός προφήτης, έγινε «ανθρωπολογικό τέρας» (Π. Μπουρντιέ). Το αμφίσημο πλάσμα δραπέτευσε απ’ το νησί του Ροβινσώνα ή από την επιστολή προς τον «νέο επιχειρηματία» του Βενιαμίν Φραγκλίνου, συνδύασε την πουριτανική ψυχοφελή συσσώρευση με το θυμικό του Σκρουτζ Μακ Ντακ.

Από το ’80 και μετά, ο μη πηδαλιοχούμενος κόσμος κυριαρχήθηκε από τις «ιδιορρυθμίες της φιλοσοφίας του». Ο economicus μεταλλάχθηκε σε homo numericus ‒σε αριθμούς, όπως το ΑΕΠ‒ και ορίζει τα πάντα που, εναλλακτικά, θα μπορούσαν –εκτός από μετρήσιμες αξίες– να δίνουν χυμούς και χαρές στη ζωή. Όμως, όσο το καύχημα του numericus θα ταυτίζεται με την οψέποτε ανθρώπινη ευτυχία, όλες οι έρευνες θα δείχνουν μείωση της τρέχουσας ευτυχίας με κατακόρυφη αύξηση των αντικαταθλιπτικών για τα δισέγγονα του Κέινς και των baby boomers.

O homo economicus αδυνατεί να πλάσει τον κόσμο όταν καλείται να διαχειριστεί υγεία, παιδεία, επιστημονική έρευνα, κοινωνική δικαιοσύνη, νεωτερικές διακηρύξεις κ.ά. Αυτά είναι διαβολοουρές των παθημάτων και μαθημάτων της ανθρωπότητας ‒ τουλάχιστον, για τον 20ό αιώνα: των πολέμων, της Ύφεσης του 1930 (και της πρόσφατης του Ύφεσης του 2008).

Επιπλέον, ο homo economicus διέγραψε την πρόδρομη ιδέα της οικονομικής ως ηθικής επιστήμης. Έξω οι homo ethicus και homo empathicus. Έξω και ο homo politicus. Οι ορθολογικές προσδοκίες παίζονται στην ανταλλαγή του πλούτου εις βάρος της ευτυχίας, της κοινωνικής αρμονίας, της συνεργασίας και της αμοιβαιότητας.

Τι μάθαμε από τη συγκατοίκηση του Covid-19 και του homo economicus; Τη γύμνια του δεύτερου. Το ΑΕΠ θα γκρεμιστεί εξαιτίας της πτώσης των εισοδημάτων της εργασίας (λόγω της έκτακτης κατάστασης). Όμως, με ενεργό τον ιό, ο πλούτος θα συνεχίσει να αυξάνεται. Ο Τομά Πικετί στο «Κεφάλαιο για τον 21ο αιώνα», εξήγησε ότι η εμμένουσα συσσώρευση πλούτου στην κορυφή της πυραμίδας έγκειται στην απόκλιση των ρυθμών οικονομικής μεγέθυνσης (g) και του ποσοστού της καθαρής απόδοσης του κεφαλαίου (r). Μακροπρόθεσμα, οι αποδόσεις του κεφαλαίου (r) υπερβαίνουν σταθερά τους δείκτες οικονομικής μεγέθυνσης (g) ‒ κάτι που εκφράζει συνοπτικά η ανισότητα r>g. Αυτό σημαίνει ότι ο φιλάνθρωπος και λαλίστατος για τις πανδημίες Μπιλ Γκέιτς ή η κληρονόμος Λιλιάν Μπετανκούρ που δεν εργάστηκε ποτέ και οι λοιποί που συσσώρευσαν πλούτο στο παρελθόν, θα βλέπουν την περιουσία τους να αυξάνεται ταχύτερα σε σχέση με τους πολλούς που ο πλούτος τους βασίζεται αποκλειστικά στο εισόδημά τους (αυτό που καταγράφει το κρημνιζόμενο ΑΕΠ).

Ποιοι πλήττονται από τον COVID-19; Οι υπόλοιποι. Ο homo sacer, δηλαδή, η γυμνή φονεύσιμη ζωή στ’ απόσκατα μιας ανώφελης θυσίας. Οι αδύνατες ομάδες (αποκλεισμένοι, ιδρυματοποιημένοι φυλακών, «δομών φιλοξενίας», ηλικιωμένοι, απόκληροι). Αυτές οι «άρρωστες» κοινότητες (τα κατακάθια που έλεγε ο υπουργός μεταφορών Κ. Καραμανλής), τα «τρωκτικά του κράτους ευημερίας» και οι εκμεταλλευτές των δημοσίων πόρων, θα πρέπει να ξεχωρίσουν από τις «υγιείς» κοινότητες τις οποίες θα δανείζει αφειδώς το καταπίστευμα του Μπιλ Γκέιτς και τα λοιπά funds.

Επίσης μάθαμε, για μία ακόμα φορά, ότι χαμένη βγαίνει συλλύβδην η εργασία και μαζί της το κοινωνικό κεφάλαιο – ο συνεκτικός ιστός. Πολύ δε μάλλον όσο κυκλοφορούν ναρκισσευάμενοι πίθηκοι που θεωρούν αυτονόητο να δαπανούν 180 εκατομμύρια για να διαθέσουν τα 100 σε αυτούς που τα έχουν ανάγκη.

Το tour de force του COVID-19 από την Κίνα στην Ιταλία ή την Ισπανία, από την Αφρική μέχρι την Αμερική κ.ά., θα βοά αποτυχίες εάν δεν υπάρξουν ηθικά αντίβαρα στον εκφυλισμένο homo economicus. Ο Δαρβίνος ποτέ δεν έκρυψε την ανησυχία του για την χρήση των θεωριών του. Και ο Ανταμ Σμιθ, εκτός από φιλαυτίες, μίλησε για αρχές ευδαιμονίας, για συμπόνια και για απόλαυση με την ευτυχία των άλλων. Ο Μπόρχες το είπε απλά: «H ανθρωπότητα; Ασφαλώς και μπορεί να σωθεί, και ένας πιθανός τρόπος είναι να υιοθετήσει μια ηθική στάση… Άλλον τρόπο δεν ξέρω». Όταν η τρέχουσα καραντίνα και η υγειονομική έκτακτη κατάσταση τελειώσει, δεν θα είμαστε όπως πριν. Ωστόσο, θα πρέπει να επινοήσουμε το πώς θα θέλαμε να ξαναφτιαχτεί ο κόσμος.

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ορισμένοι δεν έκαναν κανένα pause αυτόν τον καιρό...
Αυτό το διάστημα τα παρασκήνια δούλευαν στο φουλ, οι δικαστικές διαμάχες βγαίνουν και εκτός συνόρων, ο διχασμός διευρύνεται, ορισμένες αντιμαχίες οδηγούνται στα άκρα...
Ορισμένοι δεν έκαναν κανένα pause αυτόν τον καιρό...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναθαρρεύουμε, αλλά δεν εφησυχάζουμε...
Τα πράγματα δεν είναι εύκολα. Oι δυσκολίες είναι εδώ, παραμένουν δυνατές και εξακολουθούν να λειτουργούν ως ύπουλες και σημαντικές απειλές για το άμεσο μέλλον.
Αναθαρρεύουμε, αλλά δεν εφησυχάζουμε...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η εποχή της γύμνιας
Ο εγκλεισμός, που για πολύ κόσμο αυτή την εποχή συνοδεύεται από αεργία και για αρκετούς σέρνει την πολύ ρεαλιστική προοπτική της ανεργίας όταν τελειώσει η κρίση του κορονοϊού, μας φέρνει αντιμέτωπους με ό,τι...
Η εποχή της γύμνιας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ανήσυχη αναμονή…
Από τις εσωτερικές κοινωνικές και οικονομικές ισορροπίες μέχρι τους περιφερειακούς και παγκόσμιους συσχετισμούς προκύπτει η διαπίστωση ότι όχι μόνο δεν υπάρχει επιστροφή στην προ πανδημίας διεθνή κατάσταση,...
Ανήσυχη αναμονή…
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η κάθε θεωρία συνωμοσίας δεν πρέπει να «μολύνει» την κριτική σκέψη
Όσον αφορά στον κορονοϊό και στο τι τον δημιούργησε, είναι σίγουρο πως υπάρχουν σημαντικότερα ερωτήματα που πρέπει να μας απασχολούν σε ενεστώτα χρόνο.
Η κάθε θεωρία συνωμοσίας δεν πρέπει να «μολύνει» την κριτική σκέψη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

ΚΛΕΙΣΙΜΟ