Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ιδεολογίες της λογοτεχνικής γλώσσας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ιδεολογίες της λογοτεχνικής γλώσσας

  • A-
  • A+

Κανένας συγγραφέας και κανένας διανοούμενος δεν θα είχε παραδεχτεί στο παρελθόν ότι είναι αστός. Θα ισχυριζόταν ότι δεν θα μπορούσε να ενταχθεί στα όρια καμιάς τάξης. Από τότε που κουλτούρα και λογοτεχνία θεωρούνται εργαλεία μετασχηματισμού του κόσμου, αρχίζοντας από τον Διαφωτισμό και αργότερα με τον Ρομαντισμό, θα πρέπει να τις εκλάβουμε ως παγκόσμια οντότητα ή μονολογική αλήθεια.

Με ποιον τρόπο αναδεικνύεται στον διανοούμενο η αστική του φύση; Κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού το πρόβλημα δεν υπήρχε: ο διανοούμενος είχε ήσυχη τη συνείδησή του και εργαζόταν κάτω από το σημάδι της αλήθειας. Μόνο με τον Ρομαντισμό αρχίζει να απαρνιέται την αστική του υπόσταση, να τίθεται ενάντια στους Φιλισταίους και τους εμπόρους και με αυτόν τον τρόπο να ανοίξει μια προοπτική προβληματισμού.

Είναι περίεργο που οι ρομαντικοί αντιλαμβάνονται την εποχή τους ως οργανική και εκείνη του Διαφωτισμού ως κριτική, όπου θα μπορούσαμε να πούμε ότι ισχύει το αντίθετο. Εδώ έχει λόγο το παραμορφωτικό αποτέλεσμα μιας ιδεολογικής επεξεργασίας που δέχεται στη συνείδησή της την προβληματική μορφή του παρόντος, αλλά για να το απομακρύνει και να το τοποθετήσει στο παρελθόν με σκοπό να απελευθερωθεί από αυτό.

Ο μηχανισμός της ιδεολογίας στο επίπεδο της βιογραφίας είναι ο φροϊδικός εκφυλισμός. Αυτό που αρνείται η συνείδηση είναι αυτό που στο βάθος παραδέχεται. Ο Φρόιντ λέει ότι εκεί που αρνούμαστε το νόημα μιας εικόνας του ονείρου, το δείχνουμε χωρίς να το θέλουμε και τελικά το αρνούμαστε: το νόημα υπεισέρχεται στη συνείδηση σε αρνητική μορφή, στη μορφή της μη αποδοχής. Τελικά, κατά τη διάρκεια της ανάλυσης ο συνομιλητής λέει: «Δεν είναι αυτό», ο αναλυτής βρίσκεται ήδη στον δρόμο αντίληψης του λόγου του, επειδή ακριβώς γι’ «αυτό» πρόκειται. Στο επίπεδο της προσωπικής επιβεβαίωσης, ο ρομαντικός αποβάλλει την αστική του υπόσταση μέσα από μια ιδεαλιστική άρνηση.

Αντιλαμβανόμαστε ότι ο φροϊδικός μηχανισμός είναι ένας ανθρωπολογικός μηχανισμός, που εφαρμόζεται σε όλες τις κοινωνίες και σηματοδοτεί το πέρασμα στη στοιχειώδη συναισθηματική διαλεκτική στην τάξη του συμβολικού ή της γλώσσας και της κουλτούρας που κρατά για τον εαυτό της το στοιχειώδες συναίσθημα, αλλά το προσαρμόζει στις απαιτήσεις της κοινωνίας.

Ειπώθηκε από τον Λακάν ότι ο λόγος είναι le meurtre de la chose, με την έννοια ότι μόνο πεθαίνοντας συναισθηματικά θεσμοθετούμαι ως άνθρωπος και ομιλών, και ότι μόνο στον βαθμό που δεν μπορώ να βρω το συναίσθημα, παρά μόνο στην αρνητική του μορφή, ενυπάρχει η υπόγεια συζήτηση του υποσυνείδητου. Είναι προφανές ότι η απάρνηση των ρομαντικών δεν μπορεί να μας πει τίποτε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη γλώσσα.

Θα μπορούσαμε όμως να απαντήσουμε ότι, όπως η ανατομία του ανθρώπου εξηγεί την ανατομία του πιθήκου και όπως το καπιταλιστικό μοντέλο παραγωγής εξηγεί κάθε προηγούμενο μοντέλο παραγωγής και ταυτόχρονα επιτρέπει να υποστηρίξουμε ένα μελλοντικό ή σοσιαλιστικό μοντέλο παραγωγής, έτσι μόνο η ψυχανάλυση του σύγχρονου ανθρώπου είναι σε θέση να εξηγήσει τον άνθρωπο του παρελθόντος και επιτρέπει να υποστηρίξουμε υποθέσεις για τον άνθρωπο του μέλλοντος.

Αυτό σημαίνει ότι η άρνηση είναι ένα ιστορικό εργαλείο γνώσης, που εκφράστηκε από τον Φρόιντ σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό περιβάλλον ως επεξήγηση των προβλημάτων του καιρού, και όχι τυχαία είχαν προαισθανθεί ιδεολογικά οι ρομαντικοί στην ιδεαλιστική φόρμα της διαλεκτικής.

Είναι λοιπόν απαραίτητο να καταλάβουμε γιατί δημιουργήθηκε η ρομαντική «παθογένεια», γιατί η άρνηση της αστικής τους ύπαρξης ήταν άμεσα προβληματική και καθόλου ειρηνική. Και επειδή πρόκειται για ένα πολυσύνθετο και εποχικό πολιτισμικό γεγονός, η επαλήθευση σε βιογραφικούς όρους αναπέμπει σε μια επαλήθευση σε ιστορικούς όρους.

Η αστική κοινωνία αναπτύσσει άμεσα μια έντονη σύγκρουση ανάμεσα στο παλιό και στο νέο και ανάμεσα στις διαμορφούμενες τάξεις, και η αυτο-κατανόησή της, όπως δεν συνέβαινε από την εποχή του Διαφωτισμού, πρέπει να αναμετρηθεί με συγκεκριμένα, ανησυχητικά, αντικρουόμενα περιεχόμενα.

Σε σχέση με την προ-αστική κοινωνία και ακόμη φεουδαρχική, όπου το προσωπικό ταυτίζεται με το πολιτικό και οι προσωπικές διαφοροποιήσεις άμεσα συνεπάγονται πολιτικές διαφοροποιήσεις, ο αστικός διαχωρισμός δημόσιου και ιδιωτικού παράγει έναν αντιφατικό δυϊσμό. Η κριτική θεωρία θα είχε αποκαλύψει πως τα άτομα θα έπρεπε να απελευθερωθούν από τις παραδοσιακές τους δεσμεύσεις και να πουλήσουν την εργασία τους ώστε να αναπτυχθεί ο καπιταλισμός. Ομως οι ρομαντικοί αγνοούσαν όλα τα παραπάνω, αγνοούσαν για ιστορικούς λόγους (ανωριμότητα του καπιταλισμού) τη σχέση ανάμεσα στην πραγματική διαφορά και την τυπική ισότητα.

*ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
«Φοβάμαι μη το πρωινό αεράκι χάσω»
Το πλατύ χαμόγελο στο κουρασμένο σώμα μιας σημαντικής ποιήτριας έσβησε. Ηταν το χαμόγελο της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ. Αισθανόταν άραγε το τέλος να έρχεται όταν στις 15/10/2019 άφηνε το τελευταίο της...
«Φοβάμαι μη το πρωινό αεράκι χάσω»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δημόσια εκπαίδευση, η διεκδίκηση του αυτονόητου
Η εκπαίδευση δεν αποτελεί σταθερό εγχείρημα που κυριαρχείται από την πολιτική συναίνεση. Αντίθετα, αποτελεί «αρένα» πολιτικών, πολιτισμικών (ιδεολογικών) και οικονομικών αντιπαραθέσεων.
Δημόσια εκπαίδευση, η διεκδίκηση του αυτονόητου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Διαφωτισμός α λα καρτ;
Αν κάτι θα έπρεπε να μας προβληματίζει πραγματικά με αφορμή την υπόθεση Γεωργιάδη, είναι η εξαιρετικά αργή απονομή της Δικαιοσύνης σε συνδυασμό με πολιτικές νομοθετικές παρεμβάσεις που αλλάζουν τους όρους του...
Διαφωτισμός α λα καρτ;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λογοτεχνία και ιατρική
Αν ο γιατρός καθημερινά συναναστρέφεται με τους ανθρώπους, και ειδικότερα με τους ασθενείς, θα πρέπει να αγαπά τις τέχνες που μιλούν για τον άνθρωπο: το θέατρο, τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική.
Λογοτεχνία και ιατρική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την «πολιτική» του έρωτα
Εχει προγραμματιστεί για φέτος σειρά εκδηλώσεων, από την Κρήτη ώς την Αθήνα, για τον Ερωτόκριτο. Μ’ αυτή την αφορμή ας ξαναπιάσω την επιμέρους κοινωνική σπονδύλωση αυτού του έργου. Για τους «κακόγλωσσους που...
Για την «πολιτική» του έρωτα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Υφος και λογοτεχνική γραφή
Η λογοτεχνική γραφή δεν είναι λειτουργικός κώδικας επικοινωνίας, αλλά δημιουργική γλώσσα διακεκριμένων και συγκεκριμένων εμπειριών, που μετατρέπονται σε πραγματικότητα. Δημιουργία αυτών που δεν γνωρίζεις αλλά...
Υφος και λογοτεχνική γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας