Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για την «πολιτική» του έρωτα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για την «πολιτική» του έρωτα

  • A-
  • A+

Εχει προγραμματιστεί για φέτος σειρά εκδηλώσεων, από την Κρήτη ώς την Αθήνα, για τον Ερωτόκριτο. Μ’ αυτή την αφορμή ας ξαναπιάσω την επιμέρους κοινωνική σπονδύλωση αυτού του έργου. Για τους «κακόγλωσσους που ψέγουν ό,τι δούσι» (Ε΄, 1537) ο ποιητής διαθέτει σειρά τεκμηρίων για την αδρομερή κοινωνική σπονδύλωση της σκηνής του.

Από τη μια πλευρά ο Ρήγας με τη Ρήγισσα, ο «Βασιλιός» και το «Παλάτι», η Ρηγοπούλα, οι «ρηγόπουλοι» και οι «αφεντόπουλοι», τα «ρηγάτα», ο «αφέντης» και οι «αφεντιές», ο «πλούσος», της «χώρας οι μεγάλοι», οι «άρχοντες» κ.λπ. και από την άλλη οι «δούλοι» και οι «σκλάβοι του αφεντάκη», οι «χαμηλοί άνθρωποι», ο «λαός», «τ’ αργαστήρια», ο «χοντρός λαός», ο «τεχνίτης», ο «δουλευτής», ο «ζευγάς», ο «βοσκός», ο «φτωχός», οι «φτωχοί ψωριάροι», η «φτωχότητα» κ.λπ. Δηλαδή (Γ΄, 109): «ποτέ εις παλάτια βασιλιώ φτωχοί να μη σιμώνουν».

Ο γιος του Πεζόστρατου, «συμβουλάτορα» του Ρήγα, δηλαδή από την ενδιάμεση κοινωνική κατηγορία των «φρονίμων» ή «πρωτόγερων», αλλά πάντως «δουλευτής τ’ Αφέντη», με τις φυσικές και επίκτητες ιδιότητες που μόλις σκιαγράφησα, εμφανίζεται ως ο κλητός του Ερωτα που «συχνιά μεταλλάσσει» τα «πράματα». Δηλαδή όπως τότε στους «παλαιούς καιρούς» (Γ΄, 899, 903-904) που «εσμίγασι τα τέκνα τως οι αφέντες οι μεγάλοι με τους μικρούς οπου ’χασι γνώσιν, αντρειά και κάλλη».

Διακινδυνεύω εδώ να οδηγήσω την όλη ερμηνευτική ανασυγκρότηση στις αναγκαίες συνέπειές της, έστω και με μορφή ερωτημάτων. Ετσι, σε σχέση με τις αλλαγές από το «απώτερο» πρότυπο στον Ερωτόκριτο σημαίνει ότι λαμβάνονται υπόψη και οι αλλαγές που συνέβησαν στη Μεσόγειο από τις πρώτες δεκαετίες του 15ου ώς την έναρξη του 17ου αιώνα; Προφανώς, κι αυτή τη φορά, θα είμαι φειδωλός ή έστω υπαινικτικός ως προς το όντως διαμεσολαβημένο –αλλά υπαρκτό– κοινωνικό πεδίο του Ερωτόκριτου. Αν αληθεύει η δήλωση του ποιητή ότι γεννήθηκε στη Σητεία και ότι «εκεί ’καμε κ’ εκόπιασεν ετούτα που σας γράφει» (Ε΄, 1546), τότε τι κοινωνικές προσδοκίες θα είχε ένας τέτοιος Βενετοκρητικός της όψιμης Βενετοκρατίας στην Κρήτη;

Δηλαδή προβάλλοντας μια κοινωνική κινητικότητα υψηλού βαθμού, με καμβά τη γενικευμένη διακινδύνευση, πώς στοιχειοθετείται η intentio auctoris; Ως προς τον πυρήνα του έργου φαίνεται να ισχύει ό,τι σημειώνει, κατά την ίδια περίπου χρονική περίοδο, ο Descartes για τα ιπποτικά μυθιστορήματα, ότι δηλαδή στους «μύθους» παραλείπονται «σχεδόν πάντα τα ταπεινότερα και τα λιγότερο λαμπρά περιστατικά», με προφανή τη διολίσθηση στους «εξωφρενισμούς των πλανόδιων ιπποτών των μυθιστορημάτων μας».

Ως προς την κοινωνική και πολιτική ώσμωση του κειμένου της εποχής που μάλλον καταχρηστικά ονομάζεται «κρητική Αναγέννηση»: είτε παραπέμπει στους «gentiluomini» της ενετικής δημοκρατίας, που διαθέτουν «μεγάλο πλούτο» λόγω του «εμπορίου και της κινητής περιουσίας» (Machiavelli), είτε στους «αριστοκράτες» που επιστρέφουν στην αγροτική ύπαιθρο, κατά την «ισπανοποίηση» των περισσότερων ιταλικών πόλεων στο τέλος του 16ου αιώνα, όταν δηλαδή και στην Κρήτη ο «πλούτος αστών και ευγενών θα επενδυθεί τώρα κυρίως» σε ακίνητη κτηματική περιουσία, το νήμα των οικείων κοινωνικών φορέων διακινδύνευσης, «κατά κάποιον τρόπο», υποδεικνύει και το συμβολικό «κεφάλαιο» που επενδύεται στον κόσμο του ποιήματος.

Το αφηγηματικό πλαίσιο της διακινδύνευσης, που υποβαστάζεται με έναν ευκρινή πυρήνα θυμοσοφίας (οντολογία του παιγνίου, όρια της «φύσης», μηχανισμός της «Τύχης» ή της «Μοίρας», κυκλική «μεταλλαγή» της πραγματικότητας), οδηγείται μέσω της έξωθεν αμφισβήτησης της (κληρονομικής) εξουσίας στην αναγωγή του «Ερωτα» σε προαγωγό κοινωνικής κινητικότητας που τελεσφορεί σε συγκεκριμένο πεδίο κοινωνικών αντιθέσεων. Ο ποιητής που κρατά ξεχωριστή θέση για τον εαυτό του ως ταξιθέτης και οικονόμος της αφήγησης αφήνει περιθώρια στον αναγνώστη να τη συμπληρώσει, μια και (Ε΄, 460) «η γλώσσα, η χέρα, το χαρτί να σας τα πη δε φτάνει».

Ποιο είναι το κύριο ως προς την intentio auctoris, μέσα από μια σύστοιχη αφθονία διαλόγων, εδώ δεν επιτρέπονται περιφράσεις (Ε΄, 1524-1525): «Και κάθα εις που εδιάβασεν εδά κι ας το κατέχη μη χάνεται στα κίντυνα, μα πάντα ολπίδα ας έχη».

Συναφώς υπονοείται και η διακινδύνευση ως προς την τελική σύνθεση του ποιήματος, έτσι που ο δημιουργός του να ζητά την κατανόηση του αναγνώστη για τα τυχόν «σφάλματά» του (Ε΄, 1526, 1527-1528):

«Εσίμωσε το ξύλο μου, το ράψιμο γυρεύγει:

ήρθε σ’ ανάβαθα νερά και πλιο δεν κιντυνεύγει»,

μολονότι έχει τη βεβαιότητα ότι (Γ΄, 617-618)

«δε θε να χάνω τον καιρό κι άγνωστο να με πήτε,

να λέγω εκείνο π’ όλοι σας με την καρδιά θωρείτε».

Πάντως δεν είναι αμελητέα η επιλογή του τόπου και του χρόνου για την ευόδωση ενός τέτοιου εγχειρήματος κοινωνικής κινητικότητας, με επιστέγασμα τον γάμο του Ερωτόκριτου με την Αρετούσα (Α΄, 25-26):

«εις την Αθήνα που ήτονε τση μάθησης η βρώσις

και το θρονί της αφεντιάς κι ο ποταμός της γνώσης»…

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ονειρα με «πένθιμη μυρωδιά από λιβάνι»;
Πριν από λίγες ημέρες ετάφη στο χωριό που γεννήθηκε το 1926, στην Κέφαλο της Κω, ο Μανόλης Φουρτούνης. Ηταν πρωτίστως ποιητής (ο στίχος της τιτλοφόρησης του παρόντος κειμένου προέρχεται από το «Εγγραφές και...
Ονειρα με «πένθιμη μυρωδιά από λιβάνι»;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι ξεδιπλώνεται μπροστά μας;
Κοινοτάρχες και δήμαρχοι (εκλεγόμενοι και επανεκλεγόμενοι για πολλές τετραετίες), διοικητές των Δημοσίων Οργανισμών, σύμβουλοι υπουργών και βουλευτών, ως ισόβιοι πολιτευτές συντηρούσαν τη δρώσα δημοσιότητά...
Τι ξεδιπλώνεται μπροστά μας;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πυροβολώντας τους ποιητές
Ο Λόρκα έζησε μπροστά σ’ αυτόν τον καθρέφτη ξέροντας πως μια έγγραφη φωνή δεν μπορεί παρά ν’ ανήκει στους δίχως φωνή διωκόμενους όλου του κόσμου. Εκείνον τον Αύγουστο του 1936 θα μάθαινε ίσως πως ο χειρότερος...
Πυροβολώντας τους ποιητές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το «όχι» «ναι»
ΣΙΧΑΘΗΚΑ ΤΑ ΧΑΛΙΑ των χαχόλων πολιτικών ταγών. Η διαδρομή προς την κάλπη ξυπνάει τα πιο ταπεινά ορμέμφυτα μέσα τους και, καθώς δεν έχουν συναίσθηση της γελοιότητάς τους, τα εξωτερικεύουν στα μπαλκόνια κι...
Το «όχι» «ναι»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Από την ποίηση της «Διασποράς»
Στην Αυστραλία, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, μετά από μια επώδυνη ανάδυση και εφαρμογή της «πολυπολιτισμικής» της πολιτικής, δηλαδή μιας ορισμένης συστοίχησης των μηχανισμών ιδεολογικής ηγεμονίας με την...
Από την ποίηση της «Διασποράς»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την αγιότητα της ποίησης
Είχε τύχη, αλλά καμιά πρακτική επίδραση, μια σκληρή άποψη του Μπενεντέτο Κρότσε: αν κάποιος εξακολουθεί να γράφει ποιήματα ακόμη και μετά την εφηβεία, ή είναι ένας αυθεντικός ποιητής ή είναι ένας κρετίνος....
Για την αγιότητα της ποίησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας