Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Δημοκρατία και λαϊκισμός
EUROKINISSI/ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Δημοκρατία και λαϊκισμός

  • A-
  • A+

Στην επιστημονική έρευνα και στην ευρύτερη πολιτική δημόσια σφαίρα το ζήτημα του λαϊκισμού κατέχει κεντρική θέση. Το πολιτικό φαινόμενο του λαϊκισμού είναι φαινόμενο της εποχής μας και ως νέα πολιτική πραγματικότητα χρειάζονται, για να ερευνηθεί, νέα θεωρητικά σχήματα και εργαλεία. Επιπλέον παρατηρείται ένα παράδοξο, το οποίο έχει να κάνει με τη «μετάφραση» των συμπερασμάτων της επιστημονικής έρευνας στο πεδίο της πολιτικής διαμάχης ανάμεσα στα κόμματα.

Με το φαινόμενο του λαϊκισμού η παραδοξότητα αυτή, που σημαίνει ότι διαστρεβλώνονται οι επιστημονικές θέσεις όταν αυτές εντάσσονται στην επιχειρηματολογία του πρακτικού πολιτικού Λόγου, φτάνει το αποκορύφωμά της. Ετσι βλέπουμε το ένα κόμμα να κατηγορεί το άλλο για λαϊκισμό (αναφέρομαι στην κομματική φρασεολογία της Ν.Δ. για τον ΣΥΡΙΖΑ) και το άλλο να αντιτείνει ότι η Ν.Δ. με τη μετατόπισή της προς την Ακροδεξιά βρίσκεται πολύ κοντά στον λαϊκισμό (αναφέρομαι στην πολιτική επιχειρηματολογία του ΣΥΡΙΖΑ).

Προσφάτως όμως συνέβη και το εξής: ο πολιτικός και ο διανοούμενος του φιλελευθερισμού Ανδρέας Ανδριανόπουλος σε άρθρο του («Τα Νέα», 25 Ιουνίου 2019) υποστήριξε ότι ο λαϊκισμός δεν είναι αντιδημοκρατικός και δεν έχει καμία σχέση με τον φασισμό. Η παρέμβαση του Ανδριανόπουλου έχει τη σημασία της, επειδή εκδηλώνεται σε μια προεκλογική περίοδο κατά την οποία, ενώ λογικά πολλά πράγματα που ο πολίτης αγνοεί θα έπρεπε να αποσαφηνιστούν, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η παραπλάνηση των πολιτών και κατά συνέπεια των ψηφοφόρων αναγορεύεται σε ύψιστο στόχο των διανοούμενων του νεοφιλελευθερισμού.

Ας εξετάσουμε το πολιτικό φαινόμενο του λαϊκισμού με τη σοβαρότητα που επιβάλλει η επιστημολογική δεοντολογία και η πρακτική πολιτική απαιτεί. Οταν μιλάμε για λαϊκισμό αναφερόμαστε σε μια πολιτική στάση, η οποία εκδηλώνεται στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και έχει ως στόχο της την υπονόμευση, εάν όχι την κατάργηση της αντιπροσωπευτικής σχέσης. Οπότε, εξ ορισμού ο λαϊκισμός είναι εχθρός της δημοκρατίας.

Ενώ στη δημοκρατία, την οποία όλοι υπερασπιζόμαστε, η αντιπροσωπευτική σχέση (το κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στους εκλέκτορες και τους αντιπροσώπους) είναι το θεμέλιό της, ο λαϊκισμός ως πολιτική στάση (αρχικώς ως ιδεολογία και στη συνέχεια ως πρακτική πολιτική) απεργάζεται την αντικατάσταση αυτής της σχέσης με την αδιαμεσολάβητη σχέση ανάμεσα στον ηγεμόνα και τον λαό. Τα διαφοροποιημένα κοινωνικά στρώματα, οι κοινωνικές τάξεις και ομάδες στη λογική του λαϊκισμού είναι «λαός», όχι με την έννοια των Συνταγμάτων των σύγχρονων πολιτικών κοινωνιών. Στη λογική του λαϊκισμού ο «λαός» είναι μια αδιαφοροποίητη συμπαγής μάζα, η οποία θαυμάζει τον ηγεμόνα, υπακούει στον ηγεμόνα, εκτελεί τις εντολές του ηγεμόνα.

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός, ότι όλοι οι συνάδελφοι (πολιτικοί φιλόσοφοι) στα εγχειρίδιά τους αναφέρουν δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις λαϊκιστών ηγετών στην Ευρώπη: τον Ορμπαν (Ουγγαρία) και τον Σαλβίνι (Ιταλία), ο οποίος δεν είναι πρωθυπουργός, αλλά ως κομματικός ηγέτης υπερασπίζεται «μέχρι θανάτου» τον λαϊκισμό. Με τον λαϊκισμό απειλούνται: το σύστημα της πολιτικής ελευθερίας, το κράτος δικαίου, το σύστημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και βεβαίως η ίδια δομή – θεμέλιο της δημοκρατίας: η σχέση αντιπροσώπευσης.

Δεν θα αναφερθώ με λεπτομέρειες στον αντιδημοκρατικό και τον αντιδιαφωτιστικό χαρακτήρα του λαϊκισμού. Θα αναφερθώ μόνον σε μια εγγενή συνειδησιακή τάση (ο Χέγκελ θα μιλούσε για το «πνεύμα») η οποία χαρακτηρίζει τις νεωτερικές και τις σύγχρονες δημοκρατίες. Και αυτή μπορεί να περιγραφεί με απλά λόγια ως εξής: η δημοκρατία, ο διαφωτισμός, ο ορθολογισμός κ.ά. δεν είναι πράγματα που δημιούργησε κάποιος ανύπαρκτος «θεός». Αντιθέτως είναι δημιουργήματα του ανθρώπου, πράγμα που σημαίνει ότι τα πράγματα αυτά διαμορφώθηκαν ως πολιτικές καταστάσεις με τους κοινωνικούς αγώνες και θεωρούνται σήμερα δημοκρατικές κατακτήσεις.

Αλλά ακριβώς επειδή το πολιτικό πλαίσιο της νεωτερικής και της σύγχρονης πολιτικής κοινωνίας δεν είναι ποτέ δεδομένο και η εξέλιξή του υπακούει στη λογική είτε της ενίσχυσης και της ενδυνάμωσης είτε της αποδυνάμωσης αυτών των πολιτικών πραγμάτων, αντιλαμβάνεται κανείς, ότι ο λαϊκιστής ηγέτης απέχει μισό μέτρο για να γίνει απόλυτος ηγεμών. Αυτό συνέβη με τον ηγέτη του φασισμού και η πανανθρώπινη ιστορική εμπειρία καταγράφεται ως «η καταστροφή του Ανθρώπου».

Επανέρχομαι στην επιχειρηματολογία του Ανδριανόπουλου και του απευθύνω την εξής ερώτηση: ισχυρίζεται και μετά την ανάγνωση του κειμένου μου ότι ο λαϊκισμός δεν είναι αντιδημοκρατικός και ότι ως πολιτικό φαινόμενο της εποχής μας δεν έχει καμία σχέση με τον φασισμό του 20ού αιώνα; Δεν μπορώ να γνωρίζω εάν τα επόμενα χρόνια στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ο πολιτικός ηγέτης (π.χ. ο πρωθυπουργός της χώρας) θα μετατρέψει τον εαυτό του σε ηγεμόνα του λαϊκισμού.

Εκείνο το οποίο γνωρίζω και γνωρίζουμε όλοι μας, αγαπητοί αναγνώστες, είναι το εξής: η Αριστερά ως η ηγεμονική πολιτιστική δύναμη στην ελληνική κοινωνία και ως κυβερνητική εξουσία τα τελευταία χρόνια, ποτέ δεν κατέφυγε στη μέθοδο του λαϊκισμού. Αλλες κομματικές δυνάμεις του συντηρητισμού επεξεργάζονται σχέδια νόθευσης και διαστρέβλωσης της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Το πόσο κοντά βρίσκεται μια κομματική δύναμη στον λαϊκισμό δεν είναι τελικά προβλέψιμο. Αλλά ταυτόχρονα εξαρτάται από την ψήφο μας.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η λαϊκιστική Ακροδεξιά δεν χωράει στην Ελλάδα
Το ακροδεξιό λαϊκιστικό κίνημα μπορεί να έχει απλώσει τα δίχτυα του ακόμη και σε χώρες όπως η Σουηδία ή η Δανία, αλλά ευτυχώς δεν έχει αγκαλιάσει άλλες χώρες όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία και εν μέρει η Ισπανία.
Η λαϊκιστική Ακροδεξιά δεν χωράει στην Ελλάδα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ελληνικός και αγγλικός λαϊκισμός
Συχνά-πυκνά τελευταία δημοσιεύονται στην Αγγλία αναλύσεις επί αναλύσεων από αριστερή σκοπιά με θέμα τον εθνικιστικό λαϊκισμό που ξεφύτρωσε με το Brexit κι απ' ό,τι φαίνεται προχωρεί ακάθεκτος.
Ελληνικός και αγγλικός λαϊκισμός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λαϊκισμός και Ακροδεξιά: Η νεοφιλελεύθερη ηγεμονία με άλλα μέσα
Τα νέα λαϊκιστικά και ακροδεξιά κινήματα –όλοι συμφωνούν– έχουν πλέον στόχο όχι μόνον τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, αλλά θριαμβεύουν επί της μεσαίας τάξης.
Λαϊκισμός και Ακροδεξιά: Η νεοφιλελεύθερη ηγεμονία με άλλα μέσα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Νεανικοί έρωτες
Σεπτέμβριος 2015. Οι νέοι ερωτεύονται τον ΣΥΡΙΖΑ. Στο exit poll της ημέρας καταγράφει ποσοστό 41,5% στους κάτω των 24 ετών και κερδίζει προβάδισμα 25...
Νεανικοί έρωτες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Προοδευτικό μέτωπο ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό και την ακροδεξιά
Οι ευρωεκλογές της Κυριακής θεωρούνται οι πιο σημαντικές για το μέλλον της Ε.Ε. και την πολιτική ατζέντα που θα εφαρμοστεί τα επόμενα χρόνια. Οι προοδευτικές δυνάμεις πρέπει να αντιμετωπίσουν την ενδυνάμωση...
Προοδευτικό μέτωπο ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό και την ακροδεξιά
ΑΠΟΨΕΙΣ
ΣΥΡΙΖΑ, ένα κόμμα εν κινήσει
Οταν λοιπόν ο ΣΥΡΙΖΑ υποσχόταν λαγούς με πετραχήλια, εκείνο που τους απασχολούσε δεν ήταν κατά πόσον οι προεκλογικές υποσχέσεις στοιχειοθετούσαν το αμάρτημα του λαϊκισμού, αλλά το αν θα έφερναν ψήφους ή όχι....
ΣΥΡΙΖΑ, ένα κόμμα εν κινήσει

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας