Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το τρίτο ερώτημα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το τρίτο ερώτημα

  • A-
  • A+

Η σχετικά πρόσφατη αναγνώριση δικαιωμάτων προσωπικότητας στον ποταμό Whanganui από την κυβέρνηση της Ν. Ζηλανδίας θύμισε σε όλους μας ότι ακόμη κι αυτό που ονομάζουμε φυσικό πρόσωπο συνιστά –αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά– νομικό πρόσωπο. Πράγματι, η ανθρώπινη ιδιότητα δεν ήταν πάντα επαρκής όρος για να απολαμβάνει κανείς πλήρη ανθρώπινα δικαιώματα. Η νομική προσωπικότητα μπορεί να επεκτείνεται σε ποταμούς ή πιθήκους ή ακόμη και να αφαιρείται από ανθρώπους. Με άλλα λόγια ο νομοθέτης καθορίζει τι είναι (φυσικό) πρόσωπο και όχι το αντίθετο.

Το ζήτημα των δικαιωμάτων προσωπικότητας επανήλθε στη δημόσια συζήτηση με την καθιέρωση «ημέρας αγέννητου παιδιού» από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η δημόσια συζήτηση χαρακτηρίζεται εν μέρει από πόλωση και ιδεολογικές τοποθετήσεις που δεν αναγνωρίζουν στη λεγόμενη συντηρητική πλευρά το δικαίωμα καν να εκφέρει άποψη. Λόγος γίνεται για «μεσαιωνική απόφαση», «αναχρονιστικές ιδέες», ενώ ακόμη και πολιτικά κόμματα ζήτησαν την ακύρωσή της. Οφείλει κανείς στο σημείο αυτό να ξεκαθαρίσει τα παρακάτω ζητήματα:

• Σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο οποιαδήποτε «διακοπή κύησης» (άρ. 304 παρ. 1 και 2 ΠΚ) τιμωρείται με βαριές ποινές, αίρεται όμως ο άδικος χαρακτήρας της πράξης όταν πληρούνται αυστηρά χρονικά όρια, ακόμη και σε περίπτωση βιασμού. Χρονικά όρια και πολλαπλές διαφοροποιήσεις ενδεικνύουν ότι ο νομοθέτης εκτελεί μια άσκηση ισορροπίας μεταξύ συγκρουόμενων δικαιωμάτων όταν καθορίζει τα όρια του επιτρεπτού. Το δημοφιλές σλόγκαν «my body, my choice» μάλλον αποπροσανατολίζει τη συζήτηση καθώς τραβά την προσοχή μας μακριά από μια βασική παράμετρο: η θανάτωση του εμβρύου υπόκειται ήδη σε αυστηρές προϋποθέσεις.

• Υπάρχουν τρία ερωτήματα που πρέπει να απαντήσει κανείς σχετικά με οποιοδήποτε πρακτικό ζήτημα: α) Τι πληροφορίες είναι διαθέσιμες; β) Τι πρέπει να πιστέψω; γ) Τι πρέπει να πράξω; Για παράδειγμα, η διάγνωση μιας ασθένειας Χ με βάση τα αποτελέσματα μιας εξέτασης αίματος δεν προκαθορίζει τη θεραπευτική οδό. Μπορούμε να σκεφτούμε το παράδειγμα ενός ασθενή ο οποίος επιλέγει λίγους μήνες ζωής από μια μακρά και επίπονη θεραπεία με αβέβαια αποτελέσματα. Η απόφασή του δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αντικειμενικά ορθή ή εσφαλμένη.

Ως απόφαση είναι αυστηρά προσωπική και δεν υπόκειται σε (επιστημονικό) έλεγχο ορθότητας. Για να απαντήσουμε στο τρίτο ερώτημα (τι πρέπει να πράξω;) χρειαζόμαστε λοιπόν πολύ περισσότερα από την απάντηση στις δύο πρώτες ερωτήσεις. Χρειάζεται να εισαγάγουμε αξίες για να επιλύσουμε οποιοδήποτε πρακτικό ζήτημα, το οποίο λόγω της πολυπλοκότητάς του δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με γενικό τρόπο. Ο άνθρωπος συλλογίζεται, αποφασίζει και πράττει με πυξίδα το εκάστοτε αξιακό/ηθικό πλαίσιο. Γίνεται λοιπόν σαφές ότι η Εκκλησία, ως κύριος εκφραστής της ηθικής του δυτικού πολιτισμού τις τελευταίες χιλιετίες, έχει τουλάχιστον το δικαίωμα να εκφέρει άποψη δίπλα σε αυτές που εκφράζουν ο ριζοσπαστικός φεμινισμός και άλλα ιδεολογικά κινήματα.

• Καλό θα είναι επίσης όσοι εκφέρουν δημόσια άποψη για ζητήματα ηθικής να φανερώνουν και το γενικότερο ιδεολογικό τους πλαίσιο. Η όποια προστασία του εμβρύου δεν αποτελεί μεμονωμένο ζήτημα, αλλά συνδέεται άμεσα με βαθιά ερωτήματα, όπως τι θέλουμε να εννοούμε με τον όρο «ζωή», ποια είναι η σχέση μας με τον εκάστοτε «άλλο», ποιες είναι οι κοινωνικές προσδοκίες για τις ερωτικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και ποια πρέπει να είναι η ευθύνη του καθενός απέναντι στις συνέπειες των πράξεών του. Το σύγχρονο αίτημα «my body, my choice» ξενίζει καθώς υποβιβάζει το έμβρυο σε δερματικό ιστό, ίσης αξίας με τις τρίχες και τα νύχια.

• Είναι ζήτημα λογικής και εσωτερικής συνοχής οι υπέρμαχοι της τεχνητής διακοπής κύησης να θέσουν την επιλογή τους επί μιας αδιαμφισβήτητης βάσης: η τεχνητή διακοπή κύησης επιφέρει (συχνά) την πρόκληση έντονου στρες, πόνου, διαμελισμού και βίαιου θανάτου ενός «αγέννητου ανθρώπου». Ο δημόσιος διάλογος θα πρέπει να πράττει περισσότερα από την εκστόμιση αυτοαναιρούμενων συνθημάτων.

Αν κριτήριο για το επιτρεπτό της τεχνητής διακοπής κύησης είναι η αυτοδύναμη καρδιακή/αναπνευστική λειτουργία, τι συνέπειες θα έχει άραγε αυτό για όσους μετά τη γέννηση βρίσκονται υπό καρδιακή αναπνευστική υποστήριξη; Αν το κριτήριο είναι γενικότερα η μη αυτοδύναμη επιβίωση του εμβρύου, τότε τι συνεπάγεται αυτό για βρέφη, ανήλικα τέκνα και άτομα με ειδικές ανάγκες; Αν πάλι κριτήριο είναι η αυτονομία του γυναικείου σώματος, τότε πώς εξηγείται η έντονη κριτική που ασκούν οι υπέρμαχοι της έκτρωσης στο επάγγελμα της πορνείας; Και τι θέση θα λάβουμε στο ερώτημα της πώλησης ζωτικών οργάνων για εμπορικούς σκοπούς; Μήπως το σώμα μας δεν είναι όσο δικό μας νομίζουμε ότι είναι;

Μόλις λοιπόν ανασυντάξουμε τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται στην ως άνω συζήτηση θα διακρίνουμε ότι το βασικό ζήτημα στην τεχνητή διακοπή εγκυμοσύνης δεν είναι η άσκηση αυτονομίας αλλά η βίαιη θανάτωση του εμβρύου. Οποια θέση και να λάβει κανείς σχετικά με τον ηθικό χαρακτήρα της έκτρωσης, θα πρέπει να βασίζεται σε αυτό το δεδομένο.

Είναι αξιοσημείωτο ότι οι φοιτητές/φοιτήτριές μου στο Πανεπιστήμιο που υποστηρίζουν το, όπως το ονομάζουν, δικαίωμα επιλογής (pro choice), αποφεύγουν ενίοτε μετά βδελυγμίας να αντικρίσουν οπτικό υλικό που καταγράφει τις συνέπειες της έκτρωσης. Και είναι, οφείλω να παρατηρήσω, επίσης αντιφατικό οι αυτοαποκαλούμενοι υπέρμαχοι των ελευθεριών για συγκεκριμένες ωστόσο ομάδες πληθυσμού, να εντάσσονται σε έναν ιδεολογικό χώρο νεο-μαρξιστικής, δηλαδή αυταρχικής, κατεύθυνσης.

Είναι αναγκαίο λοιπόν η διαμάχη που (δήθεν) αναθερμάνθηκε με τη θέσπιση της «ημέρας του αγέννητου παιδιού» να τεθεί στο κατάλληλο πλαίσιο: τον διάλογο για την ηθική και τις αξίες με βάση τις οποίες προσανατολιζόμαστε σε έναν πολύπλοκο κόσμο. Για τον δυτικό πολιτισμό και τις ιουδαιοχριστιανικές του καταβολές, σε κάθε άνθρωπο, γεννημένο ή αγέννητο, καθρεφτίζεται ολόκληρη η ανθρωπότητα. Αυτό δεν είναι μια εμπειρική πραγματικότητα αλλά θεμελιώδης κανονιστική πρόταση.

Το αδιαπραγμάτευτο της αξίας του ανθρώπου είναι ο ηθικός κανόνας που βοήθησε την ανθρωπότητα να συνέλθει από την πιο σκοτεινή πτυχή της ιστορίας της, τον Β᾽ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το να προτείνει κάποιος τη (νομική) επέκταση της αξίας αυτής στο ανθρώπινο έμβρυο δεν είναι λοιπόν καθόλου ακραία/μεσαιωνική άποψη.

Σε κάθε περίπτωση: σε μικρά ή μεγάλα ζητήματα καλούμαστε να απαντήσουμε στο λεγόμενο τρίτο ερώτημα «Τι πρέπει να πράξω;». Αντιμέτωπος με υπαρξιακά ζητήματα όπως αυτό της θανάτωσης εμβρύου, καλό θα είναι να είναι κανείς εξοπλισμένος με μια συνεκτική κοσμοθεωρία που θα διέπει ολόκληρη τη ζωή του/της. Αποσπασματικές και αντιφατικές λύσεις που στερούνται ένα λειτουργικό ηθικό πλέγμα δεν θα τον/τη θωρακίσουν ψυχικά από τις συνέπειες των πράξεών του/της.

* Επίκουρος καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Νορθούμπρια της Μ. Βρετανίας. [email protected]

ΑΠΟΨΕΙΣ
Γεννημένα και αγέννητα
Διάφορες «οργανώσεις πολιτών», με χριστιανική ταυτότητα (στην ουσία παραθρησκευτική και παραπολιτική, πιθανώς, και με «εκπολιτιστικό» δημόσιο χρήμα), ανοίγουν κουβέντα για ήδη κουβεντιασμένα θέματα. Εκτός από...
Γεννημένα και αγέννητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Παραμύθια με κακό τέλος στα νησιά του Αιγαίου
Ο περιορισμός του δικαιώματος στο άσυλο, όπως επιχειρήθηκε με τον πρόσφατο νόμο της κυβέρνησης, παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο, ενώ παράλληλα παρουσιάζει πολύ σημαντικά διαχειριστικά...
Παραμύθια με κακό τέλος στα νησιά του Αιγαίου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εκτρώσεις και η εξαφάνιση της γυναικείας επιλογής
Τους τελευταίους έξι περίπου μήνες το ζήτημα των εκτρώσεων έχει επανέλθει στον δημόσιο διάλογο. Η Ιερά Σύνοδος θεσπίζει την «Ημέρα του αγέννητου παιδιού» που θα γιορτάζεται την πρώτη Κυριακή μετά τα...
Εκτρώσεις και η εξαφάνιση της γυναικείας επιλογής
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αμβλωση
Σήμερα η συναινετική άμβλωση και κατά τον (νέο) Ποινικό Κώδικα τιμωρείται μόνο υπό προϋποθέσεις, αφήνοντας τις πλείστες περιπτώσεις στο απυρόβλητο, πράγμα που δεν αρέσει καθόλου στους εμπνευστές και στους...
Αμβλωση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ελληνική δήλωση του 2015 για το Διεθνές Δικαστήριο
Στη δημόσια συζήτηση για την αντιμετώπιση της Τουρκίας κυριαρχεί η «Χάγη», δηλαδή η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο. Συνήθως αγνοείται η κρίσιμη παράμετρος της τρομερής ανισομέρειας μεταξύ των θεμάτων που...
Η ελληνική δήλωση του 2015 για το Διεθνές Δικαστήριο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γιατί ο Χριστός δεν σταμάτησε στη Μόρια;
Τα Χριστούγεννα του 2007 οι εφημέριοι επτά χωριών του Νομού Αρτας με ανοιχτή επιστολή τους απευθύνθηκαν επικριτικά προς τους ενορίτες τους με αφορμή τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης χιλιάδων μεταναστών και ένα...
Γιατί ο Χριστός δεν σταμάτησε στη Μόρια;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας