Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Επιστροφή στο «πνεύμα της Φιλαδέλφειας»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Επιστροφή στο «πνεύμα της Φιλαδέλφειας»

  • A-
  • A+
Ο Supiot θεωρεί απαραίτητη τη διαμόρφωση μιας νέας αίσθησης του μέτρου, η οποία θα τοποθετεί τη μοίρα των ανθρώπων στην καρδιά του συστήματος αξιολόγησης των οικονομικών επιδόσεων. Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, είναι απαραίτητες τόσο η καθιέρωση της κοινωνικής δικαιοσύνης, ως μονάδας αξιολόγησης του δικαίου και της κοινωνίας, όσο και η αναβίωση της κοινωνικής δημοκρατίας.

Τo βιβλίο του Alain Supiot (Αλέν Σουπιό) με τίτλο «Το πνεύμα της Φιλαδέλφειας - Η κοινωνική δικαιοσύνη απέναντι στην ολοκληρωτική αγορά», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις της Επιθεωρήσεως Εργατικού Δικαίου, σε μετάφραση του Βαγγέλη Αγγελόπουλου, δεν αποτελεί μόνο ένα από τα σημαντικότερα δοκίμια του κορυφαίου Γάλλου στοχαστή. Συνιστά επίσης ένα από τα πιο ρηξικέλευθα κείμενα που έχουν γραφτεί τον 21ο αιώνα σχετικά με την παγκοσμιοποίηση και τις συγκλονιστικές ανατροπές που έχει επιφέρει στον σύγχρονο κόσμο.

Πηγή έμπνευσης του συγγραφέα αποτελεί η Διακήρυξη της Φιλαδέλφειας του 1944, που έχει ενσωματωθεί στον Καταστατικό Χάρτη της Διεθνούς Οργανώσεως Εργασίας (ΔΟΕ). Το διεθνές αυτό κείμενο δεν κατοχύρωσε απλώς πρωτόγνωρα για την εποχή του κοινωνικά δικαιώματα· επεδίωξε επιπλέον να εγκαθιδρύσει μια νέα διεθνή τάξη πραγμάτων, που θα βασιζόταν στον νόμο και το δίκαιο και όχι στην ισχύ και τη βία.

Ο Alain Supiot υπογραμμίζει τον δογματικό χαρακτήρα της Διακήρυξης, ο οποίος οφείλεται στη βούληση των συντακτών της να εναντιωθούν σε δύο από τα στοιχεία που προκάλεσαν τις φρικαλεότητες των δύο παγκοσμίων πολέμων: στον επιστημονισμό, από τη μια, και στην ιδέα, από την άλλη, η οποία αντιλαμβάνεται τη φύση ως στοιχείο που αντανακλάται άμεσα στο δίκαιο μέσω των φυλετικών νόμων. Οπως επισημαίνει ο συγγραφέας, ο σύγχρονος οικονομικός επιστημονισμός οδηγεί σε ανάλογες φρικαλεότητες, πρώτον διότι αντιλαμβάνεται την αγορά ως νέα φυσική κατάσταση, οι βιαιότητες της οποίας αντανακλώνται άμεσα στο δίκαιο. Και, δεύτερον, διότι θεωρεί την παγκοσμιοποίηση των συναλλαγών ως μοιραίο φαινόμενο, το οποίο, ανεξαρτήτως του αν βλάπτει τους πολλούς και ωφελεί τους λίγους, βρίσκεται έξω από τη σφαίρα του δικαίου.

Ο Supiot αμφισβητεί τον νέο οικονομικό επιστημονισμό, τον οποίο θεωρεί εξίσου καταστροφικό με τους προηγούμενους, ακριβώς γιατί, όπως κι εκείνοι, αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως αντικείμενα, τα οποία μπορεί κανείς να παρατηρεί, να ταξινομεί και να απορρίπτει μαζικά. Πρέπει να επιστρέψουμε στο πνεύμα της Διακήρυξης της Φιλαδέλφειας, υπογραμμίζει.

Βασιζόμενοι στην αρχή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, οι συντάκτες της κατασκεύασαν την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης, συνδέοντας την οικονομική ασφάλεια με τις ίσες ευκαιρίες. Ανέθεσαν μάλιστα την υλοποίηση αυτής της έννοιας σε έναν διεθνή οργανισμό όπως η ΔΟΕ, η οποία έχει αναλάβει ήδη από το 1919 την προάσπιση των εργασιακών δικαιωμάτων ως προϋπόθεση της παγκόσμιας ειρήνης.

Ο Supiot διαπιστώνει ότι τα πάντα σήμερα κινούνται αντίθετα προς το πνεύμα της Φιλαδέλφειας. Εκκινώντας από τη διαπίστωση αυτή, δομεί το βιβλίο σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος αναλύει τα αίτια και τις επιπτώσεις αυτής της εξέλιξης και στο δεύτερο εξετάζει αν και με ποιους τρόπους θα ήταν εφικτή μια επανασύνδεση με το πνεύμα της Φιλαδέλφειας.

Αρχικά, επιχειρείται η αποδόμηση του συστήματος της ολοκληρωτικής αγοράς, που δημιουργήθηκε από τη συμπίεση των φιλελεύθερων δικαιωμάτων του δυτικού κόσμου και την καθολική απόρριψη των εξισωτικών οραμάτων των πρώην κομμουνιστικών χωρών. Αποτέλεσμα της συμπίεσης αυτής αποτελεί η «ιδιωτικοποίηση του κοινωνικού κράτους». Πρόκειται, ειδικότερα, για τη δημιουργία ενός επίπεδου κόσμου, κατοικημένου από άτομα τα οποία, μολονότι είναι φορείς δικαιωμάτων, δεν έχουν άλλες υποχρεώσεις πέραν εκείνων που έχουν αποδεχθεί συναινετικά.

Η εξέλιξη αυτή δεν εντείνει απλώς τον ανταγωνισμό μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών, εξαναγκάζοντας τα κράτη να μειώνουν τις δαπάνες του κοινωνικού και δημοσιονομικού τομέα, αλλά επιπλέον επιτρέπει στους οικονομικά ισχυρούς να επωφελούνται πρώτοι από νομοθετικές διατάξεις που αποβλέπουν στη βελτίωση της οικονομικής θέσης των αδυνάτων. Να εισπράττουν δηλαδή τα εισοδήματά τους εκεί όπου οι υποχρεωτικές κρατήσεις είναι ανύπαρκτες ή εξαιρετικά χαμηλές και να απολαμβάνουν τις δημόσιες υπηρεσίες και τις παροχές της κοινωνικής ασφάλισης εκεί όπου είναι πιο γενναιόδωρες.

Οι σελίδες που αφιερώνει ο Supiot στην κριτική του συστήματος της ολοκληρωτικής αγοράς είναι πλούσιες σε προβληματισμό. Διαβάζοντάς τες, διερωτάται κανείς αν αυτό το σύστημα εισάγει κάποια καινοτομία. Η απάντηση είναι αρνητική: η καινοτομία της ολοκληρωτικής αγοράς έγκειται αποκλειστικά και μόνο στο γεγονός ότι καθιερώνει ένα είδος «κανονιστικού δαρβινισμού», που αντιλαμβάνεται το δίκαιο ως προϊόν ανταγωνισμού και το οποίο καταλήγει στην αξιολόγηση των εννόμων τάξεων, με αποκλειστικό γνώμονα την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται επιτυχώς στις επιταγές της οικονομικής αποδοτικότητας. Ο Supiot, όμως, δεν αρκείται στην ανάλυση αυτού του συστήματος· προτείνει συγκεκριμένες λύσεις, που διορθώνουν τις επιπτώσεις του και μας επιτρέπουν να επανασυνδεθούμε με τις αρχές της Διακήρυξης της Φιλαδέλφειας.

Συγκεκριμένα, επισημαίνει την ανάγκη να αναπτυχθεί μια νέα αίσθηση των ορίων, με πολιτικές που θα επιδιώκουν, αφενός, να προστατεύσουν τους ανθρώπους απέναντι στην ουτοπία ενός κόσμου χωρίς σύνορα, και, αφετέρου, να αποτρέψουν την εσωστρέφεια που γεννά η ανύψωση των εθνικών συνόρων.

Απαραίτητη θεωρεί επίσης τη διαμόρφωση μιας νέας αίσθησης του μέτρου, η οποία θα τοποθετεί τη μοίρα των ανθρώπων στην καρδιά του συστήματος αξιολόγησης των οικονομικών επιδόσεων. Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, είναι απαραίτητες τόσο η καθιέρωση της κοινωνικής δικαιοσύνης, ως μονάδας αξιολόγησης του δικαίου και της κοινωνίας, όσο και η αναβίωση της κοινωνικής δημοκρατίας μέσω της προώθησης του κοινωνικού διαλόγου μεταξύ αντιπροσωπευτικών συνδικαλιστικών οργανώσεων εργαζομένων και εργοδοτών. Τα μέτρα όμως αυτά δεν είναι αρκετά.

Οπως υπογραμμίζει ο Supiot, αναγκαίο είναι επίσης να αναγνωριστεί στους εργαζομένους η ικανότητα να δρουν τόσο ως άτομα όσο και -επιμένει σ’ αυτό- ως συλλογικότητες, καθώς και να τους παρασχεθεί η δυνατότητα να αναπτύξουν όλες τις γνώσεις και τις ικανότητές τους προκειμένου να συμβάλουν στην κοινή ευημερία.

Στη συνέχεια, προσεγγίζει το ζήτημα της κοινωνικής ευθύνης των επιχειρήσεων που οργανώνονται σε δίκτυα (outsourcing, screen companies κτλ.) ή εξαφανίζονται πίσω από τις μάσκες ενός πλήθους διαφορετικών νομικών προσώπων. Ενα από τα μέτρα που προτείνονται για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που γεννούν οι σύνθετες αυτές επιχειρησιακές δομές είναι η αναγνώριση της εις ολόκληρον ευθύνης των νομικών προσώπων που τις απαρτίζουν. Πρόκειται για ένα μέτρο που ερείδεται στην αρχή της αλληλεγγύης, η οποία ορίζει, μεταξύ άλλων, ότι η παρουσία περισσοτέρων οφειλετών δεν μειώνει την ευθύνη του καθενός από αυτούς.

Ο Supiot αναλύει, τέλος, την πολυδιάστατη έννοια της αλληλεγγύης. Υπογραμμίζει τη δυνατότητα της εν λόγω αρχής να καταλήγει σε ισορροπημένες λύσεις, καθώς ενσωματώνει μέσα της τόσο την αρχή της ισότητας όσο και την αρχή της ελευθερίας. Επισημαίνει επίσης την ανάγκη προσαρμογής της έννοιας της αλληλεγγύης στις μεταεθνικές προκλήσεις του 21ου αιώνα μέσω της δημιουργίας δικτύων αλληλεγγύης σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.

Το «Πνεύμα της Φιλαδέλφειας» συνιστά ένα διεπιστημονικό έργο, που κινείται στον ευρύτερο χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών. Αποτελεί όμως ταυτόχρονα και μια κατ’ εξοχήν νομική μελέτη, όχι μόνο γιατί προτρέπει όλους τους ανθρώπους να κατασκευάσουν ένα δικαιότερο νομικό σύστημα, αλλά και γιατί εμπεριέχει ιδιαίτερα διεισδυτικές αναλύσεις για μια σειρά από επίκαιρα όσο και ακανθώδη νομικά ζητήματα. Η σημαντικότερη ωστόσο συμβολή του βιβλίου βρίσκεται στο γεγονός ότι ο συγγραφέας δεν αρκείται σε μια περιγραφή του ένδοξου παρελθόντος. Προβαίνει, αντίθετα, σε μια κριτική ανάλυση των αιτίων που έχουν ανατρέψει τις αρχές της Διακήρυξης της Φιλαδέλφειας και επιχειρεί να αναβιώσει τις αρχές αυτές με νέους όρους που ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις εξελίξεις του σήμερα.

* Καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενα βιβλίο, μια παρουσίαση, ένα δώρο
Επειδή το καλύτερο δώρο είναι πάντα ένα βιβλίο, σας προτείνω και θα αναφερθώ στο βιβλίο του Γιώργου Πασαμήτρου «Μικρή ιστορία στα μεγάλα χρόνια 1940-1944, Η δράση του ΕΛΑΝ, Τα τραγικά γεγονότα στην Ερμιονίδα,...
Ενα βιβλίο, μια παρουσίαση, ένα δώρο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
Ενα νέο βιβλίο ήρθε, πολύ πρόσφατα, να εμπλουτίσει τη βιβλιογραφία σε σχέση αφενός με τη βιογραφία του γιατρού Πέτρου Σωκράτους Κόκκαλη και αφετέρου με τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές της...
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
Η νέα σειρά βιβλίων 96plus από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο έχει στόχο να προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό βιβλία χρηστικά και έγκυρα, παρεμβάσεις σε ζητήματα αιχμής που είναι (χάρη και στο σχετικά μικρό...
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πάνω, κάτω, ανάμεσα στις γραμμές
Να ζητάς από έναν συγγραφέα να σου πει γιατί γράφει είναι σαν να ρωτάς ένα ψάρι γιατί κολυμπά. Κατά τα τέλη της τελευταίας δεκαετίας του 20ού αιώνα, πίνοντας καφέ στο σπίτι του φίλου μου συγγραφέα Κ., τον...
Πάνω, κάτω, ανάμεσα στις γραμμές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σπιριτουαλισμός vs Τεχνοφουτουρισμός
Στην εποχή μας μέσω του ατομισμού, καταναλωτισμού και της παν-εμπορευματοποίησης που επιβάλλει ο σημερινός (τεχνο)-καπιταλισμός σφυρηλατείται ραγδαία και τείνει να κυριαρχήσει το νέο τεχνοφουτουριστικό...
Σπιριτουαλισμός vs Τεχνοφουτουρισμός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η παράδοση και το πνεύμα της εποχής
Δεν είναι εύκολο να συλλάβεις την αλήθεια του καιρού σου, γιατί αυτή η αλήθεια διαρκώς χειραγωγείται. Αρκεί να σκεφτούμε τη γλώσσα των ιδεολογιών, που κυριάρχησε τις τελευταίες δεκαετίες, τη γλώσσα της...
Η παράδοση και το πνεύμα της εποχής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας