Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Περί τοπογραφίας κοινωνικά σημαντικών ζητημάτων
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Περί τοπογραφίας κοινωνικά σημαντικών ζητημάτων

  • A-
  • A+
Πολλές ανατρεπτικές ιδέες στην Ιστορία ενσωματώθηκαν εν τέλει στην κυρίαρχη ιδεολογία αφού πρώτα αποψιλώθηκαν από τα διαταρακτικά, δύσπεπτα ή συγκρουσιακά τους στοιχεία. Η γνώση της κοινωνικής τοπογραφίας των ιδεών λοιπόν είναι αναγκαία προκειμένου τα ατομικά και συλλογικά υποκείμενα να προτεραιοποιήσουν θέματα και να στοχαστούν τρόπους προκειμένου να επενεργήσουν απελευθερωτικά στον εαυτό τους.

Οι κοινωνίες ορίζουν τον εαυτό τους νοηματοδοτώντας το περιβάλλον τους και παράγοντας σημασίες γύρω από την κοσμοεικόνα τους. Επεξεργάζονται σχήματα, αξίες, στάσεις και πεποιθήσεις γύρω από το είναι και το δέον της πορείας τους, που αντιστοιχούν σε συγκροτήσεις ταυτότητας και ορισμούς εκδοχών του ατομικού και συλλογικού εαυτού, σε μια διαρκή διεργασία σύγκρισης με παρελθούσες και δυνητικές φιγούρες του ειδώλου τους και πάντα σε κατοπτρική συνύπαρξη με το «διαφορετικό» και το «ξένο».

Ολη αυτή η ιδεολογική λειτουργία, που ως γνωστόν δεν είναι αποκλειστικά σωκρατικώς ειρηνόφιλη, αντανακλά σχέσεις ισχύος που αντιστοιχούν σε διαφορετικές θέσεις στην πολιτική και εν τέλει οικονομική ιεραρχία. Πρόκειται για τη γνωστή διαμάχη εντός των κοινωνιών για το μονοπώλιο νόμιμης αναπαράστασης του κόσμου και νομιμοποιημένης ακολουθητέας πορείας στις συλλογικές συνειδήσεις.

Υπό αυτό το πρίσμα μπορεί κανείς να σκεφτεί βασικές διαστάσεις της σύγχρονης κυρίαρχης ιδεολογίας, όπως η αξία του παραγωγισμού και της «ανάπτυξης», η αρχή της ευθιδικίας («ο καθένας λαμβάνει ό,τι αξίζει σύμφωνα με ό,τι έχει προσφέρει), η αριστεία, η αξιοκρατία, η αποθέωση της ατομικότητας και το διαρκές ιδανικό της «αυτοπραγμάτωσης», διαστάσεις που συνυπάρχουν δίπλα δίπλα αλλά σε διαμάχη με προτάγματα διεκδίκησης σχετικά -μεταξύ άλλων- με την προσωπική αυτονομία, την εξάλειψη της καταπίεσης και της ασέβειας της εξουσίας, την επιτρεπτικότητα και την αυτοέκφραση.

Ολη αυτή η ενδεικτική θεματολογία των αντιλεγόμενων σημείων, τα οποία συνιστούν διακυβεύματα συμβολικής κυριαρχίας και ιδεολογικής κατίσχυσης, φαντάζει ιδιαίτερα πλούσια και πολυσχιδής στη σύγχρονη νεοελληνική πραγματικότητα.

Ας απαριθμήσουμε: Η διερώτηση περί εθνικής ταυτότητας και ετερότητας που θέτουν το Μακεδονικό και οι οχλήσεις που προκαλεί στην κοινωνική σκέψη και τη θεσμική πράξη το μεταναστευτικό-προσφυγικό, το ζήτημα του αυτοπροσδιορισμού που θέτει η προβληματική γύρω από το φύλο και την ετεροκανονική διαφυλικότητα, το δόγμα «νόμος και τάξη» που θέτει η κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου και η εξαγγελθείσα «γενική καθαριότητα» στα Εξάρχεια, το ζήτημα της αυτοδιάθεσης από δεσμευτικές «μεγάλες αφηγήσεις», που φαίνεται πως θα θέσει εκ νέου η λειτουργία αποτεφρωτηρίων, η αντίθεση κεφαλαίου και εργασίας, που υπενθυμίζεται από καιρού εις καιρόν από κυβερνητικές ρυθμίσεις αλλά και λαϊκές διεκδικήσεις, απεργίες και ενίοτε δυναμικές ακτιβιστικές δράσεις.

Ο κατάλογος μοιάζει ανεξάντλητος και ενδεικτικά θα μπορούσε να συμπληρωθεί από ζητήματα σχετικά με τοποθετήσεις γύρω από τις ενδεδειγμένες πρακτικές πολιτικής δραστηριοποίησης: ειρηνόφιλες, φρόνιμες και ενδεχομένως παθητικές ή διεκδικητικές, ακτιβιστικές και ενδεχομένως βίαιες; Αλλά και ζητήματα που μια επιδερμική ανάγνωση θα θεωρούσε λιγότερο «πολιτικά» αποτελούν αφετηριακά σημεία ιδεολογικής επεξεργασίας και προταγματικής δραστηριοποίησης, όπως η σχέση μας με τα ζώα και η προβληματική γύρω από τα δικαιώματα και τις συναισθηματικές τους πραγματικότητες ή οι διατροφικές συνήθειες, που συμπυκνώνουν δυνητικά τη σχέση μας με το περιβάλλον αλλά και η αντιμετώπιση που επιφυλάσσουμε σε ανθρώπους με παραπάνω κιλά από το κανονικό (τα παραδείγματα επί του τελευταίου στη θλιβερή πλευρά της ελληνικής τηλεόρασης από γελοία έως εξοργιστικά).

Σπάνια το κοινωνικό υποκείμενο σκέφτεται στην καθημερινότητά του τι συνδέει όλα αυτά τα ζητήματα μεταξύ τους. Η «στιγματική» του σκέψη αν και υπερπληφορορημένη και πληθωρική σπάνια επεξεργασμένη ώστε να εντοπίζει και να αποκαθιστά τα νήματα διασύνδεσής τους.

Επ’ αυτού, διαχρονικά η έρευνα της Κοινωνικής Ψυχολογίας πάνω στις δομές των κοινωνικών στάσεων έχει αποδείξει πως οι τοποθετήσεις και αξιολογήσεις πάνω σε ποικίλα κοινωνικά ζητήματα διασυνδέονται ως κόμβοι ενός δικτύου, το οποίο διέπεται από ευρύτερες ιδεολογικές οργανωτικές αρχές.

Οι μελέτες των στάσεων αποτελούν χαρτογράφηση της αρχιτεκτονικής της κοινωνικής σκέψης, η οποία εν πολλοίς διαφεύγει ανεπίγνωστα από το υποκείμενό της. Συνδετικά, οι κοινωνιοψυχολογικές έρευνες πάνω στις διαδικασίες πειθούς και κοινωνικής επιρροής δείχνουν ότι η αλλαγή σε μια στάση μπορεί να προκαλέσει και αλλαγή σε άμεσα συνδεόμενες στάσεις και ως εκ τούτου να οδηγήσει σε αναδιοργάνωση της δομής της κοινωνικής σκέψης, π.χ. έρευνες στις ΗΠΑ έχουν δείξει πως αλλαγή στη στάση απέναντι στους γκέι συνδέεται με προκαλούμενη αλλαγή πάνω στο ζήτημα της οπλοκατοχής ή δικές μας έρευνες στον ελληνικό χώρο πιστοποιούν πως η αλλαγή στάσεων πάνω στην εθελοντική ευθανασία κινητοποιεί αλλαγή στάσης απέναντι στην έκτρωση και στη δωρεά οργάνων.

Επίσης, διαχρονικά οι έρευνες πάνω στην επιρροή των μειονοτήτων -των ομάδων που αρθρώνουν έναν εναλλακτικό και ρηξικέλευθο συνεκτικό λόγο και μια διαχρονική συγκρουσιακή δράση- έχουν τη δυνατότητα όχι τόσο να αλλάζουν άμεσα τη γνώμη του κόσμου επί του θέματος εστίασης της δραστηριοποίησής τους, αλλά να υποχρεώνουν τον αποδέκτη της απόπειρας επιρροής τους να εντοπίσει τις ευρύτερες ιδεολογικές οργανωτικές αρχές της παρέμβασής τους, προκαλώντας του αλλαγή σε συνδεόμενα θέματα (έμμεση επιρροή) ή οδηγώντας σε γενικευμένη εσωτερίκευση της ιδεολογικής τους πρότασης.

Βάσει των παραπάνω, αυτό που παραμένει δύστροπο μεθοδολογικό πρόβλημα και μαζί γόνιμο ερευνητικό ερώτημα για την Κοινωνική Ψυχολογία αλλά και ταυτόχρονα καίρια πρόκληση για μια αναστοχαστική, ώριμη και πολιτικά ενεργό κοινωνική σκέψη έχει να κάνει με το ποια ζητήματα είναι τα πιο πρόσφορα ώστε, αποτελώντας εστιακές αφετηρίες απόπειρας επιρροής να κινητοποιήσουν στον πληθυσμό ευρύτερες κοινωνιογνωστικές επεξεργασίες και δραστηριοποιήσεις. Αλλα ζητήματα συγκεντρώνουν πάνω τους ένα δύσχρηστο φορτίο σύγκρουσης, που τα καθιστά λιγότερο πρόσφορα για αποδοχή, σκέψη και ενεργοποίηση, ενώ άλλα όπως το περιβαλλοντικό ζήτημα έχουν μια πιο light αναπαράσταση, δεδομένου ότι πλέον αποτελούν κομμάτι της κοινωνικής νόρμας και του «πνεύματος των καιρών».

Λέγεται ότι «η Ιστορία δημιουργείται από μειονότητες και υπογράφεται στο τέλος από πλειοψηφίες». Πολλές ανατρεπτικές ιδέες στην Ιστορία ενσωματώθηκαν εν τέλει στην κυρίαρχη ιδεολογία αφού πρώτα αποψιλώθηκαν από τα διαταρακτικά, δύσπεπτα ή συγκρουσιακά τους στοιχεία. Η γνώση της κοινωνικής τοπογραφίας των ιδεών λοιπόν είναι αναγκαία προκειμένου τα ατομικά και συλλογικά υποκείμενα να προτεραιοποιήσουν θέματα και να στοχαστούν τρόπους προκειμένου να επενεργήσουν απελευθερωτικά στον εαυτό τους.

 

* Αναπληρωτής καθηγητής Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

ΑΠΟΨΕΙΣ
• Ω, αιώνια νύχτα, πότε θα τελειώσεις; • Σύντομα, σύντομα ή ποτέ
Οσους αποδιοπομπαίους τράγους και να βρούμε, όσους βαρβάρους και να στιγματίσουμε, δεν αλλάζει το γεγονός ότι το τέλος του πραγματισμού, όπως το ξέραμε, έρχεται.
• Ω, αιώνια νύχτα, πότε θα τελειώσεις; • Σύντομα, σύντομα ή ποτέ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η πολιτική διαχείριση της κοινωνικής κατάρρευσης
Σε τι διαφέρουν οι επιδοτήσεις του Τραμπ στα νοσοκομεία, τα οποία φρόντισαν να απολύσουν εργαζόμενους, από τους ύμνους του κ. Μητσοτάκη για το Δημόσιο Σύστημα Υγείας το οποίο όμως προσπαθεί να το μετατρέψει σε...
Η πολιτική διαχείριση της κοινωνικής κατάρρευσης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ζήτω το κράτος;
Οσοι ελπίζουν πως ο καπιταλισμός θα «λογικευτεί, όπως στα τριάντα ένδοξα μεταπολεμικά χρόνια», δεν κατανοούν τους πολιτικούς όρους της «κεϊνσιανής συναίνεσης», κανένας εκ των οποίων δεν πληρούται σήμερα – το...
Ζήτω το κράτος;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το «κανονικό» και το «φυσιολογικό»
Οταν κατακάτσει η σκόνη από την υγειονομική κρίση, είναι σίγουρο ότι θα εμφανιστεί ένα άλλο «φυσιολογικό» το ίδιο επώδυνο με το προηγούμενο και γι’ αυτό οι κυρίαρχες ελίτ αποφεύγουν να το περιγράψουν. Ο...
Το «κανονικό» και το «φυσιολογικό»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πανδημία και κοινωνική εξέλιξη
Διαβάζω τα κείμενα και μελετώ τις επιστημονικές αναλύσεις και τις πολιτικές θέσεις σχετικά με την τωρινή πανδημία στη διεθνή πολιτική δημόσια σφαίρα. Το κείμενο του φίλου μου και κορυφαίου διανοούμενου της...
Πανδημία και κοινωνική εξέλιξη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας