Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο ελληνικός εικοστός αιώνας κατά τον Αντώνη Λιάκο
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο ελληνικός εικοστός αιώνας κατά τον Αντώνη Λιάκο

  • A-
  • A+

Προσφάτως κυκλοφόρησε το βιβλίο του κορυφαίου ιστορικού επιστήμονα Αντώνη Λιάκου με τον τίτλο «Ο ελληνικός εικοστός αιώνας» (εκδόσεις Πόλις) και ήδη το πόνημα αυτό έχει χαρακτηριστεί από ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα ως το opus magnum του συγγραφέα του.

Από την αρχή όμως θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι το βιβλίο του Αντώνη Λιάκου δεν είναι ακόμα ένα σύγγραμμα ιστορίας με θέμα την ιστορική εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας κατά τον εικοστό αιώνα σύμφωνα με το καθιερωμένο πρότυπο. Η ίδια η παραδεδομένη περιοδολόγηση του εικοστού αιώνα (1900 - 2000) αμφισβητείται από τον συγγραφέα του, ο οποίος ισχυρίζεται ότι η κρίση (ή ορθότερα οι κρίσεις) του 2010 επιβάλλει μια διαφορετικού τύπου ιστοριογραφία.

Και εάν, όπως τονίστηκε, το βιβλίο αυτό είναι για τον συγγραφέα του το opus magnum, τι σηματοδοτεί άραγε για την ελληνική κοινωνία του παρόντος; Στο ερώτημα αυτό απαντώ χωρίς επιστημολογικούς δισταγμούς: συνιστά μια ορθολογική και διαφωτιστική πρόταση πολιτικής και κοινωνικής αυτοσυνειδησίας για την ελληνική κοινωνία.

Οσοι διαβάζουμε (ή ορθότερα όσοι μελετούμε) το βιβλίο καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο Αντώνης Λιάκος πρωτοτυπεί και στο επιστημολογικό και στο θεματικό επίπεδο. Εισάγει τρεις καινοτομίες στο καθένα από τα δύο αυτά ερευνητικά πεδία.

Ο Λιάκος γράφει χαρακτηριστικά: «Κάθε ιστορία σφραγίζεται από την εποχή στην οποία γράφεται» (σελ. 16) και διευκρινίζει ότι «τούτο το βιβλίο κυοφορήθηκε στην εποχή της μεγάλης κρίσης» (εννοεί την κρίση του 2010). Κατά συνέπεια η πρώτη μεθοδολογική αρχή συγγραφής αυτού του πονήματος είναι ο αναστοχασμός και το έργο του Λιάκου εντάσσεται σ’ αυτό που ο Χέγκελ ονομάζει αναστοχαστική ιστοριογραφία.

Το επιστημολογικό (μεθοδολογικό) πρόγραμμα του Λιάκου αρθρώνεται με άξονα τον αναστοχασμό σε τρεις επιμέρους διαστάσεις (σε τρία επίπεδα): Πρώτον, ο Λιάκος υποστηρίζει ότι η ιστορική επιστήμη είναι δυνατή μόνον ως κριτικο–ερμηνευτικός επιστημολογικός τύπος της κοινωνικής πραγματικότητας. Με τους όρους του Γιούργκεν Χάμπερμας η ιστοριογραφία καθοδηγείται αποκλειστικά και μόνον από το κριτικο-ερμηνευτικό διαφέρον (Interesse). Αυτό κάνει ο Λιάκος στην επιστημονική ιστορική έρευνά του και αυτό αποτυπώνεται στο ανά χείρας βιβλίο. Γεγονότα και αξίες δεν είναι δύο αδιαμεσολάβητα και ξεχωριστά μεταξύ τους «πράγματα». Η σημασία (το νόημα) των γεγονότων προσδιορίζεται από το αξιακό σύστημα του ερευνητή.

Η δεύτερη επιστημολογική καινοτομία του Λιάκου συνίσταται στο εξής: υποστηρίζει ότι η μελέτη και η ερμηνευτική επεξεργασία των επιμέρους κοινωνιών μπορεί να λειτουργήσει σε πολλαπλά επίπεδα μόνο σ’ ένα παγκόσμιο ιστοριογραφικό πλαίσιο. Κατ’ αυτό τον τρόπο ο «ελληνικός εικοστός αιώνας» του Λιάκου γράφτηκε στη βάση των διασυνδέσεών του και των σχέσεών του με το παγκόσμιο γίγνεσθαι.

Δεν έχουμε να κάνουμε με μια στοιχειώδη συγκριτική ιστοριογραφία, αλλά με ένα εμπνευσμένο επιστημονικό εγχείρημα διαμεσολάβησης τοπικών, ελληνικών από τη μία και υπερεθνικών ευρωπαϊκών ή και παγκόσμιων γεγονότων από την άλλη.

Η τρίτη επιστημολογική καινοτομία του Λιάκου (την οποία προσωπικά θεωρώ ότι είναι και η θεμελιωδέστερη) έχει να κάνει με την επιλογή του κατ’ εξοχήν θεματικού αντικειμένου της ιστορικής του έρευνας, το οποίο θα ονομάσω «κοινωνικό βιόκοσμο», ο οποίος στην εκδοχή του «καθ’ εαυτού», δηλαδή ως οντολογική πραγματικότητα προσφέρεται για μια καθολικού τύπου ιστοριογραφική έρευνα.

Με άλλα λόγια, ο Λιάκος με το βιβλίο του υπερβαίνει τον καθιερωμένο επιστημονικό καταμερισμό εργασίας (π.χ. κοινωνική ιστορία, πολιτική ιστορία, ιστορία των ιδεών κ.λπ.) και γράφει μια καθολική ιστορία για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας κατά τον εικοστό αιώνα με άξονα τη «μικροϊστορία» των καθημερινών συνηθειών. Υποστηρίζει ότι το καθολικό νόημα στην ιστορική εξέλιξη του «ελληνικού εικοστού αιώνα» μπορεί να κατασκευαστεί μέσω της θεωρητικο-ιστορικής ανασυγκρότησης του «κοινωνικού βιόκοσμου» και όχι όπως μέχρι σήμερα συνηθίζεται με την εξειδικευμένη ιστοριογραφία των κοινωνικών συστημάτων (π.χ. του πολιτικού, του οικονομικού, του αισθητικού κ.ά.).

Θα χρησιμοποιήσω μια αναφορά του Νίτσε για να αντιληφθούμε όλοι μας την πρωτοποριακή ιστοριογραφική πρόταση του Λιάκου. Γράφει λοιπόν ο Νίτσε: «Η Ιστορία μπορεί να μεταγράψει με εμπνευσμένο τρόπο ένα γνωστό, ίσως κοινότοπο, θέμα, μια καθημερινή μελωδία, να την ανυψώνει, να την καταστήσει περιεκτικό σύμβολο, κάνοντάς μας έτσι να διαισθανθούμε μέσα στο αρχικό θέμα έναν ολόκληρο κόσμο βαθύνοιας, δύναμης και ομορφιάς».

Κλείνοντας τη σύντομη αυτή κριτική παρουσίαση του βιβλίου του Λιάκου αναφέρω επιγραμματικά τις τρεις καινοτομίες του βιβλίου στο θεματικό πεδίο: ο συγγραφέας του ξεχωρίζει τρεις ιστορικές πηγές (Momente), τρεις ιστορικές φάσεις οι οποίες σφράγισαν την κοινωνικο-πολιτική ταυτότητα της ελληνικής κοινωνίας στον εικοστό αιώνα.

Είναι οι εξής: η ιστορική φάση μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922), η δεκαετία 1940-1950 και η περίοδος της Μεταπολίτευσης. Τον ρόλο και τη σημασία αυτών των ιστορικών φάσεων θα αναπτύξω σε επόμενο κείμενό μου. Συμπερασματικά τονίζω ότι η αναστοχαστική κριτικο-ερμηνευτική ιστοριογραφία του Αντώνη Λιάκου ανοίγει νέους ορίζοντες στην επιστημονική έρευνα, αλλά προ πάντων επιδρά διαφωτιστικά στην «κατασκευή» της κοινωνικής αυτοσυνείδησης.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Να κάψουμε τα βιβλία;
Βασική αρχή της δημοκρατίας είναι η ελευθερία του λόγου και της σκέψης. Πρέπει να κάνουμε τα πάντα, όχι για να κλείνουν τα στόματα και να πνίγονται οι σκέψεις, αλλά το αντίθετο, για να ακούγονται οι...
Να κάψουμε τα βιβλία;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα βιβλιοπωλεία ως «στέκια»
Εξακολουθούν τα βιβλιοπωλεία και στη χώρα μας να αποτελούν κέντρα παρουσίασης βιβλίων. Ισως χρειάζεται να ξαναδούμε από την αρχή αυτή τη διαδικασία. Συχνά οι βιβλιοπαρουσιαστές λειτουργούν «επαγγελματικά»:...
Τα βιβλιοπωλεία ως «στέκια»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Σάμης του Παραδείσου
Οι καρδιακοί φίλοι πλουτίζουν τις γνωριμίες μας και μας φέρνουν νέους φίλους. Με τον Δημήτρη Σεβαστάκη σχεδιάζαμε την έκδοση μιας ποιητικής συλλογής, στην οποία θα φιλοτεχνούσε το εξώφυλλο και την προμετωπίδα....
Ο Σάμης του Παραδείσου
ΜΕΤΕΩΡΟΣ
Ανατολίτικα
Ο Βαρβαρέσος αναζητεί κάθε στιγμή και ανακαλύπτει την ασύγκριτη πνευματικότητα των Ινδιών, ξεδιαλύνει τα μυστήριά τους, συνομιλεί με τη μακραίωνη ιστορία και τα επάλληλα στρώματα του πολιτισμού τους, διεισδύει...
Ανατολίτικα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα χαρτάκια του Ντα Βίντσι
Χαίρομαι, χαίρομαι πολύ που ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι κρατούσε τα χαρτάκια του. Φανταστείτε πως αν τα πετούσε ίσως να μη βλέπαμε ποτέ τα σκίτσα από τον «Ανθρωπο του Βιτρούβιου».
Τα χαρτάκια του Ντα Βίντσι
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Για τον Σκούρτη
Τιμητική βραδιά για τον Γιώργο Σκούρτη και το πρωτοποριακό του έργο, που ανανέωσε τη σύγχρονη ελληνική δραματουργία («Νταντάδες», «Κομμάτια και θρύψαλα», «Εκτελεστές», «Ηθοποιοί», «Παγιδευτές», «Σοκ», «Η Δίκη...
Για τον Σκούρτη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας