Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι «Λόγιοι του Εθνους»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι «Λόγιοι του Εθνους»

  • A-
  • A+

Η εγχώρια ιστορική συγκυρία μάς ωθεί σε «στιγμές» του 19ου αιώνα; Για παράδειγμα στους «λογιώτατους» που έχουν νεκρώσει το «λογικόν» (1825), στους «πολιτικούς κοινωνιολόγους» (1885), στους «λογίους του έθνους» (1891) και στην ανάγκη σύστασης «Υπουργείου της Προόδου» (1872). Η πρώτη μαρτυρία ανήκει στον Κοραή, η δεύτερη στον Δ.Ν. Καλοστύπη, η τρίτη στον Ι. Πολυλά και η τέταρτη στον Ε. Μανιτάκη.

Θα μπορούσε να προστεθούν και οι επισημάνσεις: «ν’ανθέξωσιν εις τον πόλεμον του χρόνου και της λήθης, ο τύπος ήτον αναγκαίος, και διά τούτο εφευρέθη» και «ότι είναι πλέον καιρός ν’ αποδείξωμεν ότι η ελληνική μυθολογία ήτον η πιστή εικών της ελληνικής κοινωνίας» (τα δύο τελευταία παραθέματα: Μ. Ρενιέρης, Φιλοσοφία της ιστορίας [1841], Αθήνα 1999, 43,132. τα τρία προηγούμενα από την εισαγωγή μου: «Ο Μ. Ρενιέρης ως πολιτικός διανοούμενος», ό.π., ΙΧ, Χ, ΧΙΙ. και το πρώτο: Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 2005:24).

Γιατί μια τέτοια «επιστροφή»; Στο προηγούμενο άρθρο μου («Η Εφημερίδα των Συντακτών», 29.8.2019) είχα δώσει μια πρώτη απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Συνεχίζοντας ρωτώ ποιος έγραψε ότι ο «πιο μεγάλος ποιητής της Ελλάδος ώς τώρα δεν είναι ούτε ο Σολωμός ούτε ο Σούτσος: είναι ο ελληνικός λαός»; Πρόκειται πάλι για τον Μ. Ρενιέρη: «Τι είναι η Ελλάς;», Ερανιστής, Β΄ (1842) 189-213. Στη συλλογιστική αυτή ο «λαός», ως αντιθετικός πόλος της «ατομικότητος» ή του «génie», αποκτά σχεδόν μυθική υπόσταση που καλύπτει την ταξική ετερογένεια των επιμέρους κοινωνιών και δεν στοιχεί προς την ομόλογη ορολογία του μετώπου των «δημοκρατών» που αποτέλεσαν τον συνδετικό κρίκο Ιακωβίνων και «κοινωνιστών».

Επιπλέον ο «λαός» δεν εμφανίζεται ως ενιαίο υποκείμενο στη διεργασία επίλυσης εθνικού και κοινωνικού ζητήματος, όπως την οραματίζονται τα μέλη της «Δημοκρατικής Ανατολικής Ομοσπονδίας»: η «κυριαρχία των λαών» σημαίνει γι’ αυτούς ότι «έκαστος δύναται ελευθέρως να ρυθμίζη τα εσωτερικά του, συμφώνως προς τον χαρακτήρα και τας παραδόσεις του, και πάντες δ’ ομού αδιάσπαστοι και ισχυροί» θα απελευθερωθούν και θα αναπτύσσονται «εν ελευθερία» (βλ. Η σοσιαλιστική, τ. Α΄ [1990], 48-49,49-50).

Επίσης, μάταια, προσπαθώ μια πενταετία νωρίτερα, σε σχέση με την Ελληνεγερσία (1848), να ανιχνεύσω «ίχνη» του Saint-Simon σε δημοσιεύματα του Αλ. Σούτσου. Για παράδειγμα στο: Ο πρωθυπουργός και ο ατίθασσος ποιητής, δράματα πολιτικά, Εν Βρυξέλλαις 1843 (χρησιμοποιώ εδώ τη φωτομηχανική απόδοση του κειμένου που μου κοινοποίησε ο Δ. Ψαρράς, όπως την προσέλαβε η Google από τη «Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη του Μονάχου». Ο συνάδελφος Κ. Πέτσιος μού απέστειλε την αντίστοιχη της «Harvard College Library»). Ως προς το «συμπλάσωμεν», ο ποιητής γράφει (1843: 9/10):

«Κι αν εις το Γένος ήρχετο ιδέα τις μεγάλη

τα νεκρωμένα μέλη του εις κίνησιν να βάλη,

κ’ εζήτει την προγονικήν αυτού κληρονομίαν

των Κομνημών προπάππων του την Αυτοκρατορίαν,

τις τολμητίας έμελλεν αντίστασιν να δείξει,

την πάνδημον εντός κ’ εκτός φωνήν αυτήν να πνίξη;».

Προσθέτω ότι ο Β. Κρεμμυδάς (Η Μεγάλη Ιδέα, 2010:19), παραθέτοντας αυτό το απόσπασμα, συμπεραίνει ότι ο Αλ. Σούτσος είναι ο «πρώτος Ελληνας κήρυκας του αλυτρωτισμού».

Στα μόλις μνημονευθέντα «πολιτικά δράματα» η κριτική της εγχώριας «Πονηροπολιτείας» ασκείται με γνώμονα τη «συνταγματική Μοναρχία» και με την ονομαστική μνεία του Ρήγα και του Κοραή καθώς και των Rousseau, Boyle και Voltaire, όπως το επιτυγχάνουν «τυραννομάχοι συγγραφείς και τολμητίαι» αντιμαχόμενοι «δουλοπρεπείς των Αθηνών λογίους», με τη μελαγχολική όμως διάθεση να είναι εμφανής:

«Ελευθερία και πατρίς και φώτα κ’ ευνομία,

τα τέρψαντά μου όνειρα εις την νεότητά μου,

εκλείπουν όλα σήμερον από τα όμματά μου»

(1843:189,129,140,158,187,11,124,114, 128,128,114,128,124,122,188).

Με άλλη αφορμή θα προσπαθήσω να δείξω πώς ο Αλέξανδρος (1843:160) διαβεβαιώνει ό,τι «ανήγγειλεν ο άγρυπνος Αλεκτρυών Γαλάτης» ως «βασιλείαν των λαών» και αντίστοιχα ο Κάρολος (1843/1844:391) ότι το «ηχηρό λάλημα του γαλατικού αλέκτορα» ως ημέρα της «γερμανικής ανάστασης». Αντίστοιχα, για το Παρίσι: 1848:11 και 12.11.1848:10 για να κρατάει άγρυπνη την Ευρώπη…

Και η «τηλεξουσία» παρ’ ημίν αμβλύνθηκε ή όχι; Η «τηλεξουσία» διατηρεί ακόμη τον ρόλο της ως ο κυριότερος μηχανισμός διάχυσης της «αγοραφοβικής» πολιτικής του σημερινού κράτους. Κραδαίνει την ιδιοτυπία του «μέσου» και συνάμα την αυθυπαρξία του από την άποψη του σημαινομένου. Η εμπορευματοποίηση των συμβολικών αγαθών, ως «ειδήσεων» και ως «ψυχαγωγικών» προϊόντων, συνάπτεται με την καταναλωτική υπόσταση του κυρίαρχου τρόπου παραγωγής που ελέγχει τόσο τον εργάσιμο όσο και τον υπό διάθεση χρόνο.

Η θεωρούμενη ως «τέταρτη» εξουσία δεν είναι τίποτε άλλο από μια διπλή «σκίαση». Από τη μια η κρατική εξουσία δεν έχει οριοθετήσει επακριβώς ούτε έχει νομοθετήσει τα λειτουργικά όρια της «τηλεξουσίας» κι από την άλλη οι διαχειριστές της τελευταίας να μη χάνουν την ευκαιρία διεκδίκησης ενός διακριτού μεριδίου, κάποτε ως απρόβλεπτοι παίκτες, στη δεδομένη από πριν σκακιέρα των εξουσιαστικών σχέσεων.

* oμότιμος καθηγητή Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ορφανοί είναι...
Ο φετινός εορτασμός γίνεται στον απόηχο ναζιστικών κρωγμών που ταλαιπώρησαν για αρκετό διάστημα τον δημόσιο βίο. Κι ο στίχος του ποιητή κυκλοφορούσε ανάμεσα σ’ αυτούς που μαζεύτηκαν στη λεωφόρο Αλεξάνδρας. Σαν...
Ορφανοί είναι...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Ελλάδα στον καθρέφτη
Ετσι, όμως, ξεχνά πως υπερασπιζόμενη σθεναρά την Ελλάδα -τελευταίο της σύνορο- υπερασπίζεται δικά της εδάφη από κινδύνους που ξαναέζησε στο μακρινό παρελθόν. Επειδή η Ιστορία, ανεπίδεκτη μαθήσεως,...
Η Ελλάδα στον καθρέφτη
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Ελλάς ανέστη»;
Ο άρτι αναγορευθείς (με τον πρώτο νόμο, που μάλιστα ψηφίστηκε μόνο από την κυβερνώσα παράταξη) «καγκελάριος» της Ελληνικής Δημοκρατίας πόσους (έστω και: πόσες) δημοσιογράφους «μετακόμισε» στο «επιτελείο» του;
«Ελλάς ανέστη»;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια «περίεργος κοινωνία»;
Οι αντιλήψεις αυτές, που οξυγονώθηκαν και εκλαϊκεύθηκαν στον περίβολο της αθηναϊκής δημοκρατίας, είχαν διαχυθεί στα περισσότερα κέντρα της ελληνικής πνευματικής παρουσίας, όπως ιδίως τα στελέχωσαν οι επίγονοι...
Μια «περίεργος κοινωνία»;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για μια επιθετική πολιτική στάση
Τι θα σήμαινε ο εμβολιασμός της «πολιτικής λογικής», που ευδοκιμεί στους θεσμούς του πολιτικού πεδίου, με την «κοινωνική λογική» που λειτουργεί ως εναλλακτικός φορέας παραγωγής και αναπαραγωγής του...
Για μια επιθετική πολιτική στάση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι πρέπει να γίνει με τα ετοιμόρροπα «διατηρητέα»
Οι πρόσφατες καταρρεύσεις παλαιών κτιρίων στο κέντρο του Πειραιά και της Αθήνας επαναφέρουν στο προσκήνιο τη διαχείριση του κτιριακού αποθέματος και ειδικά ενός μεγάλου αριθμού κτιρίων, κατασκευής του 19ου και...
Τι πρέπει να γίνει με τα ετοιμόρροπα «διατηρητέα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας