Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Επιστροφή στην Αμφίπολη

Επιστροφή στην Αμφίπολη

  • A-
  • A+

Με μια συμβολική επίσκεψη στο ταφικό μνημείο της Αμφίπολης επαναφέρει η νέα ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού λίγο καιρό μετά τις εκλογές το θέμα στο προσκήνιο της πολιτικής ατζέντας αφήνοντας αιχμές για τους χειρισμούς της προηγούμενης κυβέρνησης.

Η εξέλιξη αυτή ήρθε ως επιβεβαίωση μιας μάλλον καινοφανούς για τα ελληνικά δεδομένα κομματικής εργαλειοποίσης της πολιτισμικής κληρονομιάς. Η νέα ηγεσία του υπουργείου επανέρχεται διεκδικώντας την κατοχύρωση του ρόλου της στην αποκάλυψη του μνημείου, αγωνιά για την πρόσληψη του μνημείου ως εθνικό αγαθό και της ανασκαφής του ως πατριωτικού καθήκοντος. Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό στη σύγχρονη ιστορία διαχείρισης του αρχαίου πολιτισμού ειδικά στη βόρεια Ελλάδα. 

Έχει ενδιαφέρον να θυμηθούμε σε αυτό το σημείο ότι σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην υπόλοιπη χώρα, όπου ξένες αρχαιολογικές σχολές έχουν αναλάβει την έρευνα ορισμένων από τις σημαντικότερες αρχαίες θέσεις ή τουλάχιστον τους έχει δοθεί ένα «μερίδιο» σε αυτήν, οι μεγαλύτερες πόλεις και ιερά των Μακεδόνων αποτελούν εξαρχής καθαρά εθνική υπόθεση.

Το ελληνικό κράτος διατήρησε τη διαχείριση της έρευνας στις σημαντικότερες αρχαίες πόλεις της γεωπολιτικά ευαίσθητης περιοχής της Μακεδονίας. Αυτό δεν είναι όπως θα περίμενε ίσως κανείς μια αντίδραση στην (κρυπτο)αποικιακή πολιτιστική πολιτική που εφαρμόστηκε παλιότερα στην Ελλάδα, αλλά μάλλον κάποια έκφραση – άλλοτε σκόπιμη και άλλοτε τυχαία, όπως άλλωστε συμβαίνουν συχνά τα πράγματα στην Ελλάδα – του εγχώριου εθνικισμού.

Η αρχαιολογική έρευνα σε μακεδονικές πόλεις, όπως η Πέλλα, το Δίον και η Βεργίνα, έχει ιδιαίτερο χαρακτήρα και ποιοτικά χαρακτηριστικά. Οι συστηματικές ανασκαφές σε πανελλήνια και άλλα μεγάλα ιερά όπως η Ολυμπία, οι Δελφοί, η Δήλος και η Σάμος ή πόλεις όπως η Αθήνα στη νότια Ελλάδα ξεκίνησαν τον 19ο αιώνα και μετατράπηκαν σε χώρους παγκόσμιου ενδιαφέροντος μέσα από αναρίθμητα διεθνή συνέδρια και μελέτες σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά και σειρές. Οι συστηματικές αρχαιολογικές έρευνες στη βόρεια Ελλάδα μολονότι ξεκίνησαν με καθυστέρηση λίγο πριν ή μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο συνετέλεσαν μόλις μέσα σε λίγα χρόνια στην αποκάλυψη μεγάλου μέρος αρχαίων μητροπόλεων, όπως η Πέλλα, το Δίον και φυσικά η Βεργίνα, μετατρέποντάς τες σε πόλους έλξης κυρίως εγχώριου τουρισμού.

Αυτό βεβαίως συνέβη διότι σε πολλές περιπτώσεις οι μέθοδοι της ανασκαφής στη Μακεδονία δε διέφεραν πολύ από εκείνες που εφαρμόστηκαν τον 19ο αιώνα στην υπόλοιπη Ελλάδα. Σε μια περίοδο που καθιερώθηκε ο διεπιστημονικός χαρακτήρας της αρχαιολογικής έρευνας μέσω της εφαρμογής πλήθους αρχαιομετρικών αναλύσεων και της εμφάνισης νέων επιστημονικών κλάδων, όπως της βιοαρχαιολογίας ή γεωαρχαιολογίας, και η αρχαιολογική σκέψη επανακαθορίστηκε μέσα από έναν έντονο θεωρητικό διάλογο, η αρχαιολογία της βόρειας Ελλάδας παρέμεινε προσηλωμένη στις παραδοσιακές μεθόδους και στόχους, οι οποίοι είναι πρωτίστως εθνικοί.

Εκτενείς έρευνες που έγιναν από μικρές ομάδες αρχαιολόγων των τοπικών υπηρεσιών και ιδρυμάτων αποκάλυψαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τεράστιες εκτάσεις αρχαίων θέσεων γεμίζοντας με αναρίθμητα ευρήματα τα νέα μουσεία και τις αποθήκες που κτίζονταν σε όλη την επικράτεια της βόρειας Ελλάδας. Το ελληνικό κοινό είχε εντωμεταξύ εκπαιδευτεί να αντιλαμβάνεται ως βασικό έργο του αρχαιολόγου την αποκάλυψη των αρχαιοτήτων. Ακολούθως, τα ανταποδοτικά οφέλη δεν περιελάμβαναν μόνο ακαδημαϊκή αλλά και πολιτική καριέρα για τους πρωτοπόρους της έρευνας των αρχαίων μακεδονικών μητροπόλεων. Το παράδειγμα του Μανόλη Ανδρόνικου λειτούργησε διαστρεβλωτικά. Λίγοι μόνο αναγνωρίζουν ακόμη και σήμερα την επιστημονική προσφορά του στη λεπτομερή μελέτη της προκλασικής νεκρόπολης της Βεργίνας, η αναλυτική δημοσίευση της οποίας αποτελεί σημείο αναφοράς στη διεθνή αρχαιολογική έρευνα.

Παραδόξως ο Ανδρόνικος λατρεύτηκε ως σαμάνος της ελληνικής αρχαιολογίας και έγινε πρότυπο από τους νεότερους συναδέλφους του χάρη στην ανακάλυψη των μακεδονικών τάφων της Βεργίνας, οι οποίοι παραμένουν πρακτικά αδημοσίευτοι σαράντα χρόνια μετά την αποκάλυψή τους. Συνέπεια αυτού του παραδείγματος ήταν η παθιασμένη αναζήτηση λαμπρών ευρημάτων που θα βοηθούσε τον ευρέτη με λίγη τύχη και χωρίς πολύ κόπο να πάρει τη θέση του στο αρχαιολογικό πάνθεο μέσα από μια σύντομη παρουσίαση των ευρημάτων του – συνήθως μπροστά στις κάμερες – σε ένα ετήσιο αρχαιολογικό συνέδριο της Θεσσαλονίκης. Πλήθος σημαντικών μνημείων έχουν ανασκαφεί έκτοτε με συνοπτικές διαδικασίες με την αρχαιολογική έρευνα να επιταχύνει συχνά παρά να εμποδίζει την καταστροφή τους παρά τις περί του αντιθέτου επικλήσεις. 

Εδώ υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο στη διαχείριση της πολιτισμικής κληρονομιάς που συχνά αποσιωπήθηκε, παρεξηγήθηκε ή σκοπίμως αγνοήθηκε: η πλέον καταστροφική μέθοδος στην αρχαιολογική έρευνα είναι η ίδια η ανασκαφή. Αυτό σημαίνει ότι καλύτερη συντήρηση των αρχαιοτήτων γίνεται με τη διατήρησή τους στη γη, εκεί όπου αποτέθηκαν για τελευταία φορά σε ιστορικό χρόνο. Πέραν τούτου, υπάρχει ένα ακόμη διακριτικό στοιχείο της αρχαιολογικής έρευνας, για το οποίο το φιλάρχαιο ελληνικό κοινό δεν έχει ενημερωθεί επαρκώς. Αυτό μπορούμε να το αντιληφθούμε καλύτερα αν εκλάβουμε την ανασκαφή σαν ένα βιβλίο που μπορεί να διαβαστεί μόνο μια μόνο φορά. Αυτό σημαίνει ότι η διάσωση των μοναδικών κάθε φορά πληροφοριών που περιέχει αυτό το βιβλίο εξαρτάται αποκλειστικά από τις γνώσεις και ικανότητες του προνομιούχου αναγνώστη του να τις μεταφέρει.

Το ζητούμενο δηλαδή σε μια ανασκαφή δεν είναι η αποκάλυψη το ευρήματος, αλλά η λεπτομερής τεκμηρίωσή του και η ακόλουθη παρουσίαση των συμφραζομένων του, του αρχαιολογικού περιβάλλοντος στο οποίο αυτό βρέθηκε και το οποίο αποτελεί μάρτυρα μιας περίπλοκης διαδικασίας χρήσης και απόθεσής του. Η λεπτομερής και ακριβής καταγραφή είναι η προϋπόθεση για κάθε ερμηνεία που θα ακολουθήσει. Είναι δεδομένο ότι θα υπάρξουν πολλές και διαφορετικές ερμηνείες που καθορίζονται κάθε φορά από το κοινωνικό, ιστορικό και πολιτισμικό υπόβαθρο του εκάστοτε μελετητή. Αυτό που δε θα αλλάξει ποτέ είναι η καταγεγραμμένη θέση του ευρήματος στα αρχαιολογικά σύνολα μεταξύ των υπολοίπων αρχαιολογικών καταλοίπων. Με άλλα λόγια, το εύρημα χάνει το μεγαλύτερο μέρος της αρχαιολογικής και ιστορικής αξίας του αν στερηθεί των συμφραζομένων του. 

Η λεπτομερής και ακριβής παρουσίαση των ευρημάτων μιας αρχαιολογικής έρευνας που εξασφαλίζει τη μερική τουλάχιστον διάσωση κάποιων από τις πληροφορίες που αναγκαστικά χάνονται κατά τη διάρκεια της ανασκαφής, εξαρτάται λοιπόν αποκλειστικά από τη «μαρτυρία» του αρχαιολόγου. Αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς πόσες πληροφορίες μπορεί να χαθούν οριστικά και το μέγεθος της καστροφής του πολιτιστικού και ιστορικού αγαθού σε ανασκαφές με ελλειπή τεκμηρίωση. Το μέγεθος του προβλήματος μπορεί να κατανοηθεί καλύτερα αν σκεφτεί κανείς ότι για λίγους μήνες ανασκαφής χρειάζονται κάποια χρόνια μελέτης και τεκμηρίωσης για να παρουσιαστεί το αρχαιολογικό υλικό, ενώ κάθε χρόνος που περνά από το τέλος της ανασκαφής λειτουργεί ανασταλτικά.

Ενδεικτική ωστόσο της επικρατούσας σε ορισμένους κύκλους αντίληψης για την αρχαιολογική έρευνα είναι η άποψη που εξέφρασε ο Δημήτρης Παντερμαλής. όταν περιαμυνόμενος των αρχαιολογικών ερευνών του στα θεμέλια του νέου Μουσείου της Ακρόπολης, υποστήριζε πριν λίγα χρόνια τις μεθόδους του, σχολιάζοντας ότι δεν πέταξε ούτε ένα κεραμιδάκι από τις πολυετείς ανασκαφές του στο Δίον. Από αυτές τις έρευνες που διήρκησαν δεκαετίες ο Παντερμαλής αρκέστηκε όμως στην τεκμηρίωση και παρουσίαση μόνο κάποιων „highlights“ σε σύντομες ανακοινώσεις.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον πρόσληψης της αρχαιολογικής έρευνας ποιoς μπορεί λοιπόν να επιρρίψει ευθύνες στη Λίνα Μενδώνη και στη συνεργάτιδά της Κατερίνα Περιστέρη για τις εμφανείς ελλείψεις τους στην τεχνογνωσία και ανεπάρκεια στις μεθόδους έρευνας σε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία που αποκαλύφθηκαν ποτέ στον ελλαδικό χώρο; Η πρόσφατη ιστορία της ανασκαφής της Αμφίπολης παρόλα αυτά παρουσιάζει σημαντικές ποιοτικές διαφορές από άλλα αντίστοιχα παραδείγματα. Η ανασκαφή αυτή δεν ήταν η πρώτη αρχαιολογική έρευνα με ελλείψεις που χειραγωγήθηκε για πολιτικούς ή άλλους λόγους. Ήταν όμως η πρώτη που έγινε με πολιτικούς και τηλεοπτικούς όρους, το οποίο εγείρει σοβαρά θέματα ηθικής τάξης και δεοντολογίας. Η αποκάλυψη της εντυπωσιακής πρόσοψης του ταφικού μνημείου το καλοκαίρι του 2014 δεν άφηνε αμφιβολίες για την ιστορική αξία του ευρήματος. Η πρώτη γνωριμία του κοινού με το μνημείο έγινε με την ευκαιρία της επίσκεψης του τότε πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά και της φωτογράφισής του με αυτό ως φόντο.

Η πολιτική εργαλειοποίηση της ανασκαφής είχε ήδη ξεκινήσει. Αντί της στελέχωσης της ανασκαφικής ομάδας όμως με εξιδεικευμένο προσωπικό αρχαιολόγων, τεχνικών ανασκαφής, ανθρωπολόγων, αρχαιοβοτανολόγων, γεωλόγων, μηχανικών, ειδικών στη συντήρηση οργανικών υλικών, τοιχογραφιών κτλ. το υπουργείο πολιτισμού έστειλε ως ενίσχυση την πολιτική του ηγεσία μαρτυρώντας εξαρχής τις προθέσεις του. Η Λίνα Μενδώνη που εκτελούσε εκείνη την περίοδο χρέη σχεδόν μονίμου Γενικής Γραμματέως ανέλαβε συντονιστικό - διευθυντικό ρόλο χωρίς να διαθέτει κάποια εμφανή εμπειρία στην αρχαιολογική έρευνα στο πεδίο, όπως και η ίδια η Κατερίνα Περιστέρη, η οποία ξεκίνησε την ανασκαφή. Ο πρωθυπουργός ζήτησε την επίσπευση της ανασκαφής, ώστε να αποκαλυφθεί γρήγορα το μνημείο που είχε ήδη γίνει πρώτη είδηση στα περισσότερα ελληνικά μέσα ενημέρωσης αφήνοντας μακράν σε δεύτερη θέση θέματα που σχετίζονταν με την οικονομική κρίση. Αυτό ήταν ένα κρίσιμο σημείο στη διαχείριση της ανασκαφής. Oι υπεύθυνοι αρχαιολόγοι από άγνοια ή σκοπιμότητα δεν έσπευσαν να εξηγήσουν στην πολιτική ηγεσία ότι η αρχαιολογική έρευνα δεν είναι δυνατόν να γίνει σε πολιτικό χρόνο μετατρέποντας την ανασκαφή σε εκσκαφή. 

Η ανασκαφή του ταφικού μνημείου της Αμφίπολης κατάφερε να αποκτήσει για ένα σύντομο διάστημα ηθική υπόσταση μέσα από τη δημόσια συζήτηση που ακολούθησε σχετικά με την ταυτότητα του νεκρού. Απίθανα σενάρια που έφταναν μέχρι την αναγνώριση του Αλέξανδρου, της μητέρας του, της συζύγου του, του Ηφαιστίωνα ή του Νεάρχου (στο τελευταίο όνομα στοιχημάτιζαν κάποιοι επίμονα) άρχισαν να διακινούνται, όλα καλοδεχούμενα από την ομάδα που διαχειριζόταν την ανασκαφή, μιας και αποτελούσαν ανοιχτή στήριξη των μεθόδων της. Όταν άρχισε να διαφαίνεται ότι το μνημείο ήταν συλημένο, ξεκίνησε από την ίδια ομάδα η διακίνηση άλλων απίστευτων σεναρίων για να εξηγηθούν οι πιθανόν αλλουβιακές προσχώσεις, οι οποίες είχαν καλύψει τους ταφικούς θαλάμους. Αυτές λοιπόν αποδόθηκαν σε τεχνικά έργα που έγιναν στην αρχαιότητα για τη σφράγιση του μνημείου. Σκοπός ήταν να διατηρηθεί ως την τελευταία στιγμή η αγωνία για τη συνάντηση με την ιστορική προσωπικότητα για την οποία κατασκευάστηκε το μνημείο. Ενώ η ανασκαφή εξελισσόταν σε πολιτικό χρόνο και με διαφαινόμενη εθνικιστική ατζέντα η πολυσυζητημένη τοποθέτηση μιας δημοσιογράφου, της Άννας Παναγιωταρέα, ως επικοινωνιακής συμβούλου κατέστησε το έργο τηλεοπτικό σόου. 

Η ανασκαφή ενός τόσο σημαντικού μνημείου, η διεξαγωγή της οποίας θα απαιτούσε τη συνεργασία μιας διεπιστημονικής ομάδας  για κάποια χρόνια, ολοκληρώθηκε σε λίγες ημέρες από το συνεργείο της Κατερίνας Περιστέρη και της Λίνας Μενδώνη. Η γύμνια του όλου εγχειρήματος αποκαλύφθηκε μέσα στους επόμενους μήνες, στις παρουσιάσεις του μνημείου που ακολούθησαν και περιείχαν περισσότερα επιφωνήματα (αυτο)θαυμασμού παρά ουσιαστικές παρατηρήσεις επιχειρώντας ματαίως να καλύψουν παραβλέψεις και ελλείψεις. Παρόλα αυτά οι ασυνήθιστες μέθοδοι που εφαρμόστηκαν στην Αμφίπολη απέδωσαν καρπούς, μιας και η προσφορά της Λίνας Μενδώνη εξαργυρώθηκε με την αναβάθμισή της στη θέση της Υπουργού Πολιτισμού.

Το κοινό σε προφανή σύγχυση παρακολουθεί τώρα τη συνέχεια του σήριαλ της Αμφίπολης με την υπουργό πια Λίνα Μενδώνη να επανέρχεται με νέες δηλώσεις (αυτο)θαυμασμού: «Είναι ένα μνημείο σπάνιο, εξαιρετικής τέχνης, υψηλής σημασίας, ιστορικής και αρχαιολογικής». Θα συμπλήρωνε κάποιος, ότι είναι και ένα μνημείο που έχει ποικιλοτρόπως βανδαλιστεί κατά τη διάρκεια της ανασκαφής του και εξακολουθεί να στερείται σοβαρής διαχείρισης που αρμόζει σε ένα τέτοιο εύρημα παγκόσμιας ακτινοβολίας. Η ανασκαφή της Αμφίπολης έχει ανοίξει, όπως συμβαίνει με όλες τις ανασκαφές, μια νεά πληγή, η οποία όμως είναι τόσο μεγάλη όσο το μνημείο που αποκαλύφθηκε. Όπως συνέβει και σε άλλες περιπτώσεις στην Ελλάδα, πέρα από την απουσία προγράμματος για λεπτομερή τεκμηρίωση και δημοσίευση της ανασκαφής του μνημείου, κανείς δεν προέβλεψε, ως όφειλε, το κόστος της συντήρησής του. Το μνημείο εξυπηρέτησε την τόνωση του λαϊκού αισθήματος σε περίοδο οικονομικής κρίσης, για να γίνει η συντήρησή του θύμα της ίδιας κρίσης. Η προηγούμενη κυβέρνηση απέφυγε ουσιαστικά να αγγίξει αυτό το καυτό θέμα. Η πρώτη αντίδραση της νέας πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού μετά την επιστροφή της στον τόπο του εγκλήματος δείχνει ότι δεν έχει αντιληφθεί το μέγεθος και το είδος του προβλήματος που η ίδια δημιούργησε.

Εκεί όπου δε βρέθηκε τελικά ούτε ο Αλέξανδρος ούτε ο Νέαρχος, αναδύθηκε ένα νέο είδος λαϊκιστικής αρχαιολογίας που σκοπό έχει να τονώσει το εθνικό αίσθημα και ίσως την τοπική οικονομία με την εγκατάσταση κάποιας καντίνας για να χορτάσει την πείνα των πεινασμένων μαθητών που θα συρρέουν με οργανωμένες σχολικές εκδρομές.

*Austrian Archaeological Institute

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ολέθρια επιλογή
Η δημοσίευση στην «Εφ.Συν.» της... ανύπαρκτης, όπως η κυβέρνηση ισχυριζόταν, οριστικής στατικής μελέτης για την κατασκευή του υπόγειου σταθμού Βενιζέλου αποδομεί και καταρρίπτει τη ρητορική τής «μη λύσης»
Ολέθρια επιλογή
ART - ΝΕΑ
Πιο γρήγορους ρυθμούς στην Αμφίπολη ζητά η υπουργός
Η Λίνα Μενδώνη συγκάλεσε ευρεία σύσκεψη των αρμόδιων υπηρεσιών του ΥΠΠΟΑ και ζήτησε να επισπευσθούν οι εργασίες που αφορούν το μνημειακό σύνολο αλλά και οι εργασίες χάραξης διαδρομών-διαμορφώσεων του...
Πιο γρήγορους ρυθμούς στην Αμφίπολη ζητά η υπουργός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Διορισμοί καλλιτεχνικών διευθυντών με «μάντρα» προκηρύξεων!
Δεν είναι παράδοξο που μετά από κάθε διορισμό καλλιτεχνικού διευθυντή το υπουργείο Πολιτισμού επαναλαμβάνει μονότονα το «μάντρα»: «Παράλληλα, θα προετοιμαστεί εγκαίρως η προκήρυξη για την πλήρωση της οικείας...
Διορισμοί καλλιτεχνικών διευθυντών με «μάντρα» προκηρύξεων!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στη γειτονιά της Ιστορίας
Απόγευμα Μεγάλης Τετάρτης, κάθομαι στο κατάγιαλο της Επάνω Σκάλας· στην παλιά γειτονιά της Μυτιλήνης. Εδώ η ζωή πάει πίσω όσο κι η Ιστορία της πόλης. Αντίκρυ τα υπολείμματα του λιμενοβραχίονα του βόρειου...
Στη γειτονιά της Ιστορίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η άτυχη αρχόντισσα από τη Λέσβο
Τον χειμώνα του 2015-16, στο χωριό Ιππειος της Λέσβου, κατά τις τότε σκαπτικές εργασίες εγκατάστασης δικτύου επεξεργασίας λυμάτων, αποκαλύφθηκε, σε βάθος 1,5 μέτρου του κεντρικού οδοστρώματος, ένας κτιστός...
Η άτυχη αρχόντισσα από τη Λέσβο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενας θησαυρός για μια καινοτόμο και εξωστρεφή ανάπτυξη
Η συζήτηση που συνδέει τον πολιτισμό με την ανάπτυξη βρίσκεται δυστυχώς σε εμβρυϊκό στάδιο στη χώρα μας ή μάλλον εξαντλείται σε ακαδημαϊκούς λόγους, προγραμματικές ομιλίες και κάποιες ενδιαφέρουσες αλλά...
Ενας θησαυρός για μια καινοτόμο και εξωστρεφή ανάπτυξη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας