Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Kοινωνικός έλεγχος: ενοχή και ντροπή
EUROKINISSI/ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΛΛΙΑΡΑΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Kοινωνικός έλεγχος: ενοχή και ντροπή

  • A-
  • A+

Μέσα από τη δημιουργία/«κατασκευή» των αισθημάτων της ενοχής και της ντροπής επιτυγχάνεται ουσιαστικά και με ένταση ο κοινωνικός έλεγχος. Ασφαλώς αυτές οι έννοιες δεν εφαρμόζονται κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, αλλά εντάσσονται στο ευρύτερο πολιτιστικό πεδίο -είναι, δηλαδή, ενσωματωμένες σε κουλτούρες.

Και τις τελευταίες δεκαετίες παρουσιάζεται και η υβριδιοποίησή τους. Ξεκινώντας από τη δημιουργία αισθημάτων ντροπής καταλήγουμε στη δημιουργία αισθημάτων ενοχής, και αντίστροφα. Αλλά τούτο εδώ αποτελεί μια νεότερη εξέλιξη, που χρειάζεται αρκετό χρόνο για να ενταχθεί στο σύστημα της κουλτούρας ενός λαού.

Ουσιαστικά, μπορούμε να μιλήσουμε για κουλτούρες που βασίζονται στην ενοχή, καθώς και για κουλτούρες που βασίζονται στην ντροπή. Λ.χ. στη Γερμανία, όπου η λέξη schuld σημαίνει και ενοχή διαμορφώνοντας και την αντίστοιχη κουλτούρα (schuldkult). Η αίσθηση της ενοχής ξεκινά από την ιδέα και την κατασκευή του προπατορικού αμαρτήματος, αλλά ενσωματώνει και την πίστη ότι αν οι άνθρωποι αφεθούν να κάνουν ό,τι θέλουν -εκεί εισχωρούν και τα κατώτερα ένστικτά τους- τότε είναι εγγενώς αμαρτωλοί.

Αυτός είναι ένας τρόπος ελέγχου των πληθυσμών από τα λογής λογής πολιτικά, θρησκευτικά και κομματικά ιερατεία, κυρίως στη Δύση. Η αίσθηση ενοχής μπορεί να κατευνασθεί μέσω της απολογίας (ήταν δικό μου λάθος!), ενώ η ντροπή δεν κατευνάζεται τόσο εύκολα. Στη χώρα μας η ενοχή «κατασκευάζεται» από αρλουμπολογίες [προτάσεις «ζεστού αέρα» (hot air) όπως λένε οι Αγγλοι] τύπου «μαζί τα φάγαμε» από πολιτικούς (;) που αποπειρώνται να οικοδομήσουν ενοχές σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, χρησιμοποιώντας την εμπνεόμενη από τους ναζί φόρμουλα της συλλογικής ενοχής.

Για παράδειγμα, στην έντονα ιεραρχημένη γιαπωνέζικη κοινωνία υπάρχουν δύο είδη υποχρεώσεων, μία που κρατά μια ολόκληρη ζωή και μία που οφείλει ο καθένας στους γονείς του, που είναι πεπερασμένη. Οι υποχρεώσεις αυτές βρίσκονται στον πυρήνα της γιαπωνέζικης κοινωνίας, όπου ενάρετος ορίζεται/χαρακτηρίζεται αυτός που ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, και όχι μόνο στις καθαρά οικονομικές, όπως συμβαίνει στις δυτικές κοινωνίες, όπου ενάρετος είναι αυτός που ανταποκρίνεται (σχεδόν αποκλειστικά) στις οικονομικές του υποχρεώσεις.

Το περιεχόμενο αυτών των εννοιών «εισπράττεται» με διαφορετικό τρόπο από την κάθε κουλτούρα, διατηρώντας σημασιοδοτήσεις που είναι ευθέως σχετικές με τη συγκεκριμένη κάθε φορά κουλτούρα και που δεν μεταφέρονται, αυτούσιες, στο περιβάλλον μιας άλλης κουλτούρας.

Για παράδειγμα, η αυτοκτονία θεωρείται στη Δύση μια εγωιστική πράξη, που είναι αποδοκιμαστέα, ενώ στην Ιαπωνία θεωρείται πράξη άξια σεβασμού και είναι περισσότερο συνηθισμένη απ' ό,τι στην Ευρώπη. Βέβαια, σε μια άλλη κουλτούρα της Ευρώπης που γνωρίζουμε πολύ καλά, οι πολιτικοί που πιάνονται με τη γίδα στην πλάτη έχουν καταφέρει να απεμπλακούν ηθικά, ψυχολογικά, κοινωνικά και πολιτικά από την όποια αντίληψη κουλτούρας ενοχής, έχοντας πλήρως αποστασιοποιηθεί από την κουλτούρα της ντροπής. Αυτά θα χρειαστεί να τους τα υπενθυμίσουν με δραστικό τρόπο οι ψηφοφόροι σε περιόδους αλλεπάλληλων εκλογικών αναμετρήσεων.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών

ΑΠΟΨΕΙΣ
Αριστούλα
Κάθε φορά που ακούω ειδήσεις για αρίστους με άριστες επιδόσεις στο σούφρωμα, θυμάμαι την Αριστούλα. Νέα γυναίκα. Φωτεινό πρόσωπο, που το χαμόγελό της μου θυμίζει την ηρωίδα του παραμυθιού. Κάθε χαμόγελο κι ένα...
Αριστούλα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πίσω από τις κουρτίνες...
Η ηθικότητα των πολιτικών δεν συνδέεται με «κριτήρια υπεροχής» ή με αφηγήματα που επιχειρούν να κρατήσουν σε λανθάνουσα κατάσταση τις πραγματικές πολιτικο-κοινωνικές αντι-θέσεις. Αξιολογείται την ώρα των...
Πίσω από τις κουρτίνες...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ουσιοκρατική θεώρηση των πραγμάτων
Η έννοια της ουσιοκρατίας είναι ιδιαίτερα περίπλοκη, αμφιλεγόμενη και εννοιολογικά βεβαρημένη και παρεξηγημένη, ενώ συγχρόνως απορρίπτεται πλήρως στο πλαίσιο της εμπειρικά θεμελιωμένης αναλυτικής φιλοσοφίας...
Η ουσιοκρατική θεώρηση των πραγμάτων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στον βωμό των «χρημάτων»
Σύμφωνα με τον αρχαίο μας σοφιστή, καμία αξία, κανένα πράγμα δεν έχει νόημα χωρίς τον άνθρωπο... Υπό την έννοια αυτή ισχύει ακριβώς το ίδιο και για το νόμισμα, ανεξαρτήτως της ονομασίας του... Εξάλλου η θέση...
Στον βωμό των «χρημάτων»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φιλία: αόρατα νήματα, ισχυροί δεσμοί
Σύμφωνα με την αριστοτελική αντίληψη, δεν υπάρχει αυθεντική κοινότητα αν δεν υπάρχει φιλία ανάμεσα στα μέλη της: όχι όλοι με όλους αλλά τουλάχιστον κάποιος με κάποιον, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα δίχτυ χωρίς...
Φιλία: αόρατα νήματα, ισχυροί δεσμοί
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις (1)
Πολλά έχουν γραφτεί για το ήθος της Αριστεράς, για το ηθικό της πλεονέκτημα που απορρέει από το ότι εμφορείται από τις υψηλές αξίες της αλληλεγγύης, της ανιδιοτέλειας και της αγωνιστικότητας, αλλά και από το...
Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις (1)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας