Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ονειρα με «πένθιμη μυρωδιά από λιβάνι»;
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ονειρα με «πένθιμη μυρωδιά από λιβάνι»;

  • A-
  • A+

Πριν από λίγες ημέρες ετάφη στο χωριό που γεννήθηκε το 1926, στην Κέφαλο της Κω, ο Μανόλης Φουρτούνης. Ηταν πρωτίστως ποιητής (ο στίχος της τιτλοφόρησης του παρόντος κειμένου προέρχεται από το «Εγγραφές και προσωπεία», 1962:20). Ηδη από την πρώτη του ποιητική συλλογή αποτύπωνε σε τρίτο πρόσωπο ό,τι τον αφορούσε ως δημιουργό:

«διδάχτηκε τη στίξη, την ορθογραφία,

την άλγεβρα

και τώρα στέκεται μ’ ένα δειλό χαμόγελο

μπροστά σε ανακριτές και εμπόρους.

Χτύπησε τη γροθιά του σε μια πέτρα

ν’ ακούσει τον ήχο της

για να δει αν είναι κάλπικη ή αληθινή» (1962:24).

Κατά την ίδια περίοδο ο Φουρτούνης εμφανίζεται ως μεταφραστής σειράς κειμένων και επομένως με παρόμοιο τρόπο δοκιμάζει να αφουγκρασθεί τι είδους εμβέλεια διαθέτει η μεταφραστική του συγκομιδή, στο πλαίσιο βέβαια των κοσμοθεωρητικών του αντιλήψεων και των εγχώριων και διεθνών δεδομένων της δεκαετίας του ’60.

Ποια είναι η ιδιαίτερη δυναμική των κειμένων που επιλέγει να μεταφράσει ο Φουρτούνης; Σχεδόν όλα αφορούν θεωρητικά ζητήματα της τέχνης και ειδικότερα των σχέσεων που αναπτύσσουν οι δημιουργοί της με την κοινωνία και την πολιτική στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και αντίστοιχα στις δυτικές καπιταλιστικές, με επίκεντρο τις συζητήσεις στο Ινστιτούτο Γκράμσι και στα έντυπα του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

Και τούτο συμβαίνει όταν και από άλλες γραφίδες, κατά την ίδια περίοδο στην Ελλάδα, καταγράφονται παρόμοια μεταφραστικά εγχειρήματα που εισφέρουν σ’ αυτή την κινητικότητα και τη διευρύνουν. Μόνο που ο Φουρτούνης διέθετε μια πλούσια ιταλομάθεια, την οποία ανέπτυξε ως μαθητής Γυμνασίου στη Ρόδο, κοντά σε προοδευτικούς «εκτοπισμένους» καθηγητές όπως ήταν ο Luigi Noferini και ο Lucio Colletti.

Ποια είναι η αποβλεπτικότητα του κειμένου του Togliatti που μεταφράζει και δημοσιεύει αυτοτελώς ο Φουρτούνης; Κατά τον Ιταλό κομμουνιστή ηγέτη, ενδεικτική είναι η αναγνώριση ότι το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ υπήρξε σταθμός «ανανεωτικής στροφής»: το περιεχόμενό του εύ­κολα μπορούσαν να το αντιληφθούν οι Ιταλοί κομμουνιστές λόγω της «ιδεολογικής του προετοιμασίας» από τον Gramsci και της «καινούργιας ορμής», με την οποία αναζητούν τον «ιδιαίτερο δρόμο» για την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού στη χώρα τους. «Ανανέωση» σημαίνει να υπογραμμίζονται η «γραφειοκρατική δυσκαμψία» και η «οργανωτική σχηματοποίηση» που παραμορφώνει τους δεσμούς του κόμματος με τους εργαζομένους.

Ο «ιταλικός δρόμος» του κοινωνικού μετα­σχηματισμού, που ως προς τις διεθνείς του συσχετίσεις εμπεδώνει την ενότητα του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος μέσα από τη «δια­φορά και την πρωτοτυπία των ξεχωριστών εμπειριών», συνάγεται από τον καθορισμό των συγκεκριμένων «διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων» που θα επιτρέψει την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού, μέσα από ένα «πλατύ» και «πρωτότυπο» σύνολο ταξικών συμμαχιών που αναγνω­ρίζει την εργατική τάξη ως «εθνική ηγετική τάξη» (1964).

Ο Φουρτούνης μέσα στα περιοδικά Contemporaneo και Rinascita, όπου αντίστοιχα φιλοξενούνται μεταφράσεις, εντοπίζει ό,τι προβλημα­τίζει την ιταλική και τη διεθνή αριστερή διανόηση, αρχίζοντας από τον αναστοχασμό για τον ρόλο της (με κείμενα του Gramsci και του Sartre) και απολήγοντας στον τρόπο άσκησης της λογοτεχνικής κριτικής (Della Volpe) και της αισθητικής αντιμετώπισης των μορφών της σύγχρονης τέχνης (Fischer, Lukács). Ως προς τους δύο τελευταίους είναι η στιγμή που μεταφράστηκε το βιβλίο «Η αναγκαιότητα της τέχνης» (1966), ενώ ως προς το έργο του Lukács η γνωριμία της εγχώριας σκέψης μ’ αυτό είναι αρκετά πρώιμη.

Πάντως η έναρξη μιας ευρύτερης πρόσληψης των αντιλήψεων του Ούγγρου θεωρητικού συντελείται στο χρονικό διάστημα 1956-1966, κυρίως μέσα από τον περιοδικό Τύπο (Επιθεώρηση Τέχνης, Κριτική, Μαρτυρίες και Εποχές), ενώ προς το τέλος της δικτατορίας των συνταγματαρχών και στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης θα διευρυνθεί η ροή της μετάφρασης αυτοτελών έργων, με εξαίρεση τον «Νεαρό Χέγκελ» και την «Καταστροφή του λόγου» που απαιτούσαν για την ευόδωση μιας τέτοιας προσπάθειας εξειδικευμένη φιλοσοφική προπαίδεια.

Το ενοποιό προφανώς στοιχείο της πνευματικής φυσιογνωμίας του Lukács κατά την πολυκύμαντη συγγραφική και πολιτική του πορεία, δηλαδή ο «ανταρτοπόλεμος» (1967) με τον δογματισμό, υπήρξε χωρίς καμία διχογνωμία απολύτως ευκρινές. Για τούτο αντιμετωπίστηκε (1959) ως «αρνητής» του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» και ως οπαδός της «ιδεολογικής συνύπαρξης», ο οποίος ουδέποτε ξεπέρασε την «αστικο-φιλελεύθερη» κοσμοθεωρία.

Μάλιστα, σε συνδυασμό με την κατανόηση των όρων συγκρότησης της εγχώριας «ποίησης της ήττας», που από «άποψη συμμετοχής στο κίνημα» στέκεται «σε αρκετά υψηλό επίπεδο», μνημονεύονται ο Lukács, που «χάνει ξαφνικά τον πολιτικό προσανατολισμό του», καθώς και ο Φαντέγεφ που αυτοκτονεί.

Ο Φουρτούνης μετέχει, με ένα σύνολο μεταφράσεων, σ’ αυτή τη διεθνή περιδίνηση των ιδεών του κομμουνιστικού κινήματος και σε ό,τι αφορά τις αναζητήσεις των συγγραφέων στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και σε ό,τι αφορά ειδικότερα την αυτοκριτική στάση του Lukács, με σημείο αναφοράς τον «σταλινισμό» (βλ. το βιβλίο μου: «Ιστορική αίσθηση και λογοτεχνία», 2011, 283-294).

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

ΑΠΟΨΕΙΣ
Από την ποίηση της «Διασποράς»
Στην Αυστραλία, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, μετά από μια επώδυνη ανάδυση και εφαρμογή της «πολυπολιτισμικής» της πολιτικής, δηλαδή μιας ορισμένης συστοίχησης των μηχανισμών ιδεολογικής ηγεμονίας με την...
Από την ποίηση της «Διασποράς»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την αγιότητα της ποίησης
Είχε τύχη, αλλά καμιά πρακτική επίδραση, μια σκληρή άποψη του Μπενεντέτο Κρότσε: αν κάποιος εξακολουθεί να γράφει ποιήματα ακόμη και μετά την εφηβεία, ή είναι ένας αυθεντικός ποιητής ή είναι ένας κρετίνος....
Για την αγιότητα της ποίησης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δυο ερωτήσεις για την ποίηση
Oι πιο άδολοι, αλλά και πιο έμπειροι αναγνώστες ποίησης θα πρέπει να διαγράψουν από τη σκέψη τους την ανώφελη γραμμή που χωρίζει το όνειρο από την πραγματικότητα, γιατί πέρα απ' αυτά τα σύνορα περιμένει, γυμνή...
Δυο ερωτήσεις για την ποίηση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Άστρο και Κρίνο
Ο Θάνος Ανεστόπουλος (1967-2016) γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη και μεγάλωσε στην Αθήνα. Αυτός και τα δύο αδέρφια του ήταν παιδιά οικογένειας βιοπαλαιστών. Σε μικρή ηλικία μετακόμισαν στο Περιστέρι σε μία...
Άστρο και Κρίνο
ΑΠΟΨΕΙΣ
«To Σύνταγμα της Ηδονής»
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, με το ποίημα «Το Σύνταγμα της Ηδονής» (που έχει συμπεριλάβει ο Γ.Π. Σαββίδης στον τόμο με τίτλο «Κρυμμένα Ποιήματα 1877-1923», εκδόσεις Ικαρος), ίσως πριν από την ψυχανάλυση...
«To Σύνταγμα της Ηδονής»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι θέλει να πει ο ποιητής;
Το πιο σημαντικό μοιάζει να είναι πως: εκεί θα βρεις κάποιο κλειδί. Που θα πάρεις. Μονάχα εσύ. Και θα σπρώξεις την πόρτα. Θ’ ανοίξεις το δωμάτιο. Θ’ ανοίξεις τα παράθυρα και στο φως ζαλισμένα τα ποντίκια θα...
Τι θέλει να πει ο ποιητής;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας