Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Θρίαμβος και ήττα της Φιλοσοφίας

Τζιόρτζιο Ντε Κίρικο, Το αίνιγμα του χρησμού, 1910

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Θρίαμβος και ήττα της Φιλοσοφίας

  • A-
  • A+

Η αντιμετώπιση της πανδημίας του 2020, με τη λήψη μέτρων που περιορίζουν την κοινωνία των πολιτών όπως κυριάρχησε μετά τη Γαλλική Επανάσταση, δεν έχει τύχει πολύ μεγάλης φιλοσοφικής συζήτησης στον δημόσιο λόγο στη χώρα μας, από όσο γνωρίζω. Διαβάζοντας πρόσφατα ένα άρθρο του φίλου Αναπληρωτή Καθηγητή Άρη Στυλιανού, πήρα την ευκαιρία να διατυπώσω εδώ ορισμένες θέσεις, τόσο για τις κοινωνικές προεκτάσεις της «καραντίνας» –η οποία θα υπερβεί τις 40 μέρες του Μεσαίωνα- όσο και για τις αντίστοιχες φιλοσοφικές ερμηνείες της. 

Στις μέρες μας λαμβάνει χώρα μια καινούρια «απομάγευση» του κόσμου (τι θα έλεγε άραγε ο Μαξ Βέμπερ;), τόσο με όσο και χωρίς εισαγωγικά.Εντός εισαγωγικών, στον βαθμό που αφορά μια παλαιότερη ιδέα για την αποβολή του μύθου από τις κοινωνίες μας και, εκτός εισαγωγικών, εφόσον ο κόσμος μας γίνεται ερμητικά κλειστός και διαμεσολαβημένος από τον ψηφιακό, ήτοι με ανθρώπινους όρους αφόρητος. Ας ξεκινήσουμε αναδρομικά, πριν την ανακήρυξη «πανδημίας» από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (πολύ πρόσφατα, πριν από ένα περίπου μήνα).

Η διασπορά τρόμου στην κοινωνία από τα ΜΜΕ -αλλά και το Διαδίκτυο- άρχισε από τα γεγονότα στην Κίνα, με καθημερινή μετάδοση «μασκοφόρων», ούτε ληστών τραπέζης ούτε επαναστατών του δρόμου, αλλά εγκλείστων στα σπίτια τους και φρουρούμενων από το κράτος έξω από την πόρτα τους. Εικόνες που έμοιαζαν απόκοσμες και μακρινές.

Η Κίνα κατηγορήθηκε ότι δεν ειδοποίησε «εγκαίρως» για τον κίνδυνο, μολονότι τα Μέσα αλάλαζαν καθημερινώς. Το πρώτο παράξενο της υπόθεσης είναι ότι, ούτε ο ΠΟΥ ούτε τα κράτη που συναλλάσσονταν με την Κίνα, δεν έκαναν το προφανές: έλεγχο στα αεροδρόμια (το περίφημο «τεστ» είχε ήδη ανακαλυφθεί). Η δικαιολογία που προβάλλεται είναι ότι δόθηκε προτεραιότητα στη μη διαταραχή της οικονομίας, αιτιολόγηση, ωστόσο, που κάνει ακόμη ισχυρότερη το σημερινό παράδοξο του παραγκωνισμού της οικονομίας στο όνομα του κινδύνου εξάπλωσης της νόσου. Με άλλα λόγια, τα κράτη, προκειμένου να περισώσουν μια περίοδο της παγκοσμιοποίησης, τη θυσίασαν εν τέλει ολοκληρωτικά.

Ας προχωρήσουμε τώρα στο ελληνικό ιατρικό παράδοξο. Τα Μέσα τροποποίησαν πλήρως τη ροή των ειδήσεων, αντικαθιστώντας το σύνολο της ενημέρωσης με μία απειλητική αναπαραγωγή νέων για την «πανδημία», ψευδών διαδόσεων και χιλιαστικών ισχυρισμών, ενίοτε από «ειδικούς». Γρήγορα έγινε σαφές στους ψύχραιμους ότι είναι αδύνατον για τον κριτικό νου να ξεχωρίσει το ψευδές από το αληθές (οι ψεύτικες φωτογραφίες από τη νέα παραλία της Θεσσαλονίκης, οι δήθεν σειρές από τα φέρετρα στην Ιταλία και η πρωταπριλιάτικη άρση του εμπάργκο κατά της Κούβας εκ μέρους του αμερικανού προέδρου, είναι μόνο μερικά παραδείγματα ψευδών που αναμιγνύονταν με αλήθειες).

Εν μέσω, λοιπόν, αυτού του επικοινωνιακού «πολέμου», εκείνοι που γρήγορα χειροκροτήθηκαν ως ήρωες, οι νοσοκομειακοί γιατροί,γνώριζαν ελάχιστα για τη σχεδιαζόμενη, κλιμακωτή καραντίνα, ακόμη και λίγες μέρες πριν αυτή ξεκινήσει. Και, αίφνης, τα σχολεία, τα Πανεπιστήμια, τα εστιατόρια-μπαρ και τα μαγαζιά έκλεισαν σε διάστημα μίας εβδομάδας. Ακολούθησαν οι μιντιακές απειλές για τις συναθροίσεις, γεγονός που προϊδέασε την κοινή γνώμη για την απαγόρευση κυκλοφορίας.

Στη διάρκεια αυτής της κλιμάκωσης, οι γιατροί μαζί με όλη την κοινωνία πληροφορούνταν σταδιακά για την επιδημία στη χώρα. Είτε, λοιπόν, η ορθολογική «αυθεντία» της ιατρο-πολιτικής εξουσίας  «πιάστηκε στον ύπνο», είτε για κάποιον ανεξήγητο λόγο επελέγη για τους γιατρούς της «πρώτης γραμμής» η σιγή ασυρμάτου πρώτα και μετά το χειροκρότημα.

Στους καιρούς μας, όπου η επι-κοινωνία εξελίσσεται δυναμικά σε μια νέου τύπου κοινωνία, αποκτώντας ενδιαφέρουσες φιλοσοφικές προεκτάσεις, αξίζει να σταθούμε λίγο στο πώς αντιμετωπίζεται από τα Μέσα (τηλεόραση – ραδιόφωνο και Διαδίκτυο) η επιδημία στην Ελλάδα.Κατ’ αρχάς είναι, θεωρώ, λανθασμένο να εξετάσει κανείς τμηματικά το πεδίο της τρέχουσας επικοινωνίας περί την επιδημία και όχι εν όλω, για παράδειγμα απομονώνοντας τον πολυσυζητημένο και, κατά γενική ομολογία, μετρημένο Σ. Τσιόδρα.

Δίπλα στην καθημερινή (αναγκαία πιθανώς) ενημέρωση, με τον «καλό» γιατρό και τον άγριο «φύλακα», εξελίσσεται ένας ορυμαγδός τρομολαγνείας στα Μέσα, μια (σκόπιμη;) σύγχυση αληθών και ψευδών πληροφοριών ή ανυπόστατων διαδόσεων. Δεδομένης της επιδημιολογικής συμπεριφοράς συγγενών ιών, την οποία ήδη γνωρίζουμε, το «καλό σενάριο» για την εξέλιξη συγκεντρώνει, εκτιμώ, τις περισσότερες πιθανότητες. Εν τούτοις, τα Μέσα προτιμούν να αναλύουν επ’ άπειρον τα λιγότερο πιθανά σενάρια, έως τις ακρότητες με το νερό ή –αύριο ίσως ακούσουμε για- τα πιθανά ταξίδια του ιού στο Διάστημα…

Παράλληλα, διακινούνται άχρηστες πληροφορίες για τη φυσιολογία της ασθένειας και τη δράση των φαρμάκων. Οι έγκλειστοι πολίτες «βομβαρδίζονται» με ατέρμονες αναλύσεις που αναπαράγουν τον φόβο, σε εθνικό δίκτυο (με τη χρήσιμη αρωγή διαδικτυακών σελίδων, τόσο φορτωμένων με ανυπόστατες πληροφορίες, ώστε χάνεται κάθε ίχνος αξιοπιστίας), θυμίζοντας τις αλήστου μνήμης εποχές της κρατικής τηλεόρασης.

Γιατί άραγε δεν ελέγχθηκε εγκαίρως η σύγχυση και ο πανικός που δημιουργεί αυτή η «φάλτσα» ενημέρωση, όταν όλη η κοινωνία υπάγεται σε βασανιστικές απαγορεύσεις; Στην πραγματικότητα, επαναλαμβάνεται το τοπίο του 2004 από την ανάποδη: όπως η φαραωνική διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων δημιούργησε μονοφωνικές συνθήκες τύπου Βόρειας Κορέας, έτσι και τώρα, εάν τολμήσεις να ψελλίσεις μια ένσταση (όπως ο G. Agamben), κινδυνεύεις όχι μόνο με πρόστιμο αλλά και με μιντιακό «λιθοβολισμό». Μόνο που η εγκληματική –όπως εξελίχθηκε- αισιοδοξία του 2004 περί «ισχυρής Ελλάδας» αντικαταστάθηκε τώρα από μια απέραντη απελπισία. 

Στο πεδίο αυτό, της πνιγηρής δηλαδή απελπισίας, σημειώθηκε η πρώτη νίκη της Φιλοσοφίας. Εφόσον η Φιλοσοφία των καιρών μας κατάγεται από το αίτημα της ανθρωπότητας για «χειραφέτηση» σε σχέση με τον ιδεολογικό έλεγχο της κοινωνίας από τη θρησκεία, τότε η ορθολογικότητα κατήγαγε μια (πύρρειο;) νίκη. Κατ’ αρχάς, «εκκλησία» είναι ελληνική λέξη που σημαίνει «σύναξη» πιστών και καθιερώθηκε έτσι τόσο για ιστορικο-κοινωνικούς λόγους (διώξεις) όσο και λόγω της ανάγκης του ανθρώπου να μοιραστεί την υπαρξιακή – μεταφυσική αγωνία της συνείδησης του θανάτου.

Γνωρίζουμε από την Ιστορία πόσο αναποτελεσματικές αποδείχθηκαν οι προσευχές (λ.χ. μέσα στην Αγία Σοφία, λίγο πριν την Άλωση), αλλά και πόσο λυτρωτικές απέβησαν για την αγωνία του λαού. Όπως θα εξηγήσω παρακάτω, ίσως αυτή η «ήττα» να αποδειχθεί «πύρρειος», ωστόσο γεγονός είναι ότι πρόκειται γιατην απολύτως πρώτη φορά, στα μεταπολεμικά χρόνια, όπου ένας δημόσιος κίνδυνος κλείνει τις πόρτες στο έσχατο καταφύγιο του τρομοκρατημένου ανθρώπου. Φράζοντας κάθε δίοδο προς το υπερβατικό, πλην της αδόκιμης «κατά μόνας» προσευχής, η επιστημονική «ορθολογικότητα» μοιάζει να έχει κερδίσει οριστικά τη μάχη κυριαρχίας που ξεκίνησε αιώνες πριν, με την κοινωνία των πολιτών να παρακολουθεί και να «πειθαρχεί» παγωμένη. Είναι όμως πράγματι έτσι;

Ασφαλώς, το πεδίο της οικονομίας και οι αντιδράσεις της κοινωνίας στη μακροπρόθεσμα επικινδυνότερη μεταλλαγή των εργασιακών σχέσεων, είναι αυτά που θα κρίνουν την έκβαση του «πολέμου» με τον ιό, όπως τον αποκαλούν διαρκώς με αιμοδιψή και πολεμοχαρή διάθεση τα Μέσα. Αλλά πρέπει να επιμείνουμε λίγο παραπάνω στη –φαινομενική τουλάχιστον- κυριαρχία της επιστημονικής ορθολογικότητας, η οποία, για πρώτη ίσως φορά, εμφανίζεται τόσο σφιχτά δεμένη με την πολιτική εξουσία. Για την ακρίβεια, η νομιμοποίηση της εξουσίας,ώστε να μπορέσει να επιβάλει ακραία αντι-κοινωνικά μέτρα, προέρχεται από την πρόταξη της επιστήμης (η εικόνα στην απογευματινή ενημέρωση τα λέει όλα), εξ ου και υιοθετώ εδώ τον όρο: «ιατρο-πολιτική εξουσία». 

Παρότι η θεωρητική συζήτηση για τις κοινωνικο-φιλοσοφικές διαστάσεις της επιδημίας διεξάγεται εδώ και καιρό, απουσιάζει εμφαντικά η συμβολή της Κριτικής Θεωρίας στην αποκαθήλωση της τεχνολογικής ορθολογικότητας, περισσότερο από μισό αιώνα πριν. Οι μεταμοντέρνες γραφίδες μοιάζουν εγκλωβισμένες σε μια μετα-φουκοϊκή προσέγγιση, όταν η Σχολή της Φρανκφούρτης είναι όσο ποτέ άλλοτε επίκαιρη.

Παρά ταύτα, ο παραγνωρισμένος P. Feyerabend διεκδικεί το σκήπτρο της επικαιρότητας σήμερα, με την απηνή κριτική που επιφύλαξε στην «αυθεντία» της επιστήμης. Στον γνωσιακό «αναρχισμό» του Feyerabend, που εκκινεί από τις κοινωνικές ρίζες της επικράτησης της «ορθολογικότητας», επιφυλάσσεται σφοδρή κριτική ως προς τον εναγκαλισμό του Λόγου με την εξουσία, στο όνομα της «ανωτερότητας» της επιστήμης έναντι των υπολοίπων παραδόσεων σκέψης. Αλήθεια, το θα έλεγε στις μέρες μας ο Feyerabend για το «αλάθητο» της επιστήμης;

Σε πόσα σφάλματα και παράδοξα υπέπεσε η επιστήμη προτού προτείνει τον οικιακό εγκλεισμό; Ανεξάρτητα από την επιτυχία της καραντίνας στην αντιμετώπιση της πανδημίας, τι ώθησε τις κοινωνίες παγκοσμίως να εμπιστευτούν την επιστημονική ορθολογικότητα και να υιοθετήσουν μια ατζέντα εγκλεισμού; Εν τέλει, οι γιγάντιες τεχνολογικές δυνατότητες της εποχής μας και οι πρωτοφανείς δυνατότητες της γενετικής αποδείχτηκαν τόσο ανεπαρκείς έναντι ενός νέου ιού (πλην όμως μέλους μιας γνωστής οικογένειας ιών), ώστε να επιστρατευτούν μεσαιωνικές μέθοδοι για την πανδημία; Η κυριαρχία της επιστημονικής ορθολογικότητας, παρά τις αμείλικτες κατηγορίες του Feyerabend, επετεύχθη όταν η ορθολογικότητα φόρεσε απροκάλυπτα τον μανδύα του κράτους. Μήπως όμως μια χεγκελιανή «πονηρία της Ιστορίας» κατέστησε τελικά την ήττα του ανορθολογικού μόνο προσωρινή; 

Ενώ η κοινωνία και το κοινοβουλευτικό πολιτικό σύστημα ευθυγραμμίστηκαν χωρίς αναστολές, δια μέσου της ορατής απειλής και του αιφνίδιου αλλά και πρωτοφανούς τρόπου που επιβλήθηκαν οι περιορισμοί, η κατάσταση άλλαξε με την απαγόρευση κυκλοφορίας. Φάνηκε σαν η ιατρο-πολιτική εξουσία να διέβη τον Ρουβίκωνα. Η σύμπλευση του πολιτικού συστήματος απλώς παρουσίασε κάποιες διαφοροποιήσεις, σε μια ενιαία ωστόσο γραμμή, πλην όμως μέρος της κοινωνίας άρχισε να γίνεται ολοένα και περισσότερο καχύποπτο για τα γεγονότα –οι νηφάλιοι, οι ψύχραιμοι, η εξωκοινοβουλευτική αριστερά, οι αναρχικοί αλλά και οι επιρρεπείς στον εντοπισμό συνωμοσιών.

Οι αντι-επιστημονικές θεωρίες, οι κατά τον K. Popper μη διαψεύσιμες εικασίες (αυτές που δεν θα μπορέσουν ποτέ ούτε να επαληθευθούν ούτε να διαψευστούν), κυριάρχησαν στις συζητήσεις μέχρι σήμερα. Πεδίο δόξης λαμπρόν για την ανορθολογικότητα ανοίχτηκε, με το φάσμα να ξεκινά από την τεχνητή διασπορά του ιού, να περνά από τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας και να καταλήγει στις ποικίλες εκδοχές συντονισμένου παγκοσμίως κοινωνικού πειράματος. Δεν προτίθεμαι να ελέγξω τα παραπάνω, άλλωστε, είπαμε, πρόκειται για μη διαψεύσιμες εικασίες.

Το φιλοσοφικό γεγονός είναι ότι ο Λόγος υποχωρεί άτακτα, οδηγώντας σε μια εκ νέου ήττα της Φιλοσοφίας, όσο αυξάνεται σε έκταση και ένταση η επιβολή της ιατρο-πολιτικής καταστολής. Τούτο δεν προοιωνίζεται απαραίτητα ότι οι αντιδράσεις της κοινωνίας στο εγγύς μέλλον θα είναι απαραίτητα στη θετική κατεύθυνση ως προς τα συμφέροντα των λαών.Το ιστορικά αποδεδειγμένο, όμως, είναι πως κοινωνικές αντιδράσεις θα υπάρξουν, ιδίως όσο η υγειονομική κρίση μετατρέπεται γοργά σε οικονομική. Ως εκ τούτου, καλό θα ήταν να μην μπαίνουν ιδέες σε όσους ονειρεύονται αντί της καντιανής «αιώνιας ειρήνης» μια αιώνια καταστολή, διότι οι αντιδράσεις από τα κάτω θα είναι απρόβλεπτες και χωρίς μέτρο.

Σημείωση: Επειδή στους καιρούς μας είναι σύνηθες όποιος διατυπώνει κριτική για τον κοινωνικό εγκλεισμό να εγκαλείται αν συμφωνεί ή όχι με τα μέτρα, καλό θα ήταν να ειπωθεί και το εξής: στο πλαίσιο της θεσμικής λειτουργίας του κράτους, η πανδημία απέδειξε ότι η όποια αντιμετώπιση δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά έργο των ιατρών. Η σχεδιασμένη αντίδραση απέναντι στις ασθένειες των μαζών θα πρέπει να είναι κοινό προϊόν διαβούλευσης μεταξύ ιατρών, κοινωνιολόγων, οικονομολόγων, ψυχολόγων και –γιατί όχι;- φιλοσόφων.

* διδάσκει Κοινωνική και Πολιτική Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο παραλογισμός της θεοδικίας
Είχαν βέβαια και δίκιο εκείνοι οι λίγοι που, τον τελευταίο μισό αιώνα, αρνούνταν τη βασική αντίθεση ανάμεσα στον ιδεαλισμό, όπως εκείνον του Χέγκελ και, γενικότερα, του Διαφωτισμού, και τον υλισμό στις...
Ο παραλογισμός της θεοδικίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για τους «αποσυμβολιστές» της «Αποκάλυψης»
Η «μεταφυσική του φωτός», που εμφανίστηκε με την αρχαία ελληνική και ασιατική θρησκεία, προβάλλει την άποψη πως η οντολογική καθαρότητα και τελειότητα συνάπτεται με το νοητό και υπερφυσικό πρότυπο της αισθητής...
Για τους «αποσυμβολιστές» της «Αποκάλυψης»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δυτικός πολιτισμός: άνοδος και παρακμή
Ο Φράνσις Μπέικον, ως εμπειριστής, αποφαίνεται ότι «η γνώση είναι δύναμη» και μας προτρέπει, μαζί με τον Ντεκάρτ, να χρησιμοποιήσουμε την επιστημονική μέθοδο και γνώση όχι μόνο για τη συστηματική μελέτη της...
Δυτικός πολιτισμός: άνοδος και παρακμή
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Ecce Ηomo»
Κάτι οι εσωτερικές αντιθέσεις της κοινωνίας, κάτι οι σχέσεις παραγωγής (για να ξαναθυμηθούμε και τον Μαρξ, που επί κρίσης τον θυμήθηκαν αγορές, κεφαλαιοκράτες και τραπεζίτες), κάτι η διαλεκτική σύγκρουση...
«Ecce Ηomo»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εντελέχεια: Μια λέξη που «γέννησε» ο Αριστοτέλης
Αυτός ο όρος δημιουργήθηκε από τον Αριστοτέλη από τις δύο λέξεις εντελές + έχειν άρα εντελεχής είναι ο έχων το «τέλος», τον σκοπό εντός του, συνεπώς ο πλήρης, ο ολοκληρωμένος.
Εντελέχεια: Μια λέξη που «γέννησε» ο Αριστοτέλης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα γενέθλια του Γιούργκεν Χάμπερμας
Ο Γιούργκεν Χάμπερμας γιόρτασε πριν από τέσσερις μέρες τα γενέθλιά του και η «Εφ.Συν.» τον τιμά με αυτό το αφιέρωμα στο έργο και την προσωπικότητά του.
Τα γενέθλια του Γιούργκεν Χάμπερμας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας