Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κοινωνική ανθρωπολογία σε «γεω-ιστορική» στροφή

Ιμάνουελ Βαλερστάιν | © Cancillería del Ecuador

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κοινωνική ανθρωπολογία σε «γεω-ιστορική» στροφή

  • A-
  • A+

Πέθανε πριν από λίγες εβδομάδες (γεννημένος το 1930) ο Ιμάνουελ Βαλερστάιν (Immanuel Wallerstein). Θα σταθώ εδώ σε ορισμένα σημεία των προβληματισμών που έθετε στα γραπτά του και οι οποίοι συζητήθηκαν και στη χώρα μας, χωρίς να ξεχνώ και το κείμενό του: «Ο κοσμοπολιτισμός ως εθνικισμός των πλουσίων» («Ελευθεροτυπία», 18.6.1999).

Για παράδειγμα: το 1988 εμφανίζεται στο Παρίσι το βιβλίο για τις «αμφισβητούμενες ταυτότητες», των Μπαλιμπάρ και Βαλερστάιν: «Φυλή - Εθνος - Τάξη» (μτφρ. Α. Ελεφάντη - Ελ. Καλαφάτη, 1991), το οποίο ως προς τον δεύτερο συγγραφέα αφορά κείμενα της δεκαετίας του 1970. Ο πρώτος αποδέχεται το ιστορικό κατώφλι (με «συμβολική χρονολογία τα μέσα του 16ου αιώνα») που αφορά την ανάπτυξη των «δομών της αγοράς και των ταξικών σχέσεων που προσιδιάζουν στον σύγχρονο καπιταλισμό».

Για να προσθέσει «περισσότερες επεξηγήσεις», τις οποίες τεκμηριώνει με την προσφυγή στον Μπροντέλ και τον Βαλερστάιν για την «κοσμοοικονομία» που κατά τη γνώμη του μετατρέπει τον «ιδεατό» σε «ιστορικό καπιταλισμό», στους κόλπους του οποίου τα πρώιμα φαινόμενα του ιμπεριαλισμού και η «συνάρθρωση των πολέμων με την αποικιοκρατία» έπαιξαν «καθοριστικό ρόλο». Και χωρίς να ισχυριστεί, όπως γράφτηκε, ότι «δεν βολεύεται με την απάντηση της μαρξιστικής βουλγκάτας», με την ίδια πάλι προσφυγή στον Μπροντέλ και τον Βαλερστάιν, διευκρινίζει ότι στην ιστορία του καπιταλισμού αναδύθηκαν και «άλλες “κρατικές” μορφές εκτός της εθνικής».

Πάντως, για την καθαυτό θέση του Βαλερστάιν στο τρίτομο: The Modern World System (1974, 1980, 1988), ως προς τη «World – Economy» και ανεξάρτητα από τα συγκεκριμένα realia της τεκμηρίωσής της, χρήσιμο είναι να επισημανθεί ότι συνέβαλε στη «γεω-ιστορική» στροφή της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, με μονάδα αναφοράς τα εθνικά σύνολα, ενώ στο ίδιο θεωρητικό συγκείμενο αποτιμήθηκαν και οι θεωρήσεις του Σ. Χάντινγκτον. Δηλαδή, με τις έννοιες: «εθνοτικό κράτος» και «εθνοτάξεις» έδωσε μια νέα τροπή στη θεώρηση του κράτους «εντός της θεωρίας του παγκόσμιου συστήματος». (Βλ. στην αυγή του αιώνα, 2002: 60,403 για το έργο του: Geopolitics and Geoculture, 1991· βλ. επίσης: Κόμβοι, 2006: 298.)

Με την ίδια συλλογιστική επιμένει ότι η έκφραση «ιστορικά έθνη» εισάγει μια «ρατσιστική κατηγοριοποίηση στην καρδιά της ιστορικής πρακτικής» [«Η παρακμή της αμερικανικής ισχύος» (2003), μτφρ. Τ. Σαμουηλίδη 2005, 121). Ως προς τις «ομαδώσεις κύρους»: όσοι είναι «ισχυροί» (πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά) «έχουν την επιλογή της επιθετικότητας προς τους αδύνατους (ξενοφοβία) ή τη μεγαλόψυχη κατανόηση της “διαφοράς”. Και στις δύο περιπτώσεις, παραμένουν μεγαλόψυχοι» (Φυλή – Εθνος – Τάξη, ό.π., 281-307).

Ως προς τα στρογγυλεμένα τσιτάτα που χρόνια τώρα δίνουν και παίρνουν:

α) «Θα επιζήσουν να εφαρμόσουν την αρχή ντι Λαμπεντούζα – ν’ αλλάξουν τα πάντα (ή να φαίνονται πως αυτό κάνουν) προκειμένου να μην αλλάξουν τίποτα (μολονότι θα φαίνεται πως το κάνουν)»: Wallerstein, Utopics [1998]· «Ουτοπιστική ή αλλιώς ιστορικές επιλογές για τον 21ο αιώνα», μτφρ. Θάλεια Παύλου, επιμ. Θανάσης Βασιλείου, Αθήνα 2007, 104.

β) Επονται ιστοριογράφοι (2005): ο «εκσυγχρονισμός» ντύνεται με «παραδοσιακά ρούχα για να βρει ανταπόκριση και έρεισμα λαϊκό», όπως και η «καθυστέρηση» χρειάζεται να «εκσυγχρονιστεί για να επιβιώσει». Προς επίρρωση μεταφέρονται στο πεδίο της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου, αποκόπτοντας μια φράση από τον «Gatopardo» του Λαμπεντούζα: «όλα πρέπει να αλλάξουν για να μείνουν όπως είναι». Τούτο συνιστά μια φράση που δεν «αποδόθηκε τυχαία, ακριβώς τη στιγμή που φτιαχνόταν το ιταλικό έθνος».

γ) Θιασώτης της «δημόσιας ιστορίας», με τον Ρενάν, κι αυτός από μνήμης και με τη βεβαιότητα ότι την «κατασκευαστική» αντίληψη για το έθνος την αποδέχεται το σύνολο σχεδόν των κοινωνικών επιστημόνων, έγραφε (2007) για το εγχειρίδιο ιστορίας της ΣΤ' Δημοτικού: «Ολα πρέπει ν’ αλλάξουν, για να μείνουν όλα ίδια», δηλαδή «όλα άλλαξαν, απλώς για να παραμείνουν τα ίδια».

Ο Βαλερστάιν (104-108) είναι ο μόνος από τους τρεις (1998, 2005, 2007) που διαβλέπει τα προβλήματα της «στρατηγικής» του Λαμπεντούζα: Το πρώτο «είναι να επινοήσουν την αλλαγή (λιγότερο εύκολο και λιγότερο προφανές απ’ ό,τι θα υπέθετε κάποιος). Το δεύτερο είναι να εξαπατήσουν ένα μεγάλο μέρος του δικού τους στρατοπέδου. Το τρίτο είναι να εξαπατήσουν τους αντιπάλους». Δηλαδή, ό,τι και σήμερα;

Κι αν επιστρέψω στην αρχική παράγραφο του παρόντος κειμένου: ως προς τον Μπαλιμπάρ, ήταν από τους πρώτους που διέγνωσαν την «ασταθή ισορροπία» της Ευρωπαϊκής Ενωσης (1991:16) και την απουσία «ενδεχομενικότητας» να φτάσει σε «ολικοποίηση» του «υπερεθνικού εθνικισμού», στην αμυντική και την επιθετική του εκδοχή (2001:507).

Ως προς τον Βαλερστάιν, κι αυτός δεν ήταν συγγραφέας δύο-τριών άρθρων, γνωστών μέσω Γαλλικής. Και με την ιδιοτυπία του «σκωτικού εθνικισμού» ασχολήθηκε παλαιότερα (1980:3-10) και με τον κοσμοπολιτισμό ως «εθνικισμό των πλουσίων» (18.6.1999) αργότερα. Για τις βιβλιογραφικές αναφορές που μόλις προηγήθηκαν βλ. Κόμβοι (2006: 389, 426/427, Ελεγχος (2008:120-121), «Αριστερά» και «στίβος» (2016: 328/329).

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενσυναίσθηση και πολιτική
Η μεγαλύτερη κρυφή μάχη που δίνουμε καθημερινά είναι της διατήρησης της ευαισθησίας και της ανθρωπιάς μας. Πώς να μη συνηθίσουμε να προσπερνάμε τη δυστυχία των άλλων που βρέθηκαν σε αυτή τη ζωή πιο ευάλωτοι...
Ενσυναίσθηση και πολιτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου σε ρόλο συνοροφύλακα
Η κατάργηση του ασύλου και η «ελεύθερη» είσοδος των κατασταλτικών μηχανισμών, όπου και όποτε κρίνεται απαραίτητο, στους πανεπιστημιακούς χώρους αποτέλεσε κορυφαία δέσμευση της Νέας Δημοκρατίας. Πράγματι, η...
Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου σε ρόλο συνοροφύλακα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το ατελείωτο δράμα της Συρίας
Ο πόλεμος στη Συρία μπαίνει σε μία διαρκή, σκοτεινή κατάσταση, γεγονός το οποίο όχι, μόνο, θα προκαλέσει το νέο και συνεχιζόμενο εκτοπισμό εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων, αλλά και θα εξαλείψει οποιαδήποτε...
Το ατελείωτο δράμα της Συρίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η κοινωνική ένταξη των προσφύγων
Με αφορμή το προσφυγικό, φρονώ ότι θα έπρεπε να ανοίξει μια μεγάλη συζήτηση για το ζήτημα της κοινωνικής ένταξης των νέων πληθυσμών. Τη συζήτηση αυτή θα πρέπει να τη διέπουν κάποιοι βασικοί άξονες που να...
Η κοινωνική ένταξη των προσφύγων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μπορεί ο ΣΥΡΙΖΑ να δώσει απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα;
Γράφεται και λέγεται εδώ και αρκετό καιρό πως στον ΣΥΡΙΖΑ η αναζήτηση των αιτιών της ήττας στις δύο εκλογικές διαδικασίες του 2019 είναι βασική προτεραιότητα. Και
Μπορεί ο ΣΥΡΙΖΑ να δώσει απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα;
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Ο ευρωπαϊκός τρόπος ζωής»
Οσο παράδοξο φαίνεται στους ανυποψίαστους, τόσο φυσιολογικό προβάλλει για την Ε.Ε. Αρχικά η κατάργηση του Πολιτισμού και της Παιδείας ως ανεξάρτητων χαρτοφυλακίων, που δικαιολογούσαν και θέση επιτρόπου, και η...
«Ο ευρωπαϊκός τρόπος ζωής»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας