Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σκιές της ανάπτυξης 
ID 848665 © Yevhen Roik | Dreamstime.com

Σκιές της ανάπτυξης 

  • A-
  • A+

Εκμεταλλευόμενος τη φιλοξενία της «Εφ.Συν.» και με αφορμή την ταινία «Οι σκιές του Μπρούκλιν», αλλά και το προηγούμενο αφιέρωμα της εφημερίδας στην οικιστική αναπτυξιακή πολιτική της κυβέρνησης, θα ήθελα να διατυπώσω κάποιους προβληματισμούς που γεννήθηκαν, τόσο κατά τη διάρκεια, όσο και μετά το τέλος της ταινίας. 

Σε αδρές γραμμές, ένα από τα ζητήματα που πραγματεύεται η ταινία είναι αυτό των συνεπειών που φέρνει η ανάπτυξη(;) και o εκσυγχρονισμός(;) (εν προκειμένω των υποδομών μιας πόλης) στους κατοίκους της περιοχής που επιλέγεται για ανάπλαση, αλλά και των συχνά βρόμικων μέσων που μετέρχεται η εκάστοτε εξουσία προκειμένου να τους εκτοπίσει. Ένα από τα ερωτήματα που ανακύπτουν λοιπόν, είναι το εξής: πώς πρέπει να αντιμετωπίσει η εξουσία τους πολίτες που καλούνται να «φέρουν το βάρος της ανάπτυξης», ποιοι θα είναι αυτοί και με τι κριτήρια επιλέγονται; Οφείλει να τους σεβαστεί, να τους παρακάμψει ή να τους «συνθλίψει» ως εμπόδια στην πρόοδο και τη συλλογική ευημερία (άποψη που διατυπώνεται με αρκετά εύγλωττο τρόπο από έναν από τους χαρακτήρες της ταινίας); 

Επιχειρώντας κάποιος να εξετάσει το ζήτημα, υπό το πρίσμα δύο εκ των βασικών σχολών φιλοσοφίας του δικαίου, της καντιανής ηθικής και μιας εκδοχής του συνεπειοκρατικού ωφελιμισμού, θα μπορούσε να κάνει τις ακόλουθες σκέψεις. Σύμφωνα με την κλασσική ωφελιμιστική διδασκαλία, η ορθή πολιτική οφείλει να εξασφαλίζει τη μέγιστη δυνατή ευημερία-ωφέλεια για τον μέγιστο αριθμό των ανθρώπων. Επομένως, η δημοτική αρχή στην συγκεκριμένη περίπτωση, δικαίως προχώρησε στην κατεδάφιση των «παραπηγμάτων», προκειμένου να ανεγερθούν νέες κατοικίες (προφανώς για πλουσιότερους– άρα «πρώτης κατηγορίας» – πολίτες) ή να δημιουργηθούν πάρκα και γέφυρες, που όχι μόνο θα εκσυγχρονίσουν αλλά και θα αναβαθμίσουν σημαντικά τη ζωή στην πόλη (εξάλλου ποιος μπορεί να αμφισβητήσει τη σημασία μνημειωδών έργων όπως του Central Park ή των γεφυρών του Μπρούκλιν).

Μάλιστα, για τους λιγότερο ακραίους συνεπειοκράτες, το μόνο ηθικό ζήτημα που εγείρεται είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίστηκαν οι κάτοικοι. Για έναν μετριοπαθή συνεπειοκράτη και σύμφωνα με την (επικρατούσα ειδικά τα τελευταία χρόνια) πιο «οικονομική» θεώρηση των ανθρωπίνων σχέσεων, αλλά και των σχέσεων πολίτη-πολιτείας, «κοινή λογική», εάν οι κάτοικοι αποζημιώνονταν είτε χρηματικά είτε με μετεγκατάσταση και αν δεν προέκυπταν ζητήματα προσβασιμότητας στις νέες υποδομές, τότε δεν θα υπήρχε πρόβλημα (και η ταινία λόγο ύπαρξης). 

Για την καντιανή ηθική όμως, το ζήτημα είναι πιο περίπλοκο. Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, οι άνθρωποι αυτοί δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να χρησιμοποιηθούν ως μέσα για κανένα σκοπό, ακόμα και αυτόν της μεγιστοποίησης της κοινής ωφέλειας. Ο σεβασμός στο πρόσωπο επιτάσσει ότι πιθανή τροποποίηση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων γίνεται μόνο κατόπιν ακριβοδίκαιης αποζημίωσης και αμοιβαιότητας. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση δεν αποτελεί απλά έναν διακανονισμό τύπου οικονομικής συναλλαγής, που και τα δύο μέρη οφείλουν να τηρήσουν - καλή τη πίστη - τους όρους της συμφωνίας την οποία συνήψαν χωρίς εξαναγκασμό. Για την καντιανή ηθική τα δικαιώματα ιεραρχούνται, το πρόσωπο είναι απαραβίαστο και η κάθε εξουσία έχει χρέος να σεβαστεί το δικαίωμά του στην κατοικία. 

Προκειμένου να λυθεί το ζήτημα, πρέπει να εξασφαλιστεί στους ανθρώπους η ελευθερία να αποφασίσουν με ορθολογικότητα. Κρίνοντας από την κατάσταση των κτιρίων στα οποία ζούσαν, μια οικιστική αναβάθμιση της περιοχής, σε συνδυασμό με μετεγκατάστασή τους κατά τη διάρκεια των κατασκευών και επιστροφής τους στα νέα κτίρια, θα ήταν σίγουρα η (ορθολογική) επιλογή όλων. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, όπως σχολιάζεται και στην ταινία, ποτέ η «θυσία για το κοινό όφελος» δεν αντιμετωπίζεται ως καθολικός νόμος από τους προνομιούχους. Όπως έγινε φανερό άλλωστε και στην πρόσφατη οικονομική κρίση, πάντα οι φτωχότεροι «καλούνται στο καθήκον» να σηκώσουν τα βάρη της «ανάκαμψης» και της «ανάπτυξης». 

Συμπερασματικά, μπορεί, εκ πρώτης όψεως, το αποτέλεσμα-λύση του προβλήματος να είναι η ίδια (εν προκειμένω μετεγκατάσταση και βελτίωση των όρων ζωής των κατοίκων), το σκεπτικό όμως είναι τελείως διαφορετικό και οδηγεί σε εξίσου διαφορετικές προσεγγίσεις της διακυβέρνησης, αλλά και χαρακτηρισμού των κυβερνώντων και αξιολόγησης της ποιότητας του έργου (πόσο σημαντικό είναι άραγε ένα έργο που έχει πραγματοποιηθεί κατόπιν προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας). 

Στην πρώτη περίπτωση, η δημοτική αρχή θα προτιμούσε να μετεγκαταστήσει τους κατοίκους και να μην προβεί σε υπονομευτικές ενέργειες, προκειμένου να μεγιστοποιήσει την ωφέλεια του συνόλου της κοινωνίας – αλλά μπορεί κάλλιστα να μην το κάνει και να ασπαστεί την στρατηγική που βλέπουμε στην ταινία, πράττοντας το ίδιο (σχεδόν) ορθά, αφού η ωφέλεια των πολλών προηγείται της ωφέλειας των λίγων. 

Στη δεύτερη περίπτωση, η δημοτική αρχή οφείλει να πράξει με αυτόν τον τρόπο, λόγω του καθήκοντος σεβασμού των κατοίκων ως μελών της ανθρωπότητας και μόνο. Οι παραπάνω σκέψεις δεν αποτελούν παρά μόνο μια απόπειρα ανάγνωσης πτυχών του ζητήματος και σε καμία περίπτωση δεν εξαντλούν τη συζήτηση γύρω από το πρόβλημα του ηθικά ορθού πολιτικού σχεδιασμού και αναπτυξιακού μοντέλου. 

Επιχειρούμε απλώς μια προσέγγιση ορισμένων μόνο ψηφίδων αυτού του τεράστιου θέματος της «ανάπτυξης» και του «εκσυγχρονισμού», προσπαθώντας να τονίσουμε ότι το ερώτημα πάντα είναι «ανάπτυξη για ποιους, με ποιους όρους και με ποιο τρόπο και σκοπό». Πιστεύουμε ότι είναι ζητήματα επίκαιρα στην Ελλάδα της AirBnB και της μεγαλεπίβολης, «στρατηγικής σημασίας» επένδυσης στο Ελληνικό, στο βαθμό μάλιστα που – με όρους συνολικής ωφέλειας – ενας ουρανοξύστης-καζίνο δεν νομίζουμε οτι συγκρίνεται με το Central Park. 

* Πολιτικός επιστήμονας

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο κορονοϊός θα περάσει, η οικονομική κρίση, όχι
Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί δείκτες, οι οποίοι υποδηλώνουν, μάλιστα, πως πρόκειται για τη μεγαλύτερη οικονομική κρίση του τελευταίου τουλάχιστον αιώνα, δηλαδή είναι μεγαλύτερη αυτής του 2008-2009.
Ο κορονοϊός θα περάσει, η οικονομική κρίση, όχι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενα Πανοπτικόν αφής για τον ντετέκτιβ Μονκ
Ο τηλεοπτικός ντετέκτιβ σύμφωνα με τον σεναριογράφο της σειράς έχει μια λίστα από 312 αντικείμενα, προϊόντα, χώρους, μπροστά στα οποία παραλύει κυριολεκτικά.
Ενα Πανοπτικόν αφής για τον ντετέκτιβ Μονκ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εκθετική αύξηση διαρκείας πρέπει να έχει μονάχα η υπευθυνότητα
Αν τη δούμε αυτήν την πολύ επικίνδυνη κατάσταση ως ένα ισχυρό και απαιτητικό τεστ, αν ο καθένας κάνει αυτό που πρέπει με υπομονή (και ίσως και με «ατσάλινα» νεύρα), έχουμε αρκετές πιθανότητες να αντέξουμε. 
Εκθετική αύξηση διαρκείας πρέπει να έχει μονάχα η υπευθυνότητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναξιοπιστία, το τίμημα των υπερβολικών προσδοκιών της κυβέρνησης
Η ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας το δ' τρίμηνο 2019 ήταν σε τρέχουσες τιμές μηδενική και σε σταθερές τιμές καχεκτική (0% και 1%, αντίστοιχα, η ετήσια αύξηση του ΑΕΠ).
Αναξιοπιστία, το τίμημα των υπερβολικών προσδοκιών της κυβέρνησης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το τέλος των ψευδαισθήσεων
Η κυβέρνηση βρίσκεται αντιμέτωπη με το χειρότερο σενάριο για την οικονομία που θα μπορούσε να φανταστεί. Από το τέλος της προηγούμενης χρονιάς, η ανάπτυξη άρχισε να σκοντάφτει.
Το τέλος των ψευδαισθήσεων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας