Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σκέψεις για την αντίσταση κατά της χούντας

Ο Ανδρέας Παπανδρέου σε ομιλία στο Τορόντο το 1970

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σκέψεις για την αντίσταση κατά της χούντας

  • A-
  • A+

Την ημέρα των Χριστουγέννων του 1969, ο Ανδρέας Παπανδρέου φιλοξένησε στο σπίτι του στο King City (ένα προάστιο του Τορόντο) τον Αντώνη Τρίτση. Eρχόμενος από το Σικάγο, όπου είχε μόλις τελειώσει τη διδακτορική διατριβή του στο Illinois Institute of Technology, ο Τρίτσης άκουσε τον Παπανδρέου να ξεδιπλώνει τη νέα στρατηγική του κατά της χούντας, εν όψει των συνόδων του ΝΑΤΟ το 1970.

Με τη Νορβηγία και τη Δανία έτοιμες, παρά τις αντιρρήσεις των ΗΠΑ, να ασκήσουν κριτική στην ελληνική δικτατορία στις συνόδους, ο Παπανδρέου υποστήριξε ότι, για να ενθαρρύνουν τους Σκανδιναβούς να δράσουν αποτελεσματικά, χρειάζονται «πλάτες» από την Ελλάδα, με δυναμικές αντιστασιακές πράξεις, που θα δείξουν στους ΝΑΤΟϊκούς συμμάχους την ετοιμότητα των Ελλήνων να αντιστέκονται στο στρατιωτικό καθεστώς.

Μερικές εβδομάδες αργότερα, ο Τρίτσης κατέβηκε στην Ελλάδα, με αποστολή να οργανώσει δυναμικές αντιστασιακές ενέργειες.

Αλλά φαίνεται ότι σε μήνυμα στον Ανδρέα ο Τρίτσης εξέφρασε επιφυλάξεις και πρότεινε μια μακρόχρονη στρατηγική, βασισμένη στη διείσδυση δημοκρατικών στελεχών στον κρατικό μηχανισμό και αλλού.

Ο Παπανδρέου απάντησε στις επιφυλάξεις του Τρίτση με μια «ηχογραφημένη επιστολή».

Παραθέτουμε ένα μεγάλο απόσπασμα από αυτό το μήνυμα. Σημειώνουμε ότι το μήνυμα χρησιμοποιήθηκε σαν «ενοχοποιητικό στοιχείο» στη δίκη των 15 μελών του ΠΑΚ, τον Μάρτιο του 1972.

Ολόκληρη η επιστολή

Αγαπητέ μου φίλε,

Απόψε βρισκόμαστε με τη φίλη σου στο σπίτι μας, στην εξοχή. Και πρώτα απ’ όλα θέλω να σε συγχαρώ για τη φίλη σου. Είναι πραγματικά έξοχο κορίτσι και όμορφη και ενδιαφέρουσα και μυαλωμένη. Μας ειδοποίησε μάλλον απότομα χθες πως θα ερχόταν να σε δει και έτσι δεν μπόρεσα να ετοιμάσω πολλά πράγματα. Η ίδια θα σου μεταφέρει τις λεπτομέρειες σχετικά με τις οικογενειακές μας επαφές κ.λπ. Εγώ θάθελα σ’ αυτή τη λίγη ώρα που μας μένει, γιατί πρέπει σε λίγο να πάρει το αεροπλάνο, να σου πω μερικές σκέψεις μου και κρίσεις μου, επίσης να σου κάνω και ορισμένες παροτρύνσεις. Ας χωρίσουμε τα θέματα.

Θέμα πρώτον είναι η απόφασή σου να κάνεις το μεγάλο ταξίδι. Δεν μπορώ να ξέρω τώρα ούτε και συ μπορείς να ξέρεις τώρα αν ήτανε η απόφασή σου σωστή. Εύχομαι να ήτανε σωστή. Εύχομαι όλα να παν καλά. Εύχομαι το ταξίδι να είναι αποδοτικό. Αλλά υπήρχαν αμφιβολίες από την αρχή. Και τις άφησες. Ισως να έχεις δίκιο, ίσως όχι. Πάντως σε συνοδεύουν οι καλύτερες ευχές μου. Αυτό είναι ένα κεφάλαιο.

Δεύτερο είναι η αντίδραση των φίλων μας. Η Φανούλα ιδιαίτερα επέδειξε μεγάλη νευρικότητα σχετικά με την απόφασή σου να επιστρέψεις να κάνεις το ταξίδι. Γιατί ήταν βέβαιη πως ήσουν ήδη άρρωστος. Οι επαφές μου μαζί σου από τότε έχουν κάπως θέσει σε αμφιβολία ή αμφισβήτηση την άποψη αυτή της Φανούλας και εύχομαι πραγματικά να είσαι καλά. Πάντως πρόσεξε τον εαυτό σου και πρόσεξέ τον πολύ. Γιατί αυτά τα μικρόβια είναι πολύ ικανά μικρόβια και σε χτυπάνε εκεί που δεν το ξέρεις και όταν δεν το ξέρεις και δεν το περιμένεις. Πάντως η Φανούλα νομίζω πως έχει φοβηθεί μην κολλήσει την αρρώστια από σένα και θ’ αποφύγει μάλλον να έχει επαφή μαζί σου. Από τα γράμματά σου είδα πως είδες την Πετρούλα μας και χαίρω γι’ αυτό, βέβαια δεν χαίρω εντελώς για το γεγονός ότι η Πετρούλα μας είναι κάπως αρτηριοσκληρωτική, έτσι φαίνεται από το γράμμα που μούστειλες. Αλλά τι να κάνουμε; Τι να κάνουμε;

Και προχωρώ τώρα σε τρίτο κεφάλαιο, σ’ αυτά που μούγραψες, στις σκέψεις σου και στις αντιδράσεις μου. Δεν πρόκειται να σου μιλήσω συστηματικά, δεν το επιτρέπει ο χρόνος. Και σε κάθε περίπτωση ξέρεις τις σκέψεις μου, τους συλλογισμούς μου από τους οποίους εγώ δεν έχω ξεφύγει ποτέ. Αυτό είναι ένα σημείο που θέλω να το προσέξεις, γιατί δεν βλέπω να γίνεται το ένα πράγμα, το ένα πράγμα που θα δώσει τη λύση ή τουλάχιστον που θ’ ανοίξει το δρόμο της τιμής. Αλλά ξέρεις παρά ταύτα φίλε μου, έχουμε κάμει πολλά. Πολλά που και συ δεν τα ξέρεις. Εχουμε δώσει τα μέσα σε πολλούς και σε πολλές ομάδες να κάνουν κάτι και περιμένουμε και περιμένουμε. Ο καθένας μας κάνει αυτό που έχει μέσα του, αυτό που επιτρέπουν οι συνθήκες. Απλώς κάνω την ωμή παρατήρηση πως εγώ ταυτίστηκα με την υπόθεση της αντίστασης γιατί φίλε μου δεν υπάρχει άλλος δρόμος, αν τη λευτεριά μας θέλομε. Και αυτό είναι βαθειά μου πεποίθηση, δεν είναι προπαγάνδα, δεν είναι πολιτική κουβέντα. Στο λέω απ’ την καρδιά μου, άλλος δρόμος κανείς δεν θα ελευθερώσει την πατρίδα και το λαό μας.

Ναι υπάρχουν οι Νορβηγίες, οι Δανίες, αλλά πιστεύεις πως θα κινηθούν στο σημείο να σταθούν αντιμέτωποι με τη μεγάλη χώρα πέραν από τον Ατλαντικό, αν μέσα στη χώρα μας δεν υπάρχουν απτές αποδείξεις αγώνα και θυσιών; Από τώρα σου λέω όχι. Αδύνατον. Δεν πρόκειται να συμβεί. Ωστε και γι’ αυτό μονάχα το λόγο για να μπορέσουμε να κινήσουμε τη Νορβηγία και μέσω της Νορβηγίας την αμερικανική Γερουσία, θα εχρειάζετο η αντίσταση μέσα. Οι δίκες, οι συλλήψεις, η σκληρότητα του καθεστώτος που βέβαια υπάρχει μόνο στο μέτρο που υπάρχει η αντίσταση. Διάβασα το γράμμα σου, το μεγάλο γράμμα σου με τις καινούργιες σκέψεις. Ξέρεις πόσο σε τιμώ και πόσο σ’ αγαπώ και πόσο πιστεύω στην εντιμότητά σου και στην αφοσίωσή σου στον ελληνισμό, στην πατρίδα. Αλλά θα μου επιτρέψεις να σου πω πως διαφωνώ με την εκτίμησή σου και θα σου πω γιατί. Απλά λόγια.

Αν φθάσει ο Δεκέμβριος του 1970 και δεν έχουμε κάνει αντίσταση μέσα στην Ελλάδα, αντίσταση δυναμική, τότε φοβούμαι πως μπαίνουμε σ’ εντελώς άλλη φάση και σ’ άλλη περίοδο και θα το πω ξεκάθαρα, θα προχωρήσουμε προς την πορτογαλοποίηση τότε, γιατί και η θεωρία της διείσδυσης (infiltration) και η θεωρία του πραξικοπήματος από μέσα από το στρατό είναι έργα μακροχρόνια, πολύ μακροχρόνια και δεν είναι εύκολο και να φτουρήσουν ξέρεις, γιατί το αμερικανικό σχέδιο για την πολιτικοποίηση της χούντας και την εξαγορά ενός τμήματος του πολιτικού κόσμου για την επάνοδο του βασιλέως, για τη σταδιακή εφαρμογή του Συντάγματος του 1968, όλα αυτά προχωρούν, είναι υπ’ ατμόν τώρα. Και αν αντίσταση δεν γίνει και κάτω απ’ αυτό το βάναυσο καθεστώς, θέλεις να πιστέψω πως θα γίνει με τον Κωνσταντίνο πίσω, με αρκετούς πολιτικούς αποδεχομένους τη γέφυρα προς το ’68 και τη χουντική δημοκρατία; Δεν το πιστεύω.

Αν τα λέω αυτά δεν τα λέω για να σε απογοητεύσω και θέλω να σε βεβαιώσω ότι εγώ ο ίδιος προσωπικά δεν έχω άλλο σκοπό στη ζωή παρά την απελευθέρωση της Ελλάδος. Είμαι δοσμένος στην υπόθεση, θα μείνω στις επάλξεις και ό,τι θέλει ας φέρει η μπόρα και κάτω βαθειά στην ψυχή μου βέβαια, έχω και την ελπίδα και τη βεβαιότητα της απελευθέρωσης, αλλά δεν ξέρω πότε και δεν ξέρω πώς.

Λοιπόν φίλε μου, μην πιστεύεις πως η μακροχρόνια μέθοδος, η διείσδυση, πρόκειται ν’ αποδώσει. Θα είναι κι αυτή μια συμβολή τελικά στη νομιμοποίηση και στη μονιμοποίηση του νέου καθεστώτος, θέλουμε δε θέλουμε. Οχι. Ο μόνος δρόμος που υπάρχει είναι σήμερα η λεβέντικη αντιμετώπιση δυναμικά απ’ τους λίγους και τους έξυπνους. Τόσο εύκολα αλήθεια μπορούσε το κύρος της χούντας να διαλυθεί εις τα εξ ων συνετέθη. Τόσο εύκολα. Μα θα μου πεις γιατί δεν το κάνετε εσείς, έξω. Μα φίλε μου το ξέρεις, έχουμε κάνει πολλά. Δεν αρκούν, τα περιθώρια τα χρονικά λιγοστέψανε. Οι μέρες τώρα μετριώνται, οι βδομάδες αν θέλεις, ίσως οι μήνες, για να κάνω την παραχώρηση, αλλά χωρίς αντίσταση δυναμική τώρα μπαίνουμε σε μια μουντή περίοδο πολύ επικίνδυνη για το μέλλον του λαού και της χώρας μας.

Και τώρα ένα άλλο πράγμα. Γίνεται μία επίμονη αιώνια προσπάθεια να προστατεύσουν εμένα. Και είναι τόσο επίμονη αυτή η προσπάθεια, ώστε έχουμε καταφέρει καμιά σχεδόν αντιστασιακή πράξη στην Ελλάδα, όσο κι αν τη βοήθησα στην πράξη, στην πραγματικότητα, να μην έχει συνδεθεί με το όνομά μου ή με την οργάνωση, που εκπροσωπώ. Και οδηγούμαστε έτσι στην απομόνωση, ειδικά γιατί δεν γίνεται αρκετά αντίσταση, ώστε να μπορούν να λένε αύριο ότι εμείς είμαστε οι έξαλλοι παράφρονες.

Γι’ αυτό θέλω να περάσεις το μήνυμα μέσα ότι δεν μ’ ενδιαφέρει ν’ αποφύγω καμιά ευθύνη, ότι ζητώ να γίνουν αντιστασιακές πράξεις και στο μέτρο του δυνατού σε λογικά πλαίσια, να συνδεθούν με την οργάνωση που εκπροσωπώ. Κι αυτό το γρηγορότερο. Ας παύσουν να ενδιαφέρονται τόσο πολύ για τη δικιά μου ασφάλεια, ας ασχοληθούν με το μεγάλο έργο που είναι πλήγματα ενάντια στους βάναυσους κατακτητές της χώρας μας, τουλάχιστον για να σώσουμε την τιμήν μας αν όχι για να ανακτήσουμε τώρα, την ελευθερία μας.

Αυτό είναι το μήνυμά μου. Δεν είναι μήνυμα αισιόδοξο, είναι πρόσκληση, είναι κλήση, προσκλητήριο σε αγώνα. Ας έλθουν μόνον λίγοι, αλλά ας έλθουν.

Σε κούρασα, ξέρω πως και συ δονείσαι από τους ίδιους πόνους και πόθους, ξέρω πως εσύ έχεις πάρει τα ρίσκα, όχι εγώ σ’ αυτή τη φάση. Σου εύχομαι από τα βάθη της καρδιάς μου καλή τύχη και σου ζητώ να περάσεις το πικρό αλλά πραγματικό, ειλικρινές μήνυμά μου στην Ελλάδα, στους φίλους μας, να τους πεις να παύσουν να περιμένουν, να περιμένουν λύσεις που δεν θα έλθουν ποτέ, να περιμένουν ομαλές σταδιακές εξελίξεις προς τη δημοκρατία, γιατί αυτές θα είναι ομαλές σταδιακές εξελίξεις προς τη μόνιμη υποδούλωση του λαού μας. Και σε παρακαλώ να περάσεις και ένα άλλο μήνυμα στους φίλους μας.

Δεν δουλεύω για τον εαυτό μου, δεν μ’ ενδιαφέρουν ούτε τα πόστα, ούτε οι πρωθυπουργίες και είναι βαριά η πικρία μου, την ξεπερνάω, γιατί έχουμε καθήκον να δουλέψουμε, αλλά παραμένει πικρία. Το ξέρω βέβαια πως δεν επικοινωνούμε με τη χώρα αρκετά. Και αυτό σ’ ένα σημείο είναι δικιά μας ευθύνη και κάνουμε ό,τι μπορούμε να το διορθώσουμε. Εντάξει φίλε μου, δούλεψε σκληρά, κάνε τον αγώνα σου, δώσε το παρών, προσπάθησε να διασωθείς γιατί σε χρειαζόμαστε. Βοήθησε τους φίλους μας να κάμουν το σωστό και ελπίζω τελικά να βρεθούμε μαζί στο Γαλάζιο Αιγαίο.

Καλή τύχη φίλε μου, γεια σου και καλή νίκη. Καλή λευτεριά.
Ανδρέας Παπανδρέου

*Πηγή: εφ. «Μακεδονία», 12 Μαρτίου 1972, σ. 19.

ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι δικαστές και η Ιστορία
Οι δικαστές συχνά διασταυρώνονται με την Ιστορία. Μοιράζονται τη μεθοδολογία έρευνας, αλλά ο στόχος τους είναι διαφορετικός. Εκεί όπου ο δικαστής αναζητά ενόχους και αποδίδει ατομικές ευθύνες, ο ιστορικός...
Οι δικαστές και η Ιστορία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γεννήθηκα 17 Νοέμβρη
Στη δική μου γενιά που μπήκε σιγά σιγά στην πρόωρη πολιτικοποίηση και βρέθηκε στη μαχητική κομματική στράτευση με τη Μεταπολίτευση κυριάρχησαν κρίσιμα δεδομένα. Το πιο βασικό ήταν τα πρόσωπα. Χωρίς κουκούλες,...
Γεννήθηκα 17 Νοέμβρη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το Πολυτεχνείο του 1973 ανήκει σε ένα σπάνιο αστερισμό...
Ήρθε ξανά η επέτειος του Πολυτεχνείου, σε μία κάπως μουδιασμένη εποχιακή συγκυρία είναι η αλήθεια. Και πάρα πολλοί μπαίνουν στη διαδικασία να διερευνήσουν πτυχές των συμβολισμών και της ουσίας της...
Το Πολυτεχνείο του 1973 ανήκει σε ένα σπάνιο αστερισμό...
ΑΠΟΨΕΙΣ
18 Οκτώβρη 1981. Τότε και τώρα
​18 Οκτώβρη 1981! Ημερομηνία-σταθμός για τον προοδευτικό χώρο, γιατί η τότε κυβερνητική θητεία άφησε προσανατολισμό με θετικό πρόσημο για την κοινωνία και την πολιτική ιστορία της χώρας. Ωστόσο, παραμένει...
18 Οκτώβρη 1981. Τότε και τώρα
ΑΠΟΨΕΙΣ
«1968»: ο κλέφτης της Ιστορίας
Ανήκω σε μια γενιά που έζησε τα γεγονότα του Γαλλικού Μάη από την Ελλάδα της δικτατορίας, παρακολουθώντας τα μέρα με τη μέρα, αναμένοντας τη μεγάλη στιγμή ενός big bang. Θυμάμαι, ακόμη και τώρα, έντονα, τη...
«1968»: ο κλέφτης της Ιστορίας
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η Δεξιά στο κυνήγι του Ανδρέα
Υπάρχουν μεγάλες προσωπικότητες στην ιστορία που πυροδοτούσαν αντιδράσεις προς το πρόσωπό τους κατά κανόνα ακραίες. Μια τέτοια προσωπικότητα ήταν και ο Ανδρέας Παπανδρέου. Με την πολιτική αναμείχθηκε ενεργά...
Η Δεξιά στο κυνήγι του Ανδρέα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας