Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η Ευρώπη γυρίζει στη δεκαετία του 1930
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η Ευρώπη γυρίζει στη δεκαετία του 1930

  • A-
  • A+
Με τη Βρετανία εκτός Ευρώπης, θα διαταραχθούν οι υφιστάμενες πολιτικές ισορροπίες: η Γερμανία θα μετατραπεί μοιραία στην κύρια δύναμη της Ε.Ε., οι διαφορές της με τη Γαλλία θα μεγαλώσουν και η διαίρεση μεταξύ του εύπορου Βορρά και του φτωχού Νότου θα διευρυνθεί. Επιπλέον, η μοιραία εξασθένηση της Ε.Ε. θα δυναμώσει σίγουρα τα εθνικιστικά λαϊκιστικά κινήματα σε όλη την Ευρώπη και θα ενθαρρύνει, μεταξύ άλλων, τα επιθετικά επεκτατικά σχέδια του Ερντογάν.

Τον Μάρτιο του 1936, δυνάμεις της χιτλερικής Γερμανίας εισέβαλαν στη Ρηνανία, μια περιοχή της Γερμανίας που βάσει της Συνθήκης των Βερσαλιών και ακολούθως του Λοκάρνο είχε αποστρατιωτικοποιηθεί. Η εισβολή, είπαν οι εκπρόσωποί της, ήταν η απάντηση της χώρας τους στη συνθήκη φιλίας και αμοιβαίας υποστήριξης που είχε πριν από έναν χρόνο συνάψει η Γαλλία με τη Σοβιετική Ενωση.

Η παραβίαση των συνθηκών ειρήνης και η ακόλουθη στρατιωτικοποίηση της Ρηνανίας από τον Χίτλερ έμεινε ωστόσο αναπάντητη. Η Γαλλία αδυνατούσε να αντιδράσει χωρίς την υποστήριξη της Βρετανίας, της χώρας, όπως είπε ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Αντονι Ιντεν, «με τη μεγαλύτερη από οποιονδήποτε άλλο επιρροή στον κόσμο».

Αλλά η Βρετανία δεν είχε καμιά πρόθεση επέμβασης για τη στήριξη των συνθηκών ειρήνης. Ο Χίτλερ, εν πάση περιπτώσει, ήταν γι’ αυτήν ένας λογικός πολιτικός, με λογικές απαιτήσεις, «ο Τζορτζ Ουάσινγκτον της Γερμανίας», όπως δήλωσε τον ίδιο χρόνο στο Βερολίνο ο φιλελεύθερος πρώην πρωθυπουργός της, Λόιντ Τζορτζ.

Οι αυταπάτες των Βρετανών σε ό,τι αφορούσε τα σχέδια του Χίτλερ, αυτές που καλλιεργούσαν η αριστοκρατία τους, το μεγάλο κεφάλαιο, το παλάτι, η Βουλή των Λόρδων και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας όπως οι Times ή το BBC, ήταν πάντως η μία πλευρά του όλου προβλήματος.

Η άλλη ήταν η πεποίθησή τους ότι τα συμφέροντά τους υπαγόρευαν την τήρηση των μεγαλύτερων κατά δύναμη αποστάσεων από την Ευρώπη και τα προβλήματα που είχε φέρει η κατάρρευση της Γερμανικής, της Αυστρο-Ουγγρικής και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο χώρος της Βρετανίας, όπως και σήμερα, ήταν εκτός Ευρώπης, η αυτοκρατορία της, που, αν και τώρα έχει μεταμορφωθεί σε Κοινοπολιτεία, εξακολουθεί να υφίσταται στη φαντασία των Βρετανών ακροδεξιών εθνικιστών.

Η βρετανική αντίσταση στην από κοινού δράση με την οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή δύναμη εκφράστηκε από πολύ νωρίς, όταν τον Μάρτιο του 1935 η Γερμανία, πάλι κατά παράβαση των συνθηκών ειρήνης, επανεισήγαγε την υποχρεωτική στρατολογία. Η Βρετανία δεν αντέδρασε, αν όχι τίποτε άλλο, τουλάχιστον εισάγοντας και αυτή την υποχρεωτική στρατολογία – την εισήγαγε μόνο λίγους μήνες πριν από την έναρξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου.

Αδρανής παρέμεινε και τον Οκτώβριο του 1935, όταν η Ιταλία εισέβαλε και ύστερα από δύο χρόνια κατέλαβε την Αιθιοπία χωρίς την αναμενόμενη αντίδραση της Κοινωνίας των Εθνών, του προπολεμικού ΟΗΕ. Ούτε έκανε τίποτε τον επόμενο χρόνο, όταν ο Φράνκο, με τη στρατιωτική βοήθεια του Χίτλερ και του Μουσολίνι, εξεγέρθηκε κατά της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας, την οποία ύστερα από έναν τριετή εμφύλιο πόλεμο κατόρθωσε να ανατρέψει.

Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ο Κλέμεντ Ατλι, αρχηγός των Βρετανών Εργατικών, είχε υποστηρίξει την επίσημη βρετανική ουδετερότητα στον πόλεμο της Ισπανίας. Τόσο η Συντηρητική όσο και η Εργατική πολιτική ηγεσία είχαν στη δεκαετία του ’30, όπως και τώρα, γυρίσει τις πλάτες τους στην Ευρώπη.

Εν συνεχεία, τον Μάρτιο του 1938, η Γερμανία κατέλαβε την Αυστρία, την οποία οι ναζί είχαν ήδη υπονομεύσει από το 1934 με τη δολοφονία του καγκελαρίου της, και τον ίδιο χρόνο, ύστερα από την ιστορική Συμφωνία του Μονάχου που υπέγραψαν οι ηγέτες των Βρετανίας, Γαλλίας, Γερμανίας και Ιταλίας, μια συμφωνία για την οποία η Δύση ντρέπεται ακόμη και σήμερα, κατέλαβε και τη Σουδητία της Τσεχοσλοβακίας.

Τη βρετανική αντίδραση στα επεκτατικά σχεδία του Χίτλερ συνόψισε αμέσως μετά ο πρωθυπουργός της, Νέβιλ Τσάμπερλεν: η Συμφωνία του Μονάχου, είπε, «εξασφάλισε την ειρήνη». Ο πλήρης έλεγχος της Ευρώπης από τη Γερμανία δεν θα χάλαγε τον ύπνο της βρετανικής ηγεσίας εάν και εφόσον η Βρετανική Αυτοκρατορία έλεγχε πλήρως τον υπόλοιπο κόσμο.

Η μόνη ευρωπαϊκή χώρα στις εσωτερικές υποθέσεις της οποίας η Βρετανία αναμίχθηκε ενεργά ήταν η Ελλάδα. Οι επεμβάσεις της δεν είχαν ωστόσο ως στόχο την προστασία της δημοκρατίας, αλλά την ανατροπή της διά της επιβολής ενός φιλοβρετανικού, αυταρχικού μοναρχικού καθεστώτος, που οδήγησε στη μεταξική δικτατορία.

Το αποτέλεσμα της πεισματώδους βρετανικής αντίστασης στη συνεργασία με την οποιαδήποτε ευρωπαϊκή χώρα, κάτι αντίστοιχο με το Brexit των ημερών μας, και η ανοχή των εκτρόπων από τη νομιμότητα ήταν έτσι, τελικά, ο έλεγχος της Ευρώπης από τις εθνικιστικές και φασιστικές δυνάμεις με επικεφαλής το Τρίτο Ράιχ.

Οι ομοιότητες μεταξύ της δεκαετίας του ᾽30 και της τρέχουσας δεκαετίας, αυτές που εκφράζουν σήμερα ο εθνικιστικός πυρετός και η αναμενόμενη αποχώρηση της Βρετανίας από την Ευρώπη, δεν τερματίζονται πάντως εδώ. Και στις δύο περιπτώσεις, οι πολιτικές εξελίξεις ακολούθησαν τις τρομερές οικονομικές κρίσεις –του 1929 στη μία περίπτωση και του 2008 στην άλλη.

Στην κρίση του 1929, το παγκόσμιο ακαθάριστο εθνικό προϊόν (ΑΕΠ) έπεσε κατά 15%, ενώ αντίθετα στην κρίση του 2008 έπεσε μόνον κατά 1%. Στη μετά το 2008 Ελλάδα, παρεμπιπτόντως, το ΑΕΠ έπεσε κατά 25%!

Ανεξαρτήτως ποσοστών, οι οικονομικές κρίσεις είχαν πάντως τις ίδιες πολιτικές συνέπειες: δυσπιστία στην αποτελεσματικότητα των δημοκρατικών θεσμών, μετακίνηση των πεποιθήσεων της εργατικής τάξης προς όφελος της Ακροδεξιάς και άνοδος των εθνικιστικών κινημάτων. Είναι αυτό που προπολεμικά συντέλεσε σημαντικά στην επιβολή δικτατοριών στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Ιαπωνία, τις Βαλτικές Χώρες, την Ισπανία, την Πορτογαλία ή τα Βαλκάνια.

Και είναι για τους ίδιους λόγους που ο φασιστοειδής εθνικισμός έχει σηκώσει ξανά κεφάλι και στην εποχή μας σε χώρες όπως η Τουρκία, η Ουγγαρία ή η Πολωνία, όπως έχει σηκώσει κεφάλι και ο ακροδεξιός εθνικιστικός λαϊκισμός σε χώρες όπως η Βρετανία, η Αυστρία, η Ιταλία, η Σουηδία ή η Γαλλία. Αυταρχικές τάσεις εμφανίζονται επίσης και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπως η Τσεχία, η Σλοβακία ή η Ρουμανία.

Οι ομοιότητες μεταξύ των δύο εποχών, του ᾽30 και της σημερινής, με χτύπησαν αμέσως μετά το βρετανικό δημοψήφισμα του 2016 και αυτό για έναν πολύ προσωπικό λόγο: η διδακτορική διατριβή μου στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου είχε ως θέμα την εξωτερική πολιτική των χώρων της Κεντρικής και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης αμέσως μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Η διατριβή, παρεμπιπτόντως, έχει εκδοθεί στα ελληνικά το 1978 από τον Διογένη υπό τον τίτλο «Το ευρωπαϊκό αδιέξοδο». Το άμεσο συμπέρασμά μου ήταν έτσι από την πρώτη στιγμή ότι το Brexit δεν θα έχει τις ευτυχείς συνέπειες που αναμένουν οι υποστηρικτές του.

Η ίδια η Βρετανία δεν θα κερδίσει από αυτό. Οχι μόνον δεν θα ξαναγίνει η αυτοκρατορική δύναμη που ήταν κάποτε, αλλά θα μετατραπεί σε δορυφόρο των Ηνωμένων Πολιτειών. Ταυτόχρονα, το Ηνωμένο Βασίλειο θα μείνει κάθε άλλο παρά ενωμένο μετά την αναμενόμενη αποσκίρτηση της Σκοτίας, την πιθανή ένωση της Βόρειας Ιρλανδίας με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας και τα προβλήματα με το Γιβραλτάρ.

Το διαζύγιο της Βρετανίας με την Ευρώπη προοιωνίζεται από την άλλη μεριά το τέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αυτής που ονειρεύτηκαν οι ιδρυτές της, και μια διαλυτική αβεβαιότητα.

Με τη Βρετανία εκτός Ευρώπης, θα διαταραχθούν οι υφιστάμενες πολιτικές ισορροπίες: η Γερμανία θα μετατραπεί μοιραία στην κύρια δύναμη της Ε.Ε., οι διαφορές της με τη Γαλλία θα μεγαλώσουν και η διαίρεση μεταξύ του εύπορου Βορρά και του φτωχού Νότου θα διευρυνθεί. Επιπλέον, η μοιραία εξασθένηση της Ε.Ε. θα δυναμώσει σίγουρα τα εθνικιστικά λαϊκιστικά κινήματα σε όλη την Ευρώπη και θα ενθαρρύνει, μεταξύ άλλων, τα επιθετικά επεκτατικά σχέδια του Ερντογάν.

Η Ε.Ε. άνθησε ως καρπός της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Οταν τη θέση της πάρουν οι ανταγωνισμοί, αυτό που μοιραία θα ακολουθήσει θα είναι η όξυνση τόσο των οικονομικο-πολιτικών συγκρούσεων όσο και των εθνικιστικών αντιθέσεων, η βαθμιαία εξασθένησή της.

Εθνη ή εθνικές μειονότητες στη μια ή την άλλη χώρα αξιώνουν ήδη προστασία των «δικαιωμάτων» τους, της εθνικής ταυτότητάς τους. Σχετικά προβλήματα έχουν ήδη εμφανιστεί στο ανατολικό Αιγαίο, στην ανατολική Μεσόγειο και στην Κύπρο, στην κεντρική Ρουμανία, στη Βοσνία, στο Κόσοβο, στην Ουκρανία και στη Μολδαβία, στις Βαλτικές Χώρες, στη Λευκορωσία και στο Καλίνινγκραντ ή στην Καταλονία.

Η εθνότητα των κατοίκων και η ιστορία μιας περιοχής έχουν ήδη, όπως και στη μεσοπολεμική περίοδο, πάρει πρωτεύουσα θέση στις σχέσεις πολλών ευρωπαϊκών χωρών με τους γείτονές τους.

Η Ουγγαρία, για παράδειγμα, παραχωρεί τώρα εθνική ταυτότητα στους Ούγγρους κατοίκους της Ρουμανίας, της νότιας Σλοβακίας, της δυτικής Ουκρανίας και της βόρειας Σερβίας, ενώ η Ρουμανία δίνει ίδια διαβατήρια στους Ρουμάνους της Μολδαβίας. Η Βουλγαρία προσφέρει εθνικά διαβατήρια στους Βουλγάρους της Βόρειας Μακεδονίας, της νότιας Μολδαβίας και της ανατολικής Αλβανίας, ενώ η Πολωνία παραχωρεί πολωνική εθνική ταυτότητα σε πολίτες της Ουκρανίας, της Λευκορωσίας και της Λιθουανίας.

Ο πρόεδρος της Τουρκίας καταβάλλει εν τω μεταξύ κάθε δυνατή προσπάθεια για να εξασφαλίσει την υποστήριξή του από τους μουσουλμάνους της Ελλάδας, των βαλκανικών χωρών και της Μέσης Ανατολής.

Μια πολιτικά αδύναμη Ε.Ε. θα επιταχύνει, έτσι, τη διαδικασία αποσταθεροποίησης της Ευρώπης –αυτό ακριβώς που ελπίζουν τόσο ο πρόεδρος της Ρωσίας Πούτιν όσο και ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τραμπ. Μια πολιτικά ισχυρή Ε.Ε. θα μπορεί, αντίθετα, να βάλει φραγμούς στην εθνικιστική πολιτική των υπερδυνάμεων και στην επεκτατική πολιτική των Ευρωπαίων εθνικιστών, πρώτα απ’ όλα του Ερντογάν.

Ατυχώς, πάντως, αντί για εμπρός, πάμε, όπως φαίνεται, πίσω, σε μια κατάσταση που θυμίζει λίγο-πολύ τη μεσοπολεμική περίοδο της Ιστορίας μας. Αλλά όπως μας προειδοποίησε πριν από έναν αιώνα ο Ισπανο-αμερικανός φιλόσοφος Τζορτζ Σανταγιάνα, «αυτοί που δεν θυμούνται τα λάθη του παρελθόντος είναι καταδικασμένοι να τα επαναλάβουν».

ΑΠΟΨΕΙΣ
Το ρευστό ευρωπαϊκό όνειρο και η Ελλάδα
Σήμερα, είναι ρευστό, θαμπό και ημιτελές. Στα περισσότερα κράτη-μέλη της Ε.Ε. έχουν επανέλθει οι νεο-εθνικισμοί, οι προστατευτικές δυνάμεις, οι εθνικές καχυποψίες, ο αυταρχικός έλεγχος, ο ακροδεξιός λαϊκισμός,...
Το ρευστό ευρωπαϊκό όνειρο και η Ελλάδα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στη σκιά ενός σκληρού Brexit
Τέσσερα χρόνια μετά το δημοψήφισμα στο Ηνωμένο Βασίλειο που οδήγησε στην επικράτηση του Brexit, το ενδεχόμενο μιας σκληρής αποχώρησης του Λονδίνου χωρίς συμφωνία με τις Βρυξέλλες είναι ανοιχτό.
Στη σκιά ενός σκληρού Brexit
ΑΠΟΨΕΙΣ
Βρετανική περιπλοκή
Ολα μέχρι στιγμής δείχνουν ότι η πιθανότερη κατάληξη των διαπραγματεύσεων Ηνωμένου Βασιλείου-Ε.Ε. θα είναι ένα σκληρό Brexit, χωρίς δηλαδή σύναψη συμφωνίας και με μόνο σημείο αναφοράς το πλαίσιο του Παγκόσμιου...
Βρετανική περιπλοκή
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μισή καρδιά στο Λονδίνο, μισή στις Βρυξέλλες
Eίναι γεγονός πλέον ότι μια χώρα αποχώρησε από την Ε.Ε. Αυτό πρέπει να προβληματίσει τους πάντες στην Ενωση για το αν πραγματικά είναι στραβός ο γιαλός ή για το αν στραβά αρμενίζουμε, ασχέτως με την άποψη του...
Μισή καρδιά στο Λονδίνο, μισή στις Βρυξέλλες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αχαρτογράφητη περιοχή
Το γενικόλογο ευχολόγιο στο οποίο εξαντλήθηκε το διάγγελμα του Τζόνσον, λίγες ώρες πριν από την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ε.Ε., αποτύπωσε μια διάχυτη συνολική αμηχανία για τις ισορροπίες στη...
Αχαρτογράφητη περιοχή
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στον καθρέφτη του Brexit
Aν η Ε.Ε. των 27 κοιταχτεί στον καθρέφτη του Brexit, θα δει την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου σαν ένα σήμα κινδύνου για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Στον καθρέφτη του Brexit

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας