Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η απειλή του εθνοταυτοτισμού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η απειλή του εθνοταυτοτισμού

  • A-
  • A+

Τα τελευταία χρόνια έχει εισβάλει ορμητικά στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Ευρώπης ένα νέο πρόβλημα με τις κωδικές ονομασίες «συλλογική ταυτότητα», «ταυτοτικές ομάδες», «πολιτική ταυτοτήτων». Ολα αυτά παραπέμπουν σε εθνοτικές και θρησκευτικές ταυτότητες. Τον πρώτο καιρό αποφεύγαμε να προσεγγίσουμε το φαινόμενο είτε γιατί το θεωρούσαμε παραδοξότητα είτε γιατί φοβόμασταν τις συνέπειές του. Είναι όμως γεγονός, και δεν μπορούμε απλώς να αποστρέψουμε το βλέμμα μας.

Γιατί όμως τώρα έχει αναδειχθεί σε κεντρικό ζήτημα που απασχολεί το σύνολο σχεδόν της Ευρώπης; Δύο φαίνεται να είναι οι κύριοι λόγοι γι’ αυτό.

Η οικονομική κάμψη των οικονομιών του Δυτικού κόσμου σε συνδυασμό με την αναδιάρθρωση της οικονομίας είχε ως αποτέλεσμα την κρίση του κράτους πρόνοιας και την εκτόπιση ανθρώπινης εργασίας είτε λόγω μεταφοράς βιομηχανικών δραστηριοτήτων στον Τρίτο κόσμο είτε λόγω της ανάπτυξης νέων τεχνολογιών. Θύματα των εξελίξεων αφενός το εδαφικό έθνος-κράτος, το οποίο δεν μπορούσε πλέον να ελέγχει με απόλυτο και αποτελεσματικό τρόπο τις εσωτερικές του υποθέσεις, και αφετέρου τα μεγάλα μαζικά κόμματα, που βασίλευσαν μεταπολεμικά – ιδιαίτερα τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα τα οποία έχασαν βασικά εργαλεία αναδιανομής του εισοδήματος μέσω του κράτους.

Ο συλλογικός εγωισμός για πλουτισμό. Οσο οξύνεται η οικονομική δυσπραγία και αυξάνονται οι εισοδηματικές ανισότητες μεταξύ κρατών, ηπείρων και ενδοκρατικών περιφερειών τόσο αυξάνεται η απροθυμία οι ευρισκόμενοι σε καλύτερη οικονομική κατάσταση να παραχωρήσουν μέρος των εισοδημάτων τους στους οικονομικά ασθενέστερους. Εκεί εδραιώνεται ο σύγχρονος αυτονομιστικός εθνικισμός: η πλούσια Καταλονία θέλει να ανεξαρτητοποιηθεί, η πλούσια Λέγκα του ιταλικού Βορρά θέτει αιτήματα αυτονομίας. (Eric Hobsbawn, «Η εποχή των Ακρων», Θεμέλιο 1995).

Ο εθνοτικός και θρησκευτικός ταυτοτισμός θεμελιώνεται σε μερικές αρχέγονου χαρακτήρα αντιλήψεις οι οποίες υπνώττουν και σε πρώτη ευκαιρία αναδύονται. Αυτές είναι: πρώτον, ότι η ταυτότητα μιας ομάδας ή εθνότητας αποτελείται από μερικά αρχέγονα κοινά στοιχεία τα οποία τη χαρακτηρίζουν· δεύτερον, ότι προσδιορίζονται με αρνητικό τρόπο. Δηλαδή εναντίον άλλων. «Εμείς» αναγνωρίζουμε τους εαυτούς μας ως τέτοιους επειδή είμαστε διαφορετικοί από «εκείνους». Αν δεν υπάρχουν «εκείνοι», τότε δεν υπάρχει λόγος να αναρωτιόμαστε ποιοι «εμείς» είμαστε. Ετσι, ο ισχυρισμός των οπαδών του «εθνοταυτοτισμού», ότι αγωνίζονται για το δικαίωμα όλων να αυτοπροσδιορίζονται, είναι απάτη.

Στην Ευρώπη η ανάδυση του φαινομένου πυροδοτήθηκε από τα μεταναστευτικά ρεύματα από μουσουλμανικές κυρίως χώρες. Κόμματα και διαμορφωτές της κοινής γνώμης συνεγείρουν με επιτηδειότητα τους φόβους για την απειλή της «εισβολής των ξένων στο έδαφός μας που απειλούν τη συνοχή της κοινωνίας». Η θετική ανταπόκριση είναι αναμενόμενη επειδή «ο άνθρωπος έχει ανάγκη θέσπισης συνόρων αφού τα σύνορα είναι πρωτίστως υπόθεση διανοητική και ηθική… Κάθε πολιτισμός έχει τον δικό του τρόπο περίφραξης» (Rezis Bebray «Εγκώμιο των συνόρων» Εστία, 2015).

Στην Ελλάδα, όπου ο ελληνικός λαός έχει γαλουχηθεί με τη ρομαντική μεταφυσική του περιούσιου λαού, του ελληνικού πνεύματος και της λαϊκής ψυχής, όπου όμως είναι μόνιμο θύμα των «Μεγάλων» και πάντα προδομένος, τα εθνοταυτοτικά ανακλαστικά αναδύονται με την πρώτη ευκαιρία. Ας θυμηθούμε το συλλαλητήριο για το Μακεδονικό στις αρχές του 1990, τις λαοσυνάξεις για την αναγραφή του θρησκεύματος το 2000 και φυσικά τις σημερινές αντιδράσεις για τη Συμφωνία των Πρεσπών. Στην τελευταία περίπτωση έχουμε ένα επικίνδυνο μείγμα εθνοταυτοτισμού και πληγωμένου εθνικού ναρκισσισμού που έχει δημιουργήσει η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών.

Με αυτά τα δεδομένα τίθεται το ερώτημα: Ποια πρέπει να είναι η αντίδραση των προοδευτικών σοσιαλιστικών πολιτικών δυνάμεων; Μια πρώτη προσέγγιση είναι η προσχώρηση στις απαιτήσεις του λαϊκού εθνοταυτοτισμού, αφού εκεί «στρίβει ολόκληρη η κοινωνία». Η άποψη αυτή υποστηρίζεται στην Ευρώπη από κόμματα της Δεξιάς, τα οποία όμως υποστηρίζουν ότι δεν ανήκουν στην κλασική Δεξιά, αλλά και διανοούμενους δημοσιολόγους.

Αυτές οι απόψεις έχουν αρχίσει να αποκτούν εκπροσώπους και στην Ελλάδα, είτε σε πολιτικά κόμματα είτε σε δημοσιολόγους (Γ. Πρετεντέρης, «Πώς γίνανε όλοι ακροδεξιοί;» 15.6.2018, «Το τζίνι βγήκε από το μπουκάλι» 20.10.2018, «ΤΑ ΝΕΑ»). Ουσιαστικά προτείνουν την υιοθέτηση ενός συντηρητικού φιλελευθερισμού με έντονα στοιχεία εθνικής αναδίπλωσης.

Μία δεύτερη προσέγγιση είναι αυτή των οικουμενικών αξιών (δημοκρατία, ελευθερία, κοινωνική δικαιοσύνη) της ευρείας Αριστεράς, όπως αυτές οικοδομήθηκαν στον Διαφωτισμό και εντεύθεν, προσαρμοσμένες στη σημερινή συγκυρία και την κατανόηση των εθνοκρατικών δεδομένων. Απαραίτητο προαπαιτούμενο είναι οι πολιτικές ηγεσίες της να κατανοήσουν τους φόβους και τις ανασφάλειες των πολιτών.

Η συλλήβδην απόκλισή τους ως «φασιστών και ακροδεξιών» όχι μόνο δεν απηχεί την πραγματικότητα αλλά δημιουργεί έντονες κοινωνικές πολώσεις που μόνο τον βαθύ συντηρητισμό εξυπηρετούν. Εδώ απαιτούνται λεπτές επεξεργασίες, μακριά από την αλαζονική ορθολογικότητα και κοντά στη διαπλαστική λειτουργία του πολιτικού λόγου. Ερμηνεία των αντιδράσεων των πολιτών σε συνδυασμό με τη βελτίωση της κριτικής τους ικανότητας.

Ειδικότερα, για την ελληνική κοινωνία αυτό το μείγμα πολιτικής των προοδευτικών αριστερών δυνάμεων είναι δυνατόν να την απομακρύνει από το διάχυτο μίσος που διαπερνά τις γραμμές της και να την οδηγήσει στην εθνική ενότητα η οποία τούτο τον καιρό απειλείται ευθέως.

* Πολιτικός επιστήμονας

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιδεολογική η σημερινή σύγκρουση
Η ανθρωπότητα σήμερα διέρχεται περίοδο δομικών ανατροπών. Η αναδυόμενη «νέα εποχή» δεν επέρχεται εξαιτίας κάποιου μεγάλου παγκόσμιου πολέμου, αλλά διαμορφώνεται μέσα από την αναρρίχηση ορισμένων ισχυρών...
Ιδεολογική η σημερινή σύγκρουση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η «κόκκινη γραμμή» των ιδεοληψιών
Τι είναι πολιτική; Μήπως δεν είναι ο οργανωμένος τρόπος να επιδράσεις στα πράγματα και να επηρεάσεις τις εξελίξεις; Και αριστερή πολιτική; Μα, τι άλλο από το να επηρεάσεις τις εξελίξεις σε αριστερή και...
Η «κόκκινη γραμμή» των ιδεοληψιών
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι συμφορές του εθνικισμού
Υπάρχει ακόμη μακρύς δρόμος σε μεγάλο μέρος του κόσμου για τη συγκρότηση ώριμης πολιτικής κοινωνίας, αν σκεφτεί κανείς την αντίδρασή του μετά τη μεγάλη χρεοκοπία του 2010. Tο παρήγορο είναι ότι τελείωσε μια...
Οι συμφορές του εθνικισμού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εθνος, εθνότητα, εθνικότητα
Οι διανοούμενοι του εθνικισμού και το εκάστοτε εκπαιδευτικό σύστημα κατασκευάζουν την παράδοση του κάθε έθνους από πολιτισμικά στοιχεία του παρελθόντος, επιλέγοντας, συνδυάζοντας, μετατρέποντας,...
Εθνος, εθνότητα, εθνικότητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ηρθαν τα μέσα έξω
Η ανεξέταστη αναπαραγωγή ψυχοκοινωνικών ερμηνειών και η αυτοτελής αναφορά σε βαθμίδες οικονομικών και πολιτικών επιπέδων απρόσιτων τόσο στην πληροφόρηση όσο και στη λογική ανάλυση, διαχωρίζει τις εθνικές...
Ηρθαν τα μέσα έξω
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η πολιορκημένη χώρα
Πολλοί κορυφαίοι πολιτικοί αντιγράφουν και αποστηθίζουν, προσαρμόζοντας επιτυχώς, τα κείμενα που έχουν γράψει άλλοι γι’ αυτούς: οι κειμενογράφοι και οι επικοινωνιολόγοι τους. Μια σαλάτα με πιασιάρικες εικόνες,...
Η πολιορκημένη χώρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας