Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι σοφιστές και οι «μπαχαλάκηδες» της αρχαίας Αθήνας
EUROKINISSI/ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι σοφιστές και οι «μπαχαλάκηδες» της αρχαίας Αθήνας

  • A-
  • A+

Ο διανοητής και ρήτορας του 4ου μ. Χ. αιώνα Λιβάνιος, μεγάλος θαυμαστής της Αθήνας και της κλασικής παιδείας, κατά την περίοδο της μαθητείας του στη γενέτειρά του Αντιόχεια, αναφέρει στον «Αντιοχικό» του: «από τότε που ήμουν παιδί άκουγα ιστορίες για τις μάχες που γίνονταν στο κέντρο της Αθήνας, μεταξύ ομάδων σπουδαστών, και πίστευα ότι αυτοί ήταν τόσο γενναίοι όσο και εκείνοι που έπαιρναν τα όπλα για να υπερασπιστούν την πατρίδα. Προσευχόμουν δε στους θεούς να αξιωθώ και εγώ να αριστεύσω σε τέτοιες μάχες και να τρέξω πρώτος στον Πειραιά, στο Σούνιο και σε άλλα λιμάνια, ώστε να αρπάξω τους νεοαφιχθέντες φοιτητές, κατά την αποβίβασή τους από το πλοίο».

Αυτή η φαντασιακή αναφορά του Λιβάνιου παραπέμπει, αναμφίβολα, σε βίαιες συγκρούσεις και σε ένα ταραχώδες περιβάλλον ανάμεσα στα μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας της Αθήνας του 4ου μ.Χ. αιώνα. Το επιβεβαιώνει ο ίδιος, στη συνέχεια του Λόγου του, όταν, κατά την άφιξή του στην Αθήνα των ονείρων του, προσγειώνεται γρήγορα στη σκληρή πραγματικότητα. Η σύγχρονή του Αθήνα, σίγουρα, δεν ήταν εκείνη που είχε φανταστεί. Οι σκληρές εμπειρίες που βίωσε κατά την άφιξή του στην πόλη, με την απαγωγή του από το λιμάνι του Πειραιά, τη μεταφορά του στην Αθήνα, την προσωρινή φυλάκιση και τη βίαιη εισαγωγή του στη σχολή του σοφιστή Διοφάντη, μαρτυρούν το μέγεθος της απογοήτευσής του.

Οσο για τις συμπλοκές και τις μάχες στο κέντρο της πόλης ανάμεσα σε «φατρίες» φοιτητών, ο ίδιος, εγκαταλείποντας το όνειρο των παιδικών του χρόνων, απέφυγε επιμελώς να συμμετάσχει, καθώς, όπως λέει, δεν ήταν «μυημένος στις παρατάξεις, στις εφορμήσεις, στην πάλη και στις συμπλοκές του δρόμου». Περιγράφοντας μάλιστα μία «μεγάλη μάχη», όπως τη χαρακτηρίζει, «στην οποία συμμετείχαν όλοι, ακόμη και άνθρωποι προχωρημένης ηλικίας», εκείνος καθόταν μακριά και παρατηρούσε. Και συμπληρώνει ότι κρατήθηκε μακριά από «τα ξεφαντώματα και τις συναθροίσεις των νέων που εφορμούσαν στα σπίτια των πιο φτωχών πολιτών».

Με την ίδια σαφήνεια αναφέρονται στις ταραχές, τις συγκρούσεις και τα φαινόμενα βίας στους κόλπους της νεολαίας της Αθήνας και άλλοι αυτόπτες μάρτυρες της εποχής, όπως ο ιστορικός και ρήτορας Ευνάπιος, ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός και ο Βασίλειος Καισαρίας, όλοι σπουδαστές στις σχολές της πόλης τον 4ο μ. Χ. αιώνα.

Περιγράφουν με εύγλωττο τρόπο αυτά τα γεγονότα ως μέρος της φοιτητικής εμπειρίας της εποχής και επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα, καθολικά αποδεκτή από την κοινωνία της πόλης. Αξιοσημείωτη είναι η ανοχή των τοπικών και ρωμαϊκών αρχών απέναντι σε αυτά τα κινήματα, αφού, με εξαίρεση μία περίπτωση σύλληψης και προσαγωγής στη Δικαιοσύνη ομάδας φοιτητών, δεν αναφέρονται στις πηγές της εποχής μέτρα πρόληψης ή καταστολής αυτών των φαινομένων.

Αν και τα φαινόμενα βίας των φοιτητών είχαν καταστεί τον 4ο αιώνα μεγάλο πρόβλημα σε πολλά εκπαιδευτικά και ακαδημαϊκά κέντρα της Αυτοκρατορίας, ο βαθμός στον οποίο αυτά εκδηλώνονταν στους κόλπους της φοιτητικής κοινότητας της Αθήνας φαίνεται ότι αποτελούσε μοναδικό και ιδιαίτερο γνώρισμα των σχολών της.

Συχνά, οι μεταξύ τους συγκρούσεις και οι επιθέσεις εναντίον ορισμένων καθηγητών - σοφιστών ήταν τόσο σκληρές και ανεξέλεγκτες, ώστε οι τελευταίοι είτε να εγκαταλείπουν την πόλη και να αυτοεξορίζονται είτε, στην καλύτερη περίπτωση, να αποφεύγουν τη διδασκαλία σε ανοικτούς και δημόσιους χώρους.

Ολα αυτά συνέβαιναν στο πλαίσιο ενός ρευστού, ασταθούς και μεταβλητού περιβάλλοντος στη διεθνή σφαίρα της εποχής εκείνης, μιας εποχής μεταβατικής, με ανακατατάξεις σε όλα τα επίπεδα. Η πόλη της Αθήνας βίωνε τέτοια πολιτική, κοινωνική και οικονομική παρακμή, ώστε και το εκπαιδευτικό της σύστημα, το οποίο φαινομενικά ανθούσε, να λειτουργεί χωρίς αρχές, ελέγχους και κανόνες.

Περίοπτη θέση στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο της πόλης κατείχαν οι σοφιστές. Μέσα από τις ιδιωτικές σχολές τους και τον μεγάλο αριθμό φοιτητών που στρατολογούσαν από γνωστά κέντρα της αυτοκρατορίας, συχνά με τρόπους ανορθόδοξους, πλούτιζαν σε βάρος των σπουδαστών τους αλλά κυρίως σε βάρος της ποιότητας της ίδιας της εκπαίδευσης.

Είναι χαρακτηριστική η πρώιμη διαπίστωση του Λιβάνιου, ότι οι διαλέξεις που παρακολούθησε «δεν είχαν τίποτα το ιδιαίτερο, αφού η εκπαίδευση των νέων γινόταν από δασκάλους όχι πολύ διαφορετικούς στη μόρφωση από τους μαθητές τους». Ο αυξανόμενος πλούτος και το μεγάλο δίκτυο γνωριμιών και διασυνδέσεων που σταδιακά αποκτούσαν, είχαν καταστήσει τους σοφιστές πολιτικά και οικονομικά πολύ ισχυρούς και, με σημερινούς όρους, την πιο διαπλεκόμενη επαγγελματική τάξη της Αθήνας.

Παρά τον μεταξύ τους αθέμιτο ανταγωνισμό που οδηγούσε στις ταραχές και τις συγκρούσεις που περιέγραψα πιο πάνω, οι ίδιοι, σχεδόν στο σύνολό τους, είχαν εγκαθιδρύσει ένα κλειστό μεταξύ τους σύστημα σύμπραξης, από το οποίο επωφελούνταν όλοι, ανεξάρτητα από το επίπεδο της σχολής και τις ικανότητες του καθένα.

* ιστορικός

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ζητείται ελπίς
Η διαγόμενη περίοδος θα μπορούσε δίχως άλλο να περιληφθεί αυτοτελώς στην ομώνυμη με τον τίτλο συλλογή διηγημάτων του Αντώνη Σαμαράκη.
Ζητείται ελπίς
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σπέρνουν φόβο, θερίζουν αντιστάσεις…
Μέσα από την κατάργηση του ασύλου, την υποβάθμιση και αποδόμηση του δημόσιου/δωρεάν πανεπιστημίου, την ποινικοποίηση των φοιτητικών αγώνων και με την εντεινόμενη αστυνομική βία και καταστολή, η Ν.Δ. προσπαθεί...
Σπέρνουν φόβο, θερίζουν αντιστάσεις…
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η αρχαιολογία της γνώσης, αυτογνωσία και τεχνογνωσία
Ο ρόλος που παίζουν οι κοινωνικές επιστήμες και οι ανθρωπιστικές σπουδές σε συντονισμό με την Ιστορία και τη γενεαλογία των επιτευγμάτων της σκέψης, για την κατανόησή τους είναι βασικός, στους χώρους της...
Η αρχαιολογία της γνώσης, αυτογνωσία και τεχνογνωσία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κακοποιώντας την ανώτατη εκπαίδευση
Αυτός είναι ο πολιτικός στόχος της Ν.Δ. και των πολιτικών συμμάχων της. Η χωρίς σεβασμό του επιστημονικού και κοινωνικού ρόλου του δημόσιου πανεπιστημίου και των λειτουργών του, η βίαιη αναπροσαρμογή του...
Κακοποιώντας την ανώτατη εκπαίδευση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αρχαιολογία της γνώσης, αξιοποιήσιμη στην εκπαίδευση
Θετική ιδιαιτερότητα, μοναδικής σημασίας, για την εκπαίδευσή μας είναι αναμφίβολα το ότι η χώρα μας είναι η κοιτίδα ενός αξιοποιήσιμου αρχαίου πολιτισμού, του αρχαιότερου στην Ευρώπη, όπου έχει τις ρίζες της η...
Αρχαιολογία της γνώσης, αξιοποιήσιμη στην εκπαίδευση
ΑΠΟΨΕΙΣ
46 χρόνια
Κι όμως, έχουν περάσει 46 χρόνια. 17 Νοεμβρίου του 1973. Θα γιορτάσουμε πάλι για το Πολυτεχνείο. Λέξεις, σύμβολα, εικόνες θα περισσέψουν. Φοβάμαι ότι αυτό που θα λείψει είναι η αυθεντική συγκίνηση. Και βέβαια...
46 χρόνια

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας