Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η «τέλεια καταιγίδα» και η μεγάλη πρόκληση

Φωτογραφική παραίνεση στους κατοίκους του Ντουμπάι να μείνουν σπίτι και να τηρήσουν τα μέτρα προστασίας

AP PHOTO
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η «τέλεια καταιγίδα» και η μεγάλη πρόκληση

  • A-
  • A+

Ζούμε σε απρόσμενους καιρούς. Αυτοί ήδη ήσαν βεβαρημένοι με πολιτικές και οικονομικές τοξίνες στις καπιταλιστικές δημοκρατίες. Πολύ πριν από τον κορονοϊό. Μετά ήρθε το απρόσμενο φαινόμενο της πανδημίας. Το συγκεκριμένο και βεβαρημένο ήρθε να προστεθεί στο απρόσμενο. Αυτά τα δύο λειτουργούν αθροιστικά. Ετσι αποτελούν πρόκληση και απειλή. Αλλωστε μια εύλογη αγωνία προστίθεται στην ασάφεια και οδηγεί σε ένα σαφές ερώτημα: Μπορεί το συγκεκριμένο πολιτικό προσωπικό και τα υπάρχοντα πολιτικά συστήματα να αντιμετωπίσουν την πρόκληση και την απειλή;

Ας ξεκινήσουμε πρώτα από τη Βρετανία. Ως γνωστόν, πρόσφατα ο συντηρητικός Μπόρις Τζόνσον πέτυχε συντριπτική νίκη στις εκλογές, παραμερίζοντας συνειδητά το εικόνισμα του θατσερισμού. Αντ’ αυτού, πέρα από την καθαρή θέση του υπέρ του Brexit, εξέπληξε με δεσμεύσεις για μαζικές δημόσιες δαπάνες, τόσο για την αναζωογόνηση υποβαθμισμένων εργατουπόλεων (κερδίζοντας πολλές από αυτές από το Εργατικό Κόμμα), όσο και για τη στήριξη του Εθνικού Συστήματος Υγείας (NHS), δημιούργημα και σύμβολο των Εργατικών.

Δεν είναι, όμως, μόνο αυτά που συμβαίνουν στη Βρετανία. Κυριαρχεί εκεί ένας αφορισμός που ανήκει στον ινδικής καταγωγής υπουργό Οικονομικών Ρίσι Σουνάκ, 39 ετών (τον δημοφιλέστερο για την ώρα πολιτικό της χώρας) που δηλώνει: «Αυτοί δεν είναι καιροί για ιδεολογήματα και δόγματα»! Τον αφορισμό θα συνόδευε ένα πρωτοφανές πρόγραμμα δημοσίων δαπανών, που μέρα με τη μέρα κλιμακώνονται, το οποίο περιελάμβανε δάνεια, καταβολή του 80% των μισθών σε όσους τέθηκαν προσωρινά εκτός εργασίας (μέχρι 2.500 λίρες) και κοινωνικές δαπάνες ύψους 7 δισ. Για να χειροκροτήσει τα μέτρα το πιο αριστερόστροφο εργατικό συνδικάτο! Ενώ το εμβληματικό κεντροαριστερό περιοδικό New Statesman θα έγραφε για την «Επιστροφή του Προστατευτικού Κράτους».

Μέσα στο κλίμα αυτό ήρθε και, προηγήθηκε μάλιστα, το κύριο άρθρο των Financial Times στις 4 Απριλίου. Πρόκειται για μια εφημερίδα που, ως γνωστόν, αποτελεί το βαρύ χαρτί ενός όχι ακραίου καπιταλισμού. Εγραφαν λοιπόν οι F.T. χαρακτηριστικά πως ο ιός «ξεγυμνώνει το εύθραυστο κοινωνικό συμβόλαιο των καπιταλιστικών χωρών». Καταγγέλλονταν απερίφραστα οι ακραίες ανισότητες που εντάθηκαν μετά το 2008. Διατυπώνονταν επίσης προειδοποιήσεις πως πρέπει να παρθούν μέτρα για να μη συμβεί το μοιραίο: αυτές να αυξηθούν, ακόμη πιο πολύ, μέσα στην πανδημία. Ομολογούνταν πως οι καπιταλιστικές δημοκρατίες είχαν χάσει τον έλεγχο στο πεδίο της κοινωνικής συνοχής. Οι F.T. καλούσαν τις κυβερνήσεις να δημιουργήσουν ένα «κοινωνικό συμβόλαιο που να ευνοεί όλους». Ωστε οι πολίτες να νιώσουν, και ειδικά οι πιο ευάλωτοι οικονομικά, ότι «στη μάχη είμαστε όλοι μαζί»! Με δεδομένο άλλωστε ότι μετά την κρίση του 2008 το κόστος έπεσε ολόκληρο στους οικονομικά αδύναμους. Και οι πλούσιοι έγιναν πλουσιότεροι. Πολύ πλουσιότεροι!

Για τη δραματική αύξηση των ανισοτήτων μετά το 2008 έχουν γραφτεί πολλά. Σήμερα φαντάζουν ακόμη πιο επίκαιρα. Το φαινόμενο υπήρξε γενικό, όμως στην Αμερική τα πράγματα έφτασαν στα άκρα. Πάντως, οι κοινωνικές ρηγματώσεις που προκάλεσαν οι ανισότητες ήρθαν να προϋπαντήσουν άλλη μια κρίση που επωαζόταν: αυτή της διαρκούς υποβάθμισης των ικανοτήτων του πολιτικού προσωπικού των καπιταλιστικών δημοκρατιών. Ετσι οι ψηφοφόροι καλούνταν να διαλέξουν, όλο και συχνότερα, ανάμεσα στο «μη χείρον». Τούτο εμφανίστηκε εκρηκτικά στις προεδρικές εκλογές της Αμερικής του 2016, στη μάχη μεταξύ Τραμπ και Κλίντον, με τα γνωστά αποτελέσματα: να μπούμε δηλαδή στην «Εποχή Τραμπ» (την οποία αναλύω στο οικείο βιβλίο μου). Παράλληλα η απόλυτη ανομία της εποχής Μπους του νεότερου συνοδεύτηκε από τα παρεμφερή χνάρια του Ομπάμα. Απαξιώθηκαν έτσι οι φιλελεύθερες αξίες. Με ενίσχυση των αντιδημοκρατικών δυνάμεων.

Οι βαθιές ανισότητες πλέον στοιχειώνουν τις δημοκρατικές κοινωνίες. Ενώ η οργή όσων νιώθουν «ξεχασμένοι» από το σύστημα έχει τροφοδοτήσει την απήχηση του ακροδεξιού λαϊκισμού. Στην Αμερική κάποτε (το 1981) το πλουσιότερο 1% κέρδιζε 27 φορές περισσότερα από το χαμηλότερο 50%. Ενώ πλέον το 2016 κερδίζει 81 φορές περισσότερα! (Ian Bremmer). Οπως τεκμηριώνει στο πολυσυζητημένο βιβλίο του ο Branko Milanovic (Global Inequality), οι οικονομικές ανισότητες έχουν διευρυνθεί παντού θεαματικά και κυρίως στις αγγλοσαξονικές χώρες. Θύμα της τάσης αυτής είναι ακόμη και η Γερμανία που εμφανίζεται ως πρότυπο σύνεσης στην Ε.Ε. Μόνο η Σουηδία συντηρεί αρκετά την κοινωνική της εικόνα. Ομως εκείνο που είναι άκρως ανησυχητικό -και δεν έχει τονιστεί αρκετά- είναι ότι παγκοσμίως η μεσαία τάξη (με βάση τους σχετικούς δείκτες) στις ισχυρότερες καπιταλιστικές οικονομίες, αντί να αυξάνεται, συρρικνώνεται μέσα στον χρόνο! Και εδώ πρωταγωνιστεί αρνητικά η ηγέτιδα του «δημοκρατικού στρατοπέδου», η Αμερική. Σημαντικά τμήματα της αμιγώς μεσαίας τάξης πέφτουν σε χαμηλότερη κατηγορία! Μόνο η Σουηδία, από τις προηγμένες οικονομίες, «αντέχει» στην αμείλικτη τροχιά ενός καπιταλισμού που διευρύνει διαρκώς τα κοινωνικά ρήγματά του.

Είναι φανερό επίσης πως είμαστε αντιμέτωποι με μία σοβαρότατη στρέβλωση του πολιτικού συστήματος των καπιταλιστικών δημοκρατιών. Μελέτες πολιτικών επιστημόνων στην ηγέτιδα δύναμη του καπιταλισμού, την Αμερική, δείχνουν πως η νομοθετική εξουσία επηρεάζεται καταλυτικά πλέον από πανίσχυρα οικονομικά συμφέροντα και τα λόμπι τους (Gilens και Page). Οπως σημειώνει ο Milanovic, στις συντριπτικά περισσότερες περιπτώσεις η νομοθετική εξουσία υποτάσσεται στους πολύ εύπορους και τις απαιτήσεις τους. Χαρακτηριστική είναι η ισχύς των λόμπι των μεγάλων φαρμακευτικών εταιρειών με δαπάνες πάνω από εκείνες των οπλικών συστημάτων (Robert Reich). Αυτά έχουν εμποδίσει τη δημιουργία κρατικού συστήματος υγείας! Φυσικά, και στην Ε.Ε. τα λόμπι των ισχυρών συμφερόντων αυξάνουν διαρκώς την επιρροή τους. Με δυο λόγια, στην εποχή μας, οι οικονομικά ισχυροί είναι πιο πολιτικά ισχυροί παρά ποτέ (Reich, Milanovic, Gilens). Ακόμη και ο Τραμπ αναγκάστηκε να πάρει πίσω τη δέσμευση του 2016, για αύξηση της φορολογίας των πλουσίων. Υπό την πίεση των βουλευτών του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος στο Κογκρέσο δεν τη διατήρησε απλώς, αλλά τη μείωσε.

Δυστυχώς στην Αμερική, το ότι ο Μπάιντεν κέρδισε το χρίσμα του Δημοκρατικού Κόμματος (αντί του ριζοσπάστη Σάντερς), καθιστά βέβαιο πως δεν πρόκειται να υπάρξει ένα παγκόσμιο σήμα από την καπιταλιστική υπερδύναμη ότι οι ανισότητες πρόκειται να μειωθούν δραστικά. Βέβαια υπό την πίεση των ιδεών του Σάντερς, ο Μπάιντεν εμφανίζεται με μια πλατφόρμα που, θεωρητικά, είναι πιο αριστερόστροφη από εκείνη του Ομπάμα. Ομως και ο Ομπάμα, μόλις είχε κερδίσει το χρίσμα, εγκατέλειψε τον ισχνό ριζοσπαστισμό του στην οικονομία και τη μάχη κατά των ανισοτήτων. Που έκτοτε –υπό την προεδρία του– εντάθηκαν ακόμη περισσότερο.

Αυτό που συμβαίνει με τον κορονοϊό θα μπορούσε να περιγραφεί με τον αγγλοσαξονικό όρο ως η «τέλεια καταιγίδα». Ηρθε από το πουθενά. Σαρωτικά. Πάνω σε καπιταλιστικές δημοκρατίες γεμάτες ρήγματα. Αυτές, μετά την πλήρη απαξίωση των νεοφιλελεύθερων συνταγών το 2008, αναγκάζονται να ανακαλύψουν το κράτος. Με μισή καρδιά. Είναι άλλωστε το μόνο όπλο που διαθέτουν. Οι αυξημένες δημόσιες δαπάνες είναι ήδη ένα σημαντικό βήμα, καθώς επιστρέφει ο κεϊνσιανισμός. Αυτό το βήμα πάντως είναι ατελές αν δεν συνοδευτεί από μια συγκροτημένη και επίμονη στρατηγική. Με στόχο την ανάπτυξη.

Ομως και τούτο δεν αρκεί. Υπάρχουν στρεβλώσεις δεκαετιών. Παντού. Αυτές πρέπει να αναγνωριστούν, όποιες και να ’ναι οι δοξασίες των κυβερνώντων. Εδώ η αποστροφή του Ρίσι Σουνάκ πάει γάντι. Πέρα από αυτά, όμως, το κεντρικό ζητούμενο είναι ένα και απολύτως κομβικό: Επιβάλλεται, όχι ιδεολογικά, αλλά ρεαλιστικά, μια δραστική πολιτική αναδιανομής του πλούτου. Ολα τα άλλα είναι δευτερεύοντα. Διότι μόνο έτσι θα συσπειρωθούν οι κοινωνίες απέναντι στην «τέλεια καταιγίδα». Ζητούμενο λοιπόν είναι ένα ικανό και ριζοσπαστικό ανθρώπινο προσωπικό. Με αυτούς τους στόχους. Ομως τώρα φτάνουμε στα δύσκολα. Μπορεί το όλο και πιο γυμνό σε ικανότητες προσωπικό να αντιμετωπίσει την καταιγίδα; Ας είμαστε ειλικρινείς. Και ρεαλιστές. Δεν μπορούμε να περιμένουμε πολλά. Και τα λίγα όμως κάτι είναι και αυτά!

*Επικοινωνιολόγος, πολιτικός αναλυτής και συγγραφέας πολλών βιβλίων. Επαγγελματικά δραστηριοποιείται εκτός Ελλάδος.

ΑΠΟΨΕΙΣ
Στόχος μας η Δημοκρατία
Όλο αυτό το διάστημα ακούμε καλοντυμένες κύριες και κύριους από τα πάνελ των καναλιών, να μας προειδοποιούν να καθίσουμε φρόνημα στο σπιτάκι μας. Και η Δημοκρατία; Θα αναρωτηθεί εύστοχα κάποιος; Τι γίνεται με...
Στόχος μας η Δημοκρατία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιλογές αντί επιλόγου
Η «επιστροφή στην κανονικότητα», που μάθαμε να λέμε, ίσως να ήταν ένα πολύ καλό επικοινωνιακό σλόγκαν. Ο,τι συνηθίζεις γίνεται αμέσως «κανονικό». Και ό,τι ξεχνάς απλώς επιλέγεις τι θα το κάνεις. Επιλεκτική...
Επιλογές αντί επιλόγου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η δημοκρατία και ο λόγος των ειδικών
Ο λόγος των ειδικών, με άλλα λόγια, αποτελεί ουσιώδες κριτήριο λήψης πολιτικών αποφάσεων, ενδεχόμενος δε άκριτος παραμερισμός του θα μπορούσε να οδηγήσει σε επίταση της πολιτικής ευθύνης των ιθυνόντων.
Η δημοκρατία και ο λόγος των ειδικών
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η δημοκρατία στην εποχή της πανδημίας
Αργά 'η αργότερα ο κορονοϊός θα ηττηθεί. Τότε, με την ασφάλεια που προσφέρει η αλαζονεία του νικητή, θα μπορέσουμε να μετρήσουμε τους κερδισμένους και τους χαμένους, να αναδείξουμε ήρωες και ενόχους και κυρίως...
Η δημοκρατία στην εποχή της πανδημίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η νέα φάση της πανδημίας και οι προκλήσεις για τη Δημόσια Υγεία
Η έντονα αυξητική τάση των κρουσμάτων Covid-19 τις τελευταίες μέρες και μάλιστα με οριζόντια κατανομή σχεδόν σε όλη τη χώρα, δεν αφήνει κανένα περιθώριο υποτίμησης του κινδύνου ανεξέλεγκτης διασποράς.
Η νέα φάση της πανδημίας και οι προκλήσεις για τη Δημόσια Υγεία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φοιτητές διεκδικούν την κατοχύρωση των μαθημάτων χωρίς εξετάσεις
Πριν από μία εβδομάδα κληθήκαμε να επιστρέψουμε σε εργαστήρια και κλινικές ύστερα από δυόμισι μήνες καραντίνας. Ο αναβρασμός και το άγχος που κυριεύει εμάς τους φοιτητές υποδεικνύουν ότι έρχεται η σκληρότερη...
Φοιτητές διεκδικούν την κατοχύρωση των μαθημάτων χωρίς εξετάσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας