Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σουδάν: Ταξιδεύοντας σε χώρα φιλόξενων ανθρώπων

Πωλητής στην αγορά του Ουμντουρμάν

Γεράσιμος Κακολύρης

Σουδάν: Ταξιδεύοντας σε χώρα φιλόξενων ανθρώπων

  • A-
  • A+

«Ναι, τους αγάπησα τους Σουδανούς, δεν το κρύβω. Τους αξίζει και με το παραπάνω. Δεν συναντάς εύκολα αλλού τόσο καλοκάγαθο και άδολο πληθυσμό, ειδικά στην Αφρική. Είναι σκληρή η Αφρική, να το ξέρεις, και πληγώνει πολύ πριν σε αφήσει να την αγαπήσεις. Μα το Σουδάν είναι εξαίρεση, μια όαση προσήνειας, καλοσύνης, αθωότητας και ανθρωπιάς». Αυτά γράφει η Ισαβέλλα Μπερτράν στο δικό της οδοιπορικό για το Σουδάν. (i) Υπερβολές, θα μου πείτε! Όχι, καθόλου.

Οποιοδήποτε οδοιπορικό διαβάσετε στο διαδίκτυο για το Σουδάν, περιγράφει τους Σουδανούς με αντίστοιχο τρόπο. Τα ίδια μου είχε πει και ο φίλος Βασίλης, ο οποίος είχε διατελέσει καθηγητής στο ελληνικό σχολείο του Χαρτούμ για μία διετία, τα ίδια μου έλεγε και η Κωνσταντίνα, η οποία είχε διασχίσει το Σουδάν παρέα με τον μοτοσικλετιστή Ηλία Βροχίδη, στην ιστοσελίδα του οποίου διαβάζουμε: «Το είχα ακούσει, αλλά τώρα δεν έχω καμιά αμφιβολία… Οι Σουδανοί είναι μακράν ο πιο φιλόξενος λαός στην Αφρική!». (ii)

Την ίδια καλοσύνη και φιλοξενία γνωρίσαμε κι εμείς. Ποτέ δεν μας αντιμετώπισαν με αδιαφορία. Πάντα είχαν να μας πουν μια λέξη καλωσορίσματος και να μας χαμογελάσουν ή και να μας καλέσουν στο σπίτι τους για καφέ. Η προσήνεια και το χαμόγελό τους δεν εξαντλούνταν ακόμη κι όταν έπρεπε να ποζάρουν βασανιστικά στον φακό ενοχλητικών, καλοταϊσμένων Ευρωπαίων τουριστών.

Δεκατετραπλάσιο σε έκταση από την Ελλάδα, το Σουδάν είναι η τρίτη μεγαλύτερη χώρα της Αφρικής. Συνορεύει βόρεια με την Αίγυπτο, ανατολικά με την Ερυθραία και την Αιθιοπία, νότια με το Νότιο Σουδάν, νοτιοδυτικά με την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, δυτικά με το Τσαντ και βορειοδυτικά με τη Λιβύη, ενώ βρέχεται, ανατολικά, από την Ερυθρά θάλασσα. Ο πληθυσμός του είναι περίπου πενήντα εκατομμύρια. Επίσημες γλώσσες της χώρας είναι η αραβική και η αγγλική, την οποία όμως ελάχιστοι ομιλούν, ενώ οι διάλεκτοι που εξακολουθούν να ομιλούνται είναι πάμπολλες.

Γεράσιμος Κακολύρης

Το Σουδάν απέκτησε την ανεξαρτησία του από την αγγλο-αιγυπτιακή κυριαρχία το 1956. Στη συνέχεια, μια σειρά από πραξικοπήματα άρχισαν να διαδέχονται το ένα το άλλο, με την κοινοβουλευτική δημοκρατία να αποτελεί σποραδικά ένα ενδιάμεσο σύντομο διάλειμμα. Το τελευταίο πραξικόπημα έλαβε χώρα στις 30 Ιουνίου 1989, με τον στρατιωτικό Ομάρ ελ-Μπασίρ να ανέρχεται στην εξουσία και να παραμένει δυστυχώς σε αυτήν μέχρι σήμερα με την επίφαση σποραδικών «εκλογών», από τις οποίες η αντιπολίτευση απείχε τις περισσότερες φορές, επικαλούμενη χειραγώγηση των ψηφοφόρων ή νοθεία.

Στις 4 Μαρτίου 2009 το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης εξέδωσε ένταλμα σύλληψης του Μπασίρ για εγκλήματα πολέμου και για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που διεπράχθησαν από το 2003 έως το 2008 στο Νταρφούρ, ενώ στις 12 Ιουλίου 2010 εξέδωσε δεύτερο ένταλμα εναντίον του, το οποίο περιελάμβανε αυτή τη φορά και την κατηγορία της γενοκτονίας.

Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, ο Μπασίρ διέταξε τις δυνάμεις του να επιτεθούν σε πολίτες, χρησιμοποιώντας τον βιασμό, τα βασανιστήρια, τις δολοφονίες και την καταστροφή των μέσων επιβίωσής τους, σε μια προσπάθεια να αφανίσει τις εθνοτικές ομάδες Φουρ, Ζαγάουα και Μασαλίτ από την περιοχή. Οι κυβερνητικές στρατιωτικές δυνάμεις υποστηρίζονταν από τους Άραβες παραστρατιωτικούς Τζαντζαγουίντ, τους οποίους και εξόπλιζε η κυβέρνηση, κάτι που η ίδια αρνείται. Στοιχεία του ΟΗΕ αναφέρουν ότι περισσότεροι από 300.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί και 2,7 εκατομμύρια έχουν υποχρεωθεί να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, από το ξεκίνημα της σύγκρουσης μεταξύ κυβέρνησης και ανταρτών.

Παρόλο που οι συγκρούσεις έχουν προς το παρόν υποχωρήσει, αποφύγαμε να επισκεφθούμε την περιοχή, αν και θέλαμε πολύ να σκαρφαλώσουμε στα ψηλά βουνά της περιοχής, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει το ηφαιστειογενές Τζέμπελ Μάρα. Η ψηλότερη κορυφή του είναι ο κρατήρας Deriba Caldera (3.042 μ.), με μια μεγάλη και εντυπωσιακή λίμνη στο κέντρο του. Ο ίδιος λόγος μάς απέτρεψε από το να ταξιδέψουμε στα όρη Νούμπα, τα οποία βρίσκονται στα σύνορα με το Νότιο Σουδάν και θεωρούνται από τα γραφικότερα μέρη της χώρας.

Γεράσιμος Κακολύρης

Στο διάστημα της παραμονής μας στη χώρα λάμβαναν χώρα εκτεταμένες διαδηλώσεις που συνεχίζονται ακόμη, με αφορμή την αύξηση των τιμών βασικών αγαθών, όπως του ψωμιού. Ενδεικτικό είναι ότι η τιμή του τριπλασιάστηκε τελευταία με απόφαση της κυβέρνησης, την ώρα που ο πληθωρισμός καλπάζει (70%) σε μια χώρα που βιώνει οικονομικό μαρασμό και όπου η αξία του νομίσματος κατρακυλάει συνεχώς. Ο απολογισμός των νεκρών, από τη χρήση πραγματικών πυρών της αστυνομίας και των δυνάμεων ασφαλείας εναντίον άοπλων διαδηλωτών, ανέρχεται μέχρι σήμερα, σύμφωνα με τη μη κυβερνητική οργάνωση Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (HRW), σε τουλάχιστον σαράντα νεκρούς, ανάμεσά τους και παιδιά. Οι αρχές ισχυρίζονται ότι οι νεκροί είναι δεκαεννέα, συμπεριλαμβανομένων δύο στελεχών των σωμάτων ασφαλείας.

Η μετάβαση από την Αθήνα στο Χαρτούμ, πρωτεύουσα του Σουδάν, γίνεται κυρίως με δύο αεροπορικές εταιρείες, τις Αιγυπτιακές και Τουρκικές αερογραμμές, μέσω Καΐρου και Κωνσταντινούπολης αντίστοιχα. Το αεροδρόμιο απέχει από το κέντρο της πόλης μόλις 4 χλμ. Απαραίτητη η βίζα, την οποία εξασφαλίσαμε από την Πρεσβεία του Σουδάν στην Αθήνα (65€), ενώ η ταξιδιωτική άδεια και η άδεια φωτογράφισης των αρχαιολογικών χώρων έχουν πλέον καταργηθεί. Ωστόσο, οφείλει να εγγραφεί κανείς στις αρμόδιες αρχές όταν φτάσει στη χώρα (20€). Γραφείο εγγραφής (registration office) υπάρχει στην είσοδο του αεροδρομίου.

Πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τη διαδικασία εγγραφής, καθώς και με την περιήγησή μας στο Σουδάν, μας έδωσε ο κ. Γεώργιος Παγουλάτος, επίτιμος πρόξενος της Ελλάδας στο Χαρτούμ, μέλος της ελληνικής παροικίας. Μαζί με τα αδέλφια του, Θανάση και Γεράσιμο, διατηρούν το εμβληματικό ξενοδοχείο Ακροπόλ (www.acropolekhartoum.com/) στο εμπορικό κέντρο της πόλης. Η φιλοξενία και η εξυπηρέτηση των αδελφών Παγουλάτων μάς παρασχέθηκε χωρίς καν να έχουμε οι ίδιοι καταλύσει στο ξενοδοχείο τους. Η ελληνική παροικία στο Σουδάν, η οποία χρονολογείται από τα μέσα του 19ου αιώνα και είχε φτάσει κάποτε τα 6.000 μέλη, αριθμεί σήμερα περί τα 150 άτομα. Πολύτιμη για εμάς υπήρξε επίσης η αμέριστη βοήθεια που μας παρείχε ένας Σουδανός φίλος, ο Αμίν, φοιτητής κατά τη δεκαετία του 1980 στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Παντείου Πανεπιστημίου.

Ο Νείλος και το νησί Τούτι

Κατά την πρώτη μας μέρα στο Χαρτούμ επισκεφθήκαμε το νησάκι Τούτι, το οποίο βρίσκεται στο σημείο όπου ο Λευκός Νείλος συναντά τον Γαλάζιο και συνεχίζουν πλέον ως ενιαίο ποτάμι βόρεια. Ο Γαλάζιος Νείλος έχει μήκος 1.450 χλμ. και πηγάζει από τη λίμνη Τάνα στην Αιθιοπία, ενώ ο Λευκός έχει τις πηγές του στις παρυφές της λίμνης Βικτώριας, στο κομμάτι που ανήκει στην Ουγκάντα, ή για κάποιους άλλους στο δάσος Νιούνγκουε της Ρουάντα, 100 χλμ. νοτιότερα.

Το συνολικό μήκος του Νείλου είναι 6.611 χλμ. ή 6.718 χλμ., ανάλογα με το ποια από τις δύο εκδοχές υιοθετεί κανείς για τις πηγές του, και αποτελεί τον μεγαλύτερο σε μήκος ποταμό του κόσμου. Αν και βρίσκεται πλησίον του Χαρτούμ και του Ομντουρμάν, το νησί Τούτι διατηρεί την ηρεμία της υπαίθρου, κυρίως στο βορινό του τμήμα, με τους κατοίκους του να ασχολούνται ως επί το πλείστον με την καλλιέργεια της γης, μιας και το νερό τούς παρέχεται άφθονο με τη βοήθεια πετρελαιομηχανών από τον παρακείμενο Νείλο. Περπατώντας για ώρες σε μονοπάτια που διέσχιζαν τις καλλιέργειες, συχνά απολαμβάναμε τα φιλόξενα βλέμματα των γεωργών ή των εργατών από τα παραδοσιακά καμίνια που έψηναν συμπαγή τούβλα από λάσπη.

Ομντουρμάν

Το απόγευμα επισκεφθήκαμε την αγορά (σουκ) του Ομντουρμάν, παλιά πρωτεύουσα του Σουδάν, που βρίσκεται στη δυτική όχθη του Νείλου,. Στην πραγματικότητα, το Χαρτούμ απαρτίζεται από τρεις πόλεις, την παλιά πόλη, η οποία αποτελεί το καθεαυτό Χαρτούμ, το Ομντουρμάν και το ημι-βιομηχανικό Βόρειο Χαρτούμ. Η πολύχρωμη αγορά του Ομντουρμάν, η μεγαλύτερη της χώρας, συγκεντρώνει αναρίθμητα καταστήματα και πάγκους πωλητών, με χιλιάδες ανθρώπους να συνωστίζονται στα λαβυρινθώδη σοκάκια της.
Κάθε Παρασκευή, γύρω στις τέσσερις το απόγευμα, γύρω από τον θολωτό τάφο ή κουμπέ (κούμπα, στα αραβικά) του σούφι Σεΐχη Χαμέντ Αλ Νιλ στο Ομντουρμάν, ο οποίος έζησε τον 19ο αιώνα, λαμβάνει χώρα ο χορός των δερβίσηδων της σουφιστικής θρησκευτικής αδελφότητας Χατμίγια (Khatmiya), επιβλητικό θέαμα που συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων, αλλά και παρατηρητών.(iii) 

Στο Ομντουρμάν υπάρχει επίσης ο ασημοσκέπαστος κουμπές του θρησκευτικού ηγέτη Μουχάμαντ Αχμάντ μπιν Αμπτ Αλλάχ, ο οποίος αναγορεύθηκε «Μαχντί» («Καθοδηγούμενος») του Ισλάμ και ξεχώρισε για την πολιτική του δράση. Αρχικά πολέμησε εναντίον του Χεδιβάτου της Αιγύπτου και στη συνέχεια εναντίον των δυνάμεων της Βρετανίας, απελευθερώνοντας το Χαρτούμ από τις αποικιακές δυνάμεις τον Ιανουάριο του 1885. Ο ασημοσκέπαστος κουμπές δεν αποτελεί παρά αντίγραφο του αρχικού που καταστράφηκε από τους Βρετανούς όταν ανακατέλαβαν το Σουδάν. Σε περίπτωση που δεν θέλει κάποιος να περιηγηθεί μόνος του στην πόλη, το ξενοδοχείο Ακροπόλ οργανώνει κάθε Παρασκευή περιήγηση στα κυριότερα αξιοθέατα, η οποία περιλαμβάνει και τον χορό των δερβίσηδων στο Ομντουρμάν (κόστος: περί τα 9€).

Η πρώτη μας μέρα στο Χαρτούμ τελείωσε με την επίσκεψή μας στο απλό και φθηνό εστιατόριο Αμγουάτζ (Amwaj), το οποίο βρίσκεται επί της οδού Άφρικα, πλησίον του αεροδρομίου. Για πρωινό ή μεσημεριανό, δύσκολα αποφεύγει κανείς το διασημότερο καφέ του Χαρτούμ, το δυτικότροπο Όζον (Ustaz Ahmed Khair St.). Βέβαια, το Σουδάν είναι μια χώρα όπου κυριαρχεί ο καφές σε σχέση με το τσάι. Σε κάθε γωνιά του δρόμου υπάρχει ένας μικρός πάγκος, όπου γυναίκες, ντυμένες με τα πολύχρωμα καφτάνια τους, σερβίρουν καφέ σε μικρό ποτήρι. Το τελετουργικό περιλαμβάνει το ψήσιμο του καφέ στη χόβολη και στη συνέχεια, αφού τον σουρώσουν, προσθέτουν σκόνη τζίντζερ. Οι πωλήτριες καφέ αποτελούν τη μοναδική παρουσία γυναικών στις αγορές, μιας και ο δημόσιος χώρος εποικείται κυρίως από άνδρες. Στα σπίτια και τα καταστήματα, ο καφές σερβίρεται σε παραδοσιακά πήλινα δοχεία, σχήματος αμφορέα, τα οποία αποτελούν και τουριστική ατραξιόν, σε μια χώρα όμως όπου οι τουρίστες είναι μόνο λίγες εκατοντάδες.

Γεράσιμος Κακολύρης

Αναβάλλοντας την επίσκεψή μας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο για το τέλος του ταξιδιού μας, αφού θα είχαμε πρώτα επισκεφθεί τους αρχαιολογικούς χώρους απ’ όπου προέρχονται τα περισσότερα εκθέματα, ξεκινήσαμε νωρίς το πρωί της επομένης με κατεύθυνση βόρεια, ακολουθώντας τον Νείλο, με σκοπό να επισκεφθούμε τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Νουβίας (Κους).

Σε καμιά περίπτωση βέβαια δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι κυριότεροι λατρευτικοί ναοί και πόλεις είχαν οικοδομηθεί στην αρχαιότητα κατά μήκος του εύφορου Νείλου, ο οποίος συνέδεε αυτές τις περιοχές με την Αίγυπτο και τη Μεσόγειο εν γένει. Η περιοχή της Νουβίας έχει μακραίωνη ιστορία, με τους κατοίκους της να αρχίζουν την καλλιέργεια αγροτικών προϊόντων την 5η χιλιετία π.Χ. Το Βασίλειο της Κέρμα άνθισε στην περιοχή μεταξύ των ετών 2500 και 1600 π.Χ. Η Νουβία καταλήφθηκε από το Νέο Βασίλειο της Αιγύπτου το 1500 π.Χ., ενώ μετά την αποχώρηση των Αιγυπτίων ιδρύθηκε το Βασίλειο του Κους.

Για την περιήγησή μας στους αρχαιολογικούς χώρους, αποφασίσαμε να νοικιάσουμε ένα τετρακίνητο αυτοκίνητο, διότι οι μετακινήσεις ήταν καθημερινά πολλές, και αρκετές σε δύσβατες περιοχές. Επιλέξαμε ένα Land Cruiser 2015 προς 106€ την ημέρα (μετά του οδηγού) από την εταιρεία ενοικιάσεως αυτοκινήτων Abu Harba (www.abuharba.com/en).

Σαμπαλούκα

Πρώτη μας στάση ύστερα από ταξίδι περίπου 1,5 ώρας ήταν η παρόχθια Σαμπαλούκα (Al-Sabalouga) (περίπου 60 χλμ. από το Χαρτούμ), όπου βρίσκεται o έκτος και τελευταίος «καταρράκτης» του Νείλου. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται περί καταρράκτη, αλλά για αβαθές, πετρώδες σημείο του ποταμού, το οποίο κάνει τη ροή του ορμητική και δυσχεραίνει την πλεύση του. Από τους έξι παρόμοιους καταρράκτες του Νείλου, ο πρώτος βρίσκεται στο Ασσουάν της Αιγύπτου, ενώ οι άλλοι πέντε στο Σουδάν.

Πλησίον του ποταμού ορθώνεται ένας βραχώδης λόφος, από τον οποίο μπορεί κανείς να παρατηρήσει τη γύρω εύφορη περιοχή, αλλά και να χαζέψει τα δεκάδες γεράκια που πετούν σε χαμηλό ύψος. Στις υποτυπώδεις τέντες που έχουν στηθεί κατά μήκος του ποταμού προσφέρεται πάμφθηνο εξαιρετικό τηγανητό ψάρι.

Νάκα

Επόμενος σταθμός η αρχαία πόλη του Κουσιτικού Βασιλείου της Μερόης, Νάκα (170 χλμ. από το Χαρτούμ), με τους πανέμορφους και καλά διατηρημένους ναούς της που περιβάλλονται από αμμόλοφους. Καθώς προσεγγίζει κανείς τον αρχαιολογικό χώρο, ο πρώτος ναός είναι του Άμμωνα, στον οποίο οδηγεί μια σειρά από υπέροχα σμιλεμένους πέτρινους κριούς. Ο ναός οικοδομήθηκε τον 1ο π.Χ. αιώνα από τον βασιλιά Νακαταμάνη. Εντός του περιφραγμένου χώρου, υπάρχουν δύο ακόμη καλά διατηρημένοι ναοί. Ο κυριότερος είναι ο ναός του Λέοντος (1ος π.Χ. αι.), εξαιρετικό δείγμα κουσιτικής αρχιτεκτονικής, αφιερωμένος στον λιονταροκέφαλο κουσιτικό θεό Απεντεμάκ.

Τους εξωτερικούς τοίχους του ναού κοσμούν υπερμεγέθεις ανάγλυφες παραστάσεις, οι εντυπωσιακότερες που είδαμε στο Σουδάν, μεταξύ των οποίων αυτές του Νακαταμάνη και της βασίλισσας Αμανιτόρ. Μπροστά από τον ναό του Λέοντος, βρίσκεται ένας μικρότερος περίπτερος ναός, με έντονα τα στοιχεία της ελληνιστικής εποχής. Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα των διαφορετικών επιρροών της κουσιτικής αρχιτεκτονικής, αν και υπάρχει διαφωνία ως προς τη χρονολογία της κατασκευής του. Πολύτιμος οδηγός στην περιήγησή μας στον χώρο, όπου ας σημειωθεί πως ήμασταν απολύτως μόνοι, ήταν ένας ψιλόλιγνος Σουδανός ξεναγός, εκφραστικότατος και παθιασμένος με αυτά που μας εξιστορούσε.

Γεράσιμος Κακολύρης

Ο αρχικός μας σκοπός ήταν να διανυχτερεύσουμε σε σκηνές δίπλα από τις πυραμίδες στην αρχαία Μερόη, εμπειρία την οποία μας είχε περιγράψει η Κωνσταντίνα ως μοναδική. Δυστυχώς όμως ο χρόνος δεν μας το επέτρεψε, με αποτέλεσμα να φάμε σ’ ένα εστιατόριο στην εθνική οδό και να κοιμηθούμε στην αυλή του.

Μερόη

Την επομένη το πρωί ξεκινήσαμε για τον δημοφιλέστερο αρχαιολογικό χώρο του Σουδάν, την πρωτεύουσα του Βασιλείου του Κους, Μερόη (227 χλμ. από το Χαρτούμ). Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, η Μερόη ήταν η μητρόπολη των Αιθιόπων (Ἱστορίαι, 2.29.7). Οι αρχαίοι Έλληνες αποκαλούσαν «Αιθίοπες», δηλαδή ανθρώπους με καμένη ή ηλιοψημένη όψη, όλους όσους κατοικούσαν νοτιότερα της Αιγύπτου. Το κυριότερο θέλγητρο της περιοχής είναι το Βασιλικό Νεκροταφείο με τις περίπου 100 πυραμίδες του, πολλές από τις οποίες έχουν υποστεί εκτεταμένες καταστροφές. Η βόρεια πλευρά του νεκροταφείου είναι η καλύτερα διατηρημένη και περιλαμβάνει περισσότερες από 30 πυραμίδες, από τις οποίες όμως λείπει η οξυκόρυφη απόληξή τους, γεγονός το οποίο οφείλεται στο άθλιο έργο του Ιταλού κυνηγού θησαυρών Τζουζέππε Φερλίνι. Ο Φερλίνι πίστευε ότι οι πυραμίδες περιείχαν αμύθητα πλούτη, έτσι όταν πέρασε από την περιοχή, το 1834, ανέλαβε αμέσως δράση.

Η ανακάλυψη κοσμημάτων σε έναν θάλαμο κοντά στην κορυφή της 6ης πυραμίδας, που ανήκε στη βασίλισσα Αμανισακέτο, του δημιούργησε την ολέθρια πεποίθηση ότι έπρεπε να ψάξει στην κορυφή των πυραμίδων και όχι στον υπόγειο ταφικό θάλαμο. Σ’ αυτήν την παράδοξη σύλληψη οφείλεται η σημερινή ακρωτηριασμένη όψη τους…

Η νότια πλευρά, που απέχει περί τα 500 μ. από τη βόρεια, αποτελεί το παλαιότερο ταφικό σύμπλεγμα και χρονολογείται από τον 8ο π.Χ. αιώνα. Αν και εμπνευσμένες από τις αιγυπτιακές, οι κουσιτικές πυραμίδες είναι μικρότερες σε μέγεθος από εκείνες της Γκίζας. Η ψηλότερη πυραμίδα στη Μερόη έχει ύψος περίπου 30 μ., ενώ η πυραμίδα του Χέοπα στη Γκίζα είναι 138,8 μ. (το αρχικό ύψος της ήταν 146,5 μ). Ως επακόλουθο, η κατασκευή τους απαιτούσε πολύ λιγότερο χρόνο, καθώς και λιγότερο ανθρώπινο δυναμικό. Οι βασιλείς και οι βασίλισσες συνέχισαν να ενταφιάζονται στη Μερόη μέχρι την πτώση της κουσιτικής ηγεμονίας τον 4ο μ.Χ. αιώνα.

Γεράσιμος Κακολύρης

Για την είσοδό μας στον αρχαιολογικό χώρο μάς ζητήθηκαν 20$ κατ’ άτομο, αλλά κατόπιν «σκληρών διαπραγματεύσεων» πληρώσαμε τα μισά. Το εισιτήριο εισόδου στους αρχαιολογικούς χώρους αποτελεί συχνά ζήτημα διαπραγμάτευσης, καθώς το χρηματικό ποσό που απαιτείται από τον ξένο επισκέπτη εναπόκειται στη βούληση του/της υπαλλήλου.

Στη συνέχεια επισκεφθήκαμε τη βασιλική πόλη, για την οποία όμως απαιτείται ξεχωριστό εισιτήριο (πληρώσαμε 2$ έκαστος). Ως μη γνώστης της ιστορίας της αρχαίας πόλης, μάλλον απογοητεύτηκα από την επίσκεψη, αφού δεν μπόρεσα να διακρίνω τίποτα περισσότερο από ερείπια! Ωστόσο η συνάντησή μας με δύο χαμογελαστά και καλοσυνάτα κορίτσια και τη μητέρα τους, που μετέφεραν ξύλα, τα οποία είχαν περισυλλέξει από τον αρχαιολογικό χώρο για τις ανάγκες του μαγειρέματος, ήταν πολύ ευχάριστη εμπειρία.

Τζέμπελ Μπάρκαλ

Μετά το χριστουγεννιάτικο γεύμα μας στο Αλ Ντάμιρ (Al-Dāmir), το οποίο περιλάμβανε συκωτάκια, φαλάφελ και φούλια (2€ το άτομο), συνεχίσαμε για το Τζέμπελ Μπάρκαλ, που στα αραβικά σημαίνει «ιερό βουνό» και απέχει 2 χλμ. από την πόλη Καρίμα. Στην αρχαιότητα το βουνό αυτό αποτελούσε σημαντικό λατρευτικό τόπο, επειδή τόσο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι όσο και οι Κουσίτες θεωρούσαν ότι ήταν τόπος γέννησης του θεού Άμμωνα. Τα ερείπια του ναού του Άμμωνα βρίσκονται στους πρόποδες του βουνού στη νότια πλευρά του. Ο πρώτος ναός του Άμμωνα στο Τζέμπελ Μπάρκαλ οικοδομήθηκε τον 15ο π.Χ. αιώνα από τον Αιγύπτιο Φαραώ Τούθμωσι Γ΄, ο οποίος ήταν ο πρώτος που επέκτεινε το βασίλειό του τόσο νότια. Ωστόσο, η υποχώρηση στη συνέχεια της αιγυπτιακής επιρροής στην περιοχή έριξε τον ναό σε μαρασμό.

Αργότερα, μετά την επικράτηση των Κουσιτών, το Τζέμπελ Μπάρκαλ έγινε το κέντρο του νέου βασιλείου, με τη λατρεία του Άμμωνα να αναβιώνει. Ο Νούβιος βασιλιάς Πιανκί (ή Πιύ), ιδρυτής της 25ης Αιγυπτιακής δυναστείας (επονομαζόμενης ως δυναστείας των μαύρων Φαραώ της Νουβίας), ο οποίος βασίλευσε ως Φαραώ στην Αίγυπτο από το 753 ως το 722 π.Χ., επέκτεινε τον Ναό του Νέου Βασιλείου του Άμμωνα, κάτι που έκανε και ο γιος του, ο Τιχάρκα (ή Ταχάρκα), με αποτέλεσμα κάποια στιγμή το μέγεθός του να ξεπερνά τα 150 μ. μήκος. Ο ναός βρίσκεται κοντά στη βάση ενός εντυπωσιακού βράχου, ο οποίος έχει αποκολληθεί από τον κύριο όγκο του λόφου. Για τους αρχαιολόγους, η τεράστια σημασία του βράχου οφείλεται στο γεγονός ότι μοιάζει με το αρχαίο αιγυπτιακό σύμβολο της εξουσίας των Φαραώ, τον αυτοκρατορικό ουραίο (βασιλική κόμπρα). Ακριβώς στη βάση του βράχου βρίσκεται ο ναός της θεάς Μουτ, συζύγου του Άμμωνα, η οποία συγκαταλέγεται στις κοσμογονικές θεότητες, ενώ το όνομά της σημαίνει «μητέρα», κάτι που ίσως εξηγεί το γεγονός ότι ο ναός είναι σκαμμένος εντός του φαλλόσχημου ιερού βράχου του Άμμωνα έχοντας μορφή μήτρας.

Στη δυτική πλευρά του Τζέμπελ Μπάρκαλ υπάρχει ένα μικρό βασιλικό νεκροταφείο που περιλαμβάνει περί τις 20 πυραμίδες. Λίγο προτού το κέντρο του βασιλείου εγκατασταθεί μόνιμα πλέον στη Μερόη, οι βασιλείς της Ναπάτα εγκατέλειψαν για άγνωστους λόγους κατά τον 3ο π.Χ. αιώνα το βασιλικό νεκροταφείο του Νούρι, επιλέγοντας για τον ενταφιασμό τους το Τζέμπελ Μπάρκαλ. Το βουνό έχει ύψος 98 μ., η κορυφή του είναι επίπεδη και μπορεί κανείς να το ανέβει από τη δυτική του πλευρά. Η θέα από την κορυφή, κυρίως κατά το ηλιοβασίλεμα, είναι μαγευτική, τόσο στον αρχαιολογικό χώρο όσο και στον εύφορο Νείλο, με τα παρόχθια πράσινα χωράφια και τα εκατοντάδες φοινικόδεντρα να ξεπροβάλλουν μέσα από τη νουβική έρημο. Το βράδυ στήσαμε τις σκηνές μας στη βάση του βουνού. Δεν πέρασε πολλή ώρα κι έκανε την εμφάνισή της μια αγέλη σκύλων, στα γαυγίσματα της οποίας απαντήσαμε με αλαλαγμούς, με αποτέλεσμα (που λέει ο λόγος!) να μη μας ξαναενοχλήσουν για το υπόλοιπο της νύχτας.

Νούρι

Την επομένη μέρα επισκεφθήκαμε το Νούρι, ένα ακόμη σύμπλεγμα από πυραμίδες στη δυτική όχθη του Νείλου, το δεύτερο χρονολογικά κουσιτικό βασιλικό νεκροταφείο μετά από αυτό του Ελ Κούρρου και προγενέστερο του Τζέμπελ Μπάρκαλ και της Μερόης. Το Νούρι αποτέλεσε το σημείο ταφής για 21 βασιλείς και 52 βασίλισσες, με τα σώματά τους να τοποθετούνται εντός τεράστιων σαρκοφάγων από γρανίτη. Ο σπουδαίος βασιλιάς της Ναπάτα και τέταρτος Φαραώ της 25ης Αιγυπτιακής δυναστείας, Τιρχάκα, ήταν ο πρώτος βασιλιάς που θάφτηκε στο Νούρι. Ο Τιρχάκα, που βασίλευσε από το 690 ως το 664 π.Χ., ήταν ο μικρότερος γιος του Πιανκί, ο οποίος είχε κατακτήσει την Αίγυπτο και ιδρύσει την εν λόγω δυναστεία. Στη διάρκεια της βασιλείας του Τιρχάκα, το βασίλειό του εκτεινόταν από τη συμβολή του ποταμού Νείλου μέχρι τα λιμάνια των Φοινίκων στον σημερινό Λίβανο, έως ότου η επιτυχής επέλαση των Ασσυρίων ανάγκασε τους Κουσίτες να εγκαταλείψουν την Αίγυπτο.

Γεράσιμος Κακολύρης

Η πυραμίδα του Τιρχάκα είναι η μεγαλύτερη από τις 19 πυραμίδες που βρίσκονται στο Νούρι. Η δεύτερη μεγαλύτερη πυραμίδα είναι του βασιλιά Ασπέλτα, ο οποίος πιθανόν βασίλευσε από το 593 έως το 568 π.Χ. Η σαρκοφάγος του βασιλιά ζύγιζε 15,5 τόνους, ενώ η πλάκα που τη σκέπαζε τέσσερις. Σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης. Οι υπόλοιπες πυραμίδες έχουν υποστεί σημαντικές φθορές, με τα ψαμμιτικά τούβλα τους να έχουν χρησιμοποιηθεί κατά το παρελθόν ως δομικά υλικά σε άλλες κατασκευές.
Ελ Κούρρου

Στο Ελ Κούρρου κατασκευάστηκε η πρώτη πυραμίδα από τον ιδρυτή της 25ης Αιγυπτιακής Δυναστείας, τον Πιύ, η οποία είχε ύψος 8 μ. και είναι πλέον κατεστραμμένη. Το ενδιαφέρον του επισκέπτη επικεντρώνεται κυρίως στους δύο επισκέψιμους υπόγειους τάφους. Ο τάφος που βρίσκεται πλησιέστερα στην είσοδο ανήκει στον Τανταμανί ή Τεμένθη (επί το ελληνικότερον), ανιψιό και διάδοχο του Τιρχάκα, που βασίλευσε από το 664 ως το 656 π.Χ. ως ο τελευταίος Νούβιος Φαραώ της Αιγύπτου και στη συνέχεια μέχρι τον θάνατό του το 653 π.Χ. ως βασιλιάς των Κουσιτών της Νουβίας. Ο Τανταμανί επανέφερε το βασιλικό νεκροταφείο πίσω στο Ελ Κούρρου από το Νούρι που το είχε μεταφέρει ο θείος του.

Οι τοίχοι των δύο δωματίων του άδειου τάφου είναι καλυμμένοι με πανέμορφες τοιχογραφίες. Ο βασιλιάς με σκούρο κόκκινο δέρμα οδηγείται στην ταφή του, φορώντας το κουσιτικό στέμμα με τον ουραίο (τη βασιλική κόμπρα). Ο δεύτερος τάφος ανήκει στη μητέρα του, Καλάτα. Οι τοιχογραφίες στην αίθουσα αυτή είναι ακόμη καλύτερα διατηρημένες και αναπαριστούν την πορεία της βασίλισσας προς τη μετά θάνατο ζωή. Απαραίτητος εξοπλισμός για την επίσκεψη στους τάφους είναι ο φακός, εφόσον δεν υπάρχει φωτισμός στον χώρο.

Μετά την επίσκεψή μας στον αρχαιολογικό χώρο, ένας καφές ήταν ό,τι χρειαζόμασταν! Ρωτώντας έναν πιτσιρικά του χωριού αν υπάρχει κάποιο καφενείο, καταλάβαμε ότι ζητούσαμε πολλά. Κάθε άλλο! Μετά από λίγο ο ίδιος πιτσιρικάς κατέφθασε χαμογελώντας και κρατώντας στα χέρια του έναν δίσκο με καφέ και νερό. Ήταν ένα ακόμη δείγμα της φιλοξενίας των Σουδανών…

Επιστρέφοντας στην πόλη Καρίμα, φάγαμε εξαιρετικό φαγητό στο εστιατόριο El Tayebat στην πλατεία της πόλης (3,5€ το άτομο). Στην Καρίμα ήρθαμε για πρώτη φορά αντιμέτωποι με τα οχήματα των δυνάμεων ασφαλείας, τα οποία φρουρούσαν τα κυβερνητικά κτήρια της πόλης, καθώς και τα πρατήρια καυσίμων. Το πολυβόλο στην καρότσα των οχημάτων, με τη δεσμίδα με σφαίρες να κρέμεται, ήταν μια εικόνα που θα ξανασυναντούσαμε στο κέντρο των μεγάλων πόλεων. Μόνο ελάχιστα πρατήρια καυσίμων λειτουργούν στη χώρα, έξω από τα οποία περίμεναν ουρές χιλιομέτρων από αυτοκίνητα. Τους τελευταίους μήνες υπάρχει τεράστια έλλειψη καυσίμων, με τις κεντρικές κυβερνητικές υπηρεσίες να καθορίζουν ποια πρατήρια θα λειτουργούν ανά την επικράτεια και πότε. Έτσι, με τα καύσιμα του αυτοκινήτου μας να εξαντλούνται, συνειδητοποιήσαμε ότι δεν είχαμε πολλές ελπίδες να βρούμε βενζίνη σε κάποιο από αυτά.

Προς αναζήτηση βενζίνης

Κοιμηθήκαμε στο ξενοδοχείο Al Nasser (8€ το τετράκλινο). Επειδή τα σεντόνια των ξενοδοχείων σπάνια είναι καθαρά, καλό είναι να μεταφέρει κανείς μαζί του ένα δικό του σεντόνι, μια μαξιλαροθήκη και έναν υπνόσακο. Η σχέση μεταξύ των τεσσάρων μας άρχισε να επισκιάζεται από διαφωνίες αναφορικά με το αν έπρεπε να μείνουμε στην πόλη για μία ακόμη μέρα προκειμένου να αναζητήσουμε βενζίνη ή να πάρουμε το ρίσκο και να κινηθούμε προς το Άμπρι με τα ελάχιστα αποθέματα που είχαμε. Το Άμπρι ήταν ο βορειότερος προορισμός μας, με σκοπό να προσεγγίσουμε από εκεί το νησάκι Σάι και στη συνέχεια να αρχίσουμε να κατεβαίνουμε πάλι νότια για να επισκεφθούμε τους υπόλοιπους αρχαιολογικούς χώρους.

Εν τέλει ξεκινήσαμε για το Άμπρι, ελπίζοντας ότι θα βρίσκαμε βενζίνη καθοδόν. Η παρέμβαση ενός ντόπιου συναδέλφου του οδηγού μας σε ένα βενζινάδικο της πόλης Ντόνγκολα (520 χλμ. από το Χαρτούμ) δεν απέφερε καρπούς. Απέφερε όμως την άφιξη δύο αστυνομικών με πολιτικά, οι οποίοι ευγενικά μας ζήτησαν να δούνε το φωτογραφικό υλικό που είχαμε τραβήξει, ώστε να βεβαιωθούν ότι οι ατελείωτες ουρές αυτοκινήτων στα βενζινάδικα δεν θα έκαναν τον γύρο του κόσμου! Μετά από αυτό, συνειδητοποιήσαμε ότι η μοναδική μας ελπίδα να βρούμε καύσιμα ήταν στη μαύρη αγορά. Στο 625ο χλμ. του κεντρικού δρόμου σταματήσαμε σε έναν καταυλισμό χρυσοθήρων προς αναζήτηση πετρελαίου!

Σε ένα σκηνικό που θύμιζε κυριολεκτικά Φαρ-Ουέστ, εκατοντάδες ρακένδυτοι άνδρες πηγαινοέρχονταν στον καυτερό ήλιο κρατώντας στα χέρια τους από έναν ανιχνευτή χρυσού. Απ’ ό,τι μάθαμε, η κυβέρνηση επιτρέπει σε μεμονωμένα άτομα να ψάχνουν για χρυσό, δίπλα από τις τεράστιες περιφραγμένες εκτάσεις μιας ξένης εταιρείας, τύπου Eldorado Gold. Το Σουδάν διαθέτει μεγάλα κοιτάσματα χρυσού, με τους Σουδανούς να αναρωτιούνται για το ποιος εν τέλει επωφελείται οικονομικά από την εξόρυξή τους.

Νησί Σάι

Στο Άμπρι φτάσαμε το απόγευμα και καταλύσαμε στον καλοφτιαγμένο νουβικό ξενώνα Magzub, ακριβώς δίπλα στον Νείλο. Ο Μαγκζούμπ, ο οποίος μιλά πολύ καλά αγγλικά, μας βοήθησε να βρούμε πετρέλαιο, αλλά και βαρκάρη για τη μετάβασή μας στο νησί Σάι (Sai) (3,5€ έκαστος). Στην ψαροταβέρνα του χωριού φάγαμε εξαιρετικό τηγανητό ψάρι από τον Νείλο (1,5€ το άτομο). Με το θερμόμετρο να δείχνει την επομένη το πρωί 7 βαθμούς, φορέσαμε ό,τι ρούχο είχαμε διαθέσιμο (ακόμη και σκούφο) και ξεκινήσαμε για το νησί Σάι, όπου φτάσαμε ύστερα από μια ώρα πλεύσης του Νείλου νότια του Άμπρι. Ένας άλλος τρόπος να προσεγγίσεις το νησί είναι με φέρι μποτ από το παρόχθιο χωριό Ταμπάτζ (Tabaj).

Στο βορειοανατολικό τμήμα του νησιού βρίσκεται ένας ναός του Νέου Βασιλείου της Αιγύπτου. Σε κοντινή απόσταση ορθώνεται ένα φρούριο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του 16ου αιώνα, κατασκευασμένο από ψαμμίτη που εξορυσσόταν κατά μήκος του ποταμού. Στο χώρο συνυπάρχουν αρχιτεκτονικά μέλη από παλαιότερα μνημεία (spolia) που φέρουν τη βασιλική δέλτο του Φαραώ της 18ης Αιγυπτιακής Δυναστείας, Αμενχοτέπ Δ΄, περισσότερο γνωστός με το όνομα Ακενατόν ή Αμένοφις κατά την ελληνοποιημένη εκδοχή, ο οποίος βασίλευσε περίπου από το 1353 ως το 1336 π.Χ. Πολυάριθμοι κουμπέδες βρίσκονται σε κοντινή απόσταση, ένας εκ των οποίων σε άριστη κατάσταση. Αυτό όμως που προκαλεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι οι λοφίσκοι από χιλιάδες μικρά όστρακα αρχαίων αμφορέων που καταλαμβάνουν αρκετά τετραγωνικά μέτρα έκτασης.

Γεράσιμος Κακολύρης

Στη συνέχεια, καθώς περιφερόμασταν στο γειτονικό χωριό φωτογραφίζοντας τα νουβικής αρχιτεκτονικής πλίνθινα σπίτια, ένας ηλικιωμένος Νούβιος μας προσκάλεσε για καφέ στο σπίτι του. Ανταλλάξαμε κάποιες κουβέντες μαζί του και με την οικογένειά του, περισσότερο στη νοηματική και λιγότερο στην αγγλική γλώσσα, για να τους υποβάλουμε στη συνέχεια στο μαρτύριο της φωτογράφισης!

Όταν επιστρέψαμε από το νησί, ξεκινήσαμε για το χωριό Κόικα (Kowikka) (15 χλμ. από το Άμπρι), με σκοπό να επισκεφθούμε τον εντυπωσιακό τετράγωνο κουμπέ του Σεΐχη Ιντρίς Ελ Μαχγκιούμπ (Shaykh Idris Al-Mahjoub), σούφι αγίου του 19ου αιώνα της σέκτας σούφι του Σουδάν, Χατμίγια. Στον κατάλογο της φωτογραφικής έκθεσης «Από τη Νουβία στο Σουδάν με τη ματιά της Ελληνο-Νορβηγικής Αρχαιολογικής Αποστολής», οι αρχαιολόγοι Αλέξανδρος Τσάκος & Ενριέτε Χάφσος-Τσάκος σημειώνουν σχετικά με τους κουμπέδες: «Παρά το γεγονός ότι στην πραγματικότητα το Σουδάν μπορεί να καυχιέται για ένα πολύ μεγαλύτερο αριθμό πυραμίδων από όσες στέκουν στη βόρειο γείτονα, ένας άλλος τύπος ταφικού μνημείου είναι αυτός που κυριαρχεί στο τοπίο της Μέσης Κοιλάδας του Νείλου: οι κουμπέδες, οι θολωτοί τάφοι των αγίων του Ισλάμ, τοπικών αγίων και ηρωικών μορφών της μετα-μεσαιωνικής περιόδου». (iv)

Σόλεμπ

Περίπου 30 χλμ. νοτιότερα της Κόικα βρίσκεται το χωριό Γουάγουα (Wawa), με τα χαρακτηριστικά του σπίτια που αποτελούν εξαιρετικά δείγματα νουβικής αρχιτεκτονικής. Στο χωριό υπάρχει ο πολύ όμορφος ξενώνας Abdorabo House (τηλ. 0910935678, 8$ το δίκλινο), ζωγραφισμένος από τον ιδιοκτήτη του, τον βαρκάρη που έχει αναλάβει τη μεταφορά των επισκεπτών απέναντι στο νησί Σόλεμπ. Επειδή για τους Σουδανούς ο χρόνος δεν έχει γίνει ακόμη χρήμα, ο συμπαθής βαρκάρης δεν βιαζόταν να μας «ξεπετάξει», προκειμένου να περιμένει τον επόμενο επιβάτη-πελάτη του, αλλά μας κάλεσε πρώτα στον ξενώνα του, για να μας κεράσει καφέ.

Στο νησάκι Σόλεμπ, πλησίον της όχθης του Νείλου, δεσπόζει ο καλά διατηρημένος ναός που οικοδόμησε τον 14ο π.Χ. αιώνα ο Φαραώ Αμενχοτέπ (Αμένοφις) Γ΄, πατέρας του Ακενατόν, και αφιέρωσε στον θεό Άμμωνα-Ρα. Ο ναός έχει μήκος περίπου 130 μ. και μοιάζει στο περίγραμμα με τον Ναό του Λούξορ, ο οποίος κτίστηκε κι αυτός από τον ίδιο Φαραώ. Τέσσερις ογκώδεις κίονες σε σχήμα φοίνικα με αρχικό ύψος 14 μ., αποτελούν μέρος του προπυλαίου. Εντυπωσιακοί είναι επίσης οι κίονες με μορφή παπύρου, που αποτελούν μέρος του προαυλίου του ναού. Ανθρώπινες μορφές και ιερογλυφικά κοσμούν τις βάσεις των κιόνων, με τις φιγούρες των αιχμαλώτων, που έχουν τα χέρια δεμένα πισθάγκωνα, να προκαλούν ιδιαίτερη εντύπωση.

Τόμπος

Καθώς οδηγούσαμε με κατεύθυνση νότια προς την πόλη Κέρμα, 5 χλμ. πριν την πόλη κάναμε μια μικρή παράκαμψη, για να επισκεφθούμε τον αρχαιολογικό χώρο του χωριού Τόμπος (Tombos ή Tumbus). Καταφέραμε να βρούμε μόνο δύο από τις χαραγμένες ιερογλυφικές επιγραφές στους βράχους, οι οποίες χρονολογούνται από την εποχή της 18ης Δυναστείας της Αιγύπτου, και πιο συγκεκριμένα από τον Τούθμωσι Α΄, ο οποίος πρώτος κατέκτησε τη Νουβία (Κους) και έφτασε μέχρι την περιοχή της Κέρμα. Ένα πεσμένο γρανιτένιο άγαλμα ηλικίας 2.700 χρόνων, το οποίο αναπαριστά κάποιον Φαραώ από την 25η Δυναστεία της Αιγύπτου, αποτελεί το πιο εντυπωσιακό έκθεμα της περιοχής. Ο γρανίτης που χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή του αγάλματος προέρχεται από σημαντικό λατομείο γρανίτη της περιοχής που ανάγεται στη φαραωνική εποχή. Προχωρώντας μερικές εκατοντάδες μέτρα προς τις όχθες του ποταμού, ο επισκέπτης μπορεί να δει τον τρίτο καταρράκτη του Νείλου.

Κέρμα

Φτάνοντας στην Κέρμα, πάλαι ποτέ διοικητικό κέντρο του μεγάλου βασιλείου της Νουβίας, ιδιαίτερα κατά την περίοδο 1750-1600 π.Χ., καταλύσαμε στο ξενοδοχείο El Nile (2$ το άτομο), το οποίο ανήκει στον ευγενικό ξενοδόχο κ. Αμπντελαζίζ. Αμέσως μετά ξεκινήσαμε για την αρχαία πόλη της Κέρμα, στην οποία δεσπόζει η Ντεφούφα. Η λέξη προέρχεται από τη νουβική γλώσσα και σημαίνει «πλίνθινο κτίσμα». Στην πραγματικότητα, υπάρχουν δύο τέτοια κτίσματα ηλικίας 3.500 ετών, που χρονολογούνται από την πρώιμη κουσιτική περίοδο. Η δυτική Ντεφούφα απέχει 5χλμ. από την πόλη της Κέρμα και βρίσκεται εντός του περιφραγμένου αρχαιολογικού χώρου, όπισθεν του νέου μουσείου.

Γεράσιμος Κακολύρης

Το μουσείο στεγάζει επτά μεγάλα γρανιτένια αγάλματα, αλλά και σημαντική συλλογή νουβικών και χριστιανικών αντικειμένων. Το κτήριο της δυτικής Ντεφούφα (ή Μεγάλης Ντεφούφα) έχει διαστάσεις 50x25 μ. και ύψος 18 μ. Νικημένο από τον καιρό, το μνημείο μοιάζει από μακριά περισσότερο με έναν τεράστιο χωμάτινο όγκο και λιγότερο με πλίνθινο κτίσμα. Μια σκάλα οδηγεί στην κορυφή του, όπου πιθανόν στις μέρες της δόξας του να υπήρχε κάποιος βωμός.

Το κτίσμα της ανατολικής Ντεφούφα βρίσκεται 2 χλμ. μακρύτερα, στην περιοχή του ανατολικού νεκροταφείου της αρχαίας Κέρμα, το οποίο συγκεντρώνει περί τους 30.000 τάφους. Η ανατολική Ντεφούφα περιβάλλεται από τους τεράστιους τύμβους των βασιλέων της Κέρμα. Καθώς περιφερόμασταν στο φοινικόδασος που περιβάλλει τον αρχαιολογικό χώρο της δυτικής Ντεφούφα, συναντήσαμε μια χαρούμενη παρέα κοριτσιών. Με δυνατά γέλια, ντυμένες με τα μαύρα καφτάνια τους, μας πλησίασαν για να μας καλωσορίσουν και να ποζάρουν σκερτσόζικα στον φακό μας, ενώ με δικαιολογημένη απορία κοιτούσαν τους περίτεχνους σελιδοδείκτες που τους πρόσφερε η Μαρία ως δώρο!

Παλιά Ντόνγκολα

Την επομένη το πρωί ξεκινήσαμε από την Κέρμα για τη μεσαιωνική πόλη της Παλιάς Ντόνγκολα (256 χλμ. από την Κέρμα), η οποία βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του Νείλου και δεν πρέπει να συγχέεται με την πόλη της Ντόνγκολα που βρίσκεται 80 χλμ. βορειότερα της παλιάς πόλης και δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον. Καθ’ οδόν, βλέπαμε με έκπληξη, αλλά και λύπη, να ξεπροβάλλουν μέσα από την άμμο της ερήμου Μπαγιούντα, εκατοντάδες κουφάρια ζώων. Από τον 7ο έως τον 14ο μ.Χ αιώνα, η πόλη ήκμασε ως πρωτεύουσα του χριστιανικού βασιλείου της Μακουρίας. Μόνο τα ερείπια των εκκλησιών και οι εναπομείναντες τοίχοι των σπιτιών μαρτυρούν το σπουδαίο παρελθόν αυτής της κατεστραμμένης πόλης. Η άμμος της ερήμου καταπίνει σταδιακά τα ανθρώπινα αυτά κατάλοιπα, που ωστόσο δεν παύουν να αποτελούν ένα συγκλονιστικό θέαμα.

Το πιο περίοπτο διατηρημένο οικοδόμημα είναι η αποκαλούμενη Αίθουσα του Θρόνου, ένα ογκώδες δίπατο κτήριο στην κορυφή του λόφου, το οποίο οικοδομήθηκε μεταξύ του 9ου και 10ου μ.Χ. αιώνα. Μετά την κατάληψη της πόλης από τους μουσουλμάνους το 1323, η Αίθουσα του Θρόνου μετατράπηκε σε τζαμί, το οποίο λειτουργούσε μέχρι και το 1969. Πλησίον της Αίθουσας του Θρόνου βρίσκεται η εκκλησία των Γρανιτένιων Κιόνων (7ος μ.Χ. αιώνας), με τους δώδεκα εναπομείναντες κίονες, έδρα των επισκόπων της Παλιάς Ντόνγκολα. Το τοπίο επίσης γοητεύει, καθώς δίπλα στους αμμόλοφους απλώνεται εντυπωσιακά ο Νείλος.

Με τη στενή εύφορη ζώνη του προσδίδει μια ζωογόνο πινελιά πρασίνου στη χρυσή άμμο της ερήμου. Τη μοναδικότητα του τοπίου συμπληρώνουν οι δεκάδες καλοδιατηρημένοι κουμπέδες του ισλαμικού νεκροταφείου, οι οποίοι οικοδομήθηκαν κατά τον 17ο μ.Χ. αιώνα και μαρτυρούν τη σημασία της Παλιάς Ντόνγκολα ακόμη και για τους μεταμεσαιωνικούς χρόνους. Με την επίσκεψή μας αυτή ολοκληρώθηκε η περιπλάνησή μας στους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους, οι οποίοι εκτείνονται κατά μήκος του νουβικού Νείλου από το Χαρτούμ μέχρι και το Άμπρι. Από την Παλιά Ντόνγκολα οδηγήσαμε προς την Άτμπαρα μέσω Καρίμα (400 χλμ.), ενδιάμεσο σταθμό στη μετάβασή μας προς την Ερυθρά Θάλασσα. Στην Άτμπαρα αποχαιρετήσαμε τον οδηγό μας, εφόσον θα συνεχίζαμε πλέον το ταξίδι μας με λεωφορείο της γραμμής, και καταλύσαμε στο φιλόξενο ξενοδοχείο Adel Hotel (20$ το δίκλινο), όπου ύστερα από αρκετές μέρες είχαμε ζεστό νερό και wi-fi.

Νησί Σουάκιν

Πρώτος σταθμός μας στην Ερυθρά ήταν το παλιό λιμάνι του Σουάκιν. Εισιτήρια με το λεωφορείο της γραμμής δεν βρήκαμε, οπότε στριμωχτήκαμε σε ένα μίνι-μπας (10$), καλύπτοντας τα 435 χλμ. της διαδρομής σε περίπου 6 ώρες. Καταλύσαμε στο Arab Plaza Hotel (5$ το άτομο) και ξεκινήσαμε για το ακατοίκητο νησί Σουάκιν. Το νησί συνδέεται με την ομώνυμη πόλη μέσω ενός επίχωστου διαδρόμου που κατασκευάστηκε το 1880 υπό τις διαταγές του περιβόητου αποικιοκράτη Βρετανού στρατηγού Γκόρντον. Το λιμάνι του Σουάκιν όφειλε κατά το παρελθόν την αίγλη του στη μεταφορά τόσο προσκυνητών στη Μέκκα όσο και σκλάβων στην ευρύτερη Αραβία και Αίγυπτο.

Με την κατασκευή του Πορτ Σουδάν, 60 χλμ. βορειότερα, στις αρχές του 20ού αιώνα για την εξυπηρέτηση μεγάλων πλοίων, το Σουάκιν σχεδόν εγκαταλείφθηκε. Ακόμη όμως και σήμερα, εξακολουθεί να συνδέεται καθημερινά μέσω φέρι μποτ με την Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας, που βρίσκεται στην απέναντι πλευρά της Ερυθράς Θάλασσας. Μέσα στους αιώνες το νησί βρέθηκε υπό την κυριαρχία Οθωμανών, Αιγυπτίων και Βρετανών. Στην οικοδόμηση των κτισμάτων του έχουν χρησιμοποιηθεί κοράλλια. Βέβαια, σήμερα ελάχιστα από αυτά τα κτήρια εξακολουθούν να στέκονται όρθια. Ωστόσο, ο περίπατος ανάμεσα στα χαλάσματα έχει μια ιδιαίτερη γοητεία.

Από το 2004, η τουρκική κυβέρνηση εκπονεί πρόγραμμα αναστήλωσης στο νησί, έχοντας ήδη αποκαταστήσει κεντρικά κτήρια, όπως το τζαμί και το τελωνείο. Με αφορμή την επίσημη επίσκεψη του Τούρκου Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο Χαρτούμ στις 26 Δεκεμβρίου 2017, το Σουδάν ανακοίνωσε τη μίσθωση για ενενήντα εννέα χρόνια της έκτασης των 13,5 στρεμμάτων του νησιού στην Τουρκία, προκειμένου η τελευταία να το αναστηλώσει. Στο Σουάκιν αντιμετωπίσαμε για πρώτη φορά αλλεπάλληλες διακοπές ρεύματος.

Πορτ Σουδάν

Την επομένη το πρωί πήραμε ταξί από το Σουάκιν (4€ έκαστος) για να μας μεταφέρει στο Sudan Red Sea Resort, το οποίο βρίσκεται 35 χλμ. βόρεια του Πορτ Σουδάν. Το θέρετρο είναι δίπλα στη θάλασσα και αποτελείται από περίπου 20 καλοφτιαγμένες και όμορφα διακοσμημένες ξύλινες καλύβες (40$ το άτομο, συμπεριλαμβανομένων 3 γευμάτων). Ενδιαφέρον παρουσιάζει το παρακείμενο μικρό νησάκι, στο οποίο πηγαίνει κανείς περπατώντας στον λασπώδη, στην αρχή τουλάχιστον, βυθό. Στη νότια πλευρά του θερέτρου υπάρχει χώρος όπου μπορεί να κατασκηνώσει κανείς κάτω από καλαμένιες τέντες (10$ το άτομο).

Ωστόσο, εκεί που σκοπεύαμε να στήσουμε αρχικά τις σκηνές μας, στήθηκε ένα τρικούβερτο πανηγύρι λόγω Πρωτοχρονιάς με ζωντανή μουσική και χορό (μόνο οι άνδρες χορεύουν!). Ιδιαίτερα εντυπωσιακή ήταν η παρουσία μελών της φυλής Μπέτζα, που κατοικούν στην περιοχή και εξακολουθούν να φέρουν το σπαθί τους.

Αν και η θάλασσα είναι αβαθής και μάλλον δεν ενδείκνυται για κολύμπι, αξίζει κάποιος να περάσει εκεί τουλάχιστον μια μέρα. Το μέρος είναι όμορφο και φιλοξενεί στο πέρασμά τους πολλά θαλάσσια πουλιά. Η αεικίνητη ιδιοκτήτρια του θερέτρου, κ. Ιμάν, ήταν ιδιαίτερα εξυπηρετική και μας βοήθησε στην επίλυση πολλών εκκρεμοτήτων που σχετίζονταν με το ταξίδι μας.

Την επομένη το πρωί πήγαμε στην ψαραγορά του Πορτ Σουδάν και επιβιβαστήκαμε σε μια βάρκα για να επιδοθούμε στο σπορ του snorkeling (περιήγηση επιφανείας ή κατάδυση με αναπνευστήρα). Η θαλάσσια αυτή περιοχή φημίζεται παγκοσμίως για τους σπουδαίους κοραλλιογενείς υφάλους της και τα εκατοντάδες εξωτικά ψάρια σε πολυάριθμους πληθυσμούς. Η θαλάσσια περιοχή του Πορτ Σουδάν αποτελεί πραγματικά τη χαρά του δύτη. Αλλά και για εμάς, τους ταπεινούς κολυμβητές των «ρηχών νερών», αποτέλεσε όντως ένα θαύμα! Καθώς κοιτάζαμε μέσα από τη μάσκα μας τα απίστευτης ομορφιάς κοράλλια και τα πολύχρωμα ψάρια που άφοβα περνούσαν από μπροστά μας, νιώθαμε ξαφνικά σαν να συμμετείχαμε σε ντοκιμαντέρ του Ζακ-Υβ Κουστώ, ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, είχε επισκεφθεί πολλάκις την περιοχή.

Κάσαλα

Την επομένη, πήραμε το λεωφορείο στις 5.30 το πρωί για την πόλη Κάσσαλα, η οποία βρίσκεται 560 χλμ. νότια του Πορτ Σουδάν, πολύ κοντά στα σύνορα με την Ερυθραία. Στο Σουδάν, τα λεωφορεία αναχωρούν νωρίς το πρωί, ενώ για να είναι κανείς σίγουρος ότι θα βρει θέση, πρέπει να αγοράσει το εισιτήριο εκ των προτέρων. Αν και η κατάσταση των λεωφορείων, όπως και των αυτοκινητόδρομων, είναι αρκετά καλή, το μαρτύριο που υφίσταται ο επιβάτης είναι η τηλεόραση, που παίζει στη διαπασών καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού το ίδιο σχεδόν πάντα πρόγραμμα: ανάγνωση αποσπασμάτων από το κοράνι για την πρώτη ώρα, ψαλμοί, κήρυγμα και θρησκευτικά τραγούδια για τη συνέχεια και για το τέλος κάποια ταινία δράσης, αμερικάνικης ή κινέζικης παραγωγής, απίστευτης βίας. Στο ερώτημα για το πώς συνδυάζονται οι ψαλμοί με τα εκατοντάδες διάτρητα από τις σφαίρες σώματα, η απάντηση δεν είναι άλλη, παρά η εξής: Άβυσσος η ψυχή του πιστού!

Πριν φτάσουμε ακόμη στην πόλη, είδαμε μέσα από τη σκόνη της ερήμου να ορθώνονται οι επιβλητικοί βράχοι του όρους Τάκα, που θυμίζουν πολύ τα Μετέωρα. Στην Κάσσαλα, καταλύσαμε στο ξενοδοχείο Almack Nimir Tower ([email protected]). Η πόλη είναι γνωστή για τους οπωρώνες της, τις αγορές της, για ένα από τα σημαντικότερα τάγματα σούφιδων του Σουδάν, αλλά και ως προορισμός για το ταξίδι του μέλιτος! O πληθυσμός της είναι ανάμεικτος, με τους Μπέτζα να αποτελούν την κυρίαρχη φυλετική ομάδα.

Αναγνωρίζει κανείς τους άνδρες από τα σγουρά μαλλιά τους και από το καφετί γιλέκο που φορούν πάνω από το λευκό καφτάνι τους (τζαλαμπίγια). Οι Ρασάιντα, νομαδική αραβική φυλή που πιστεύεται ότι μετανάστευσε στη περιοχή τον 19ο αιώνα, κατοικούν σε σκηνές από καραβόπανο έξω από την πόλη, φορούν πολύχρωμα ρούχα και εκτρέφουν κατά κύριο λόγο καμήλες. Στην πόλη ζουν επίσης μετανάστες από τη δυτική Αφρική και τη γειτονική Ερυθραία, ενώ συναντήσαμε ακόμη και Σύριους πρόσφυγες.

Οι γρανιτένιοι όγκοι του όρους Τάκα προσεγγίζονται από το χωριό Τοτέιλ (Toteil), το οποίο απέχει 8,5 χλμ από την Κάσσαλα. Στους πρόποδες των γιγάντιων αυτών βράχων υπάρχουν αρκετά καφενεία που σερβίρουν καφέ και ποπ κορν, καθώς και διάσημο πηγάδι που επισκέπτονται οι μελλόνυμφοι, γιατί, όπως λέγεται, το νερό του ενισχύει τη γονιμότητα. Η ψηλότερη κορυφή του όρους Τάκα φτάνει τα 1080 μ. Η ανάβαση, η οποία μας πήρε περίπου 1,5 ώρα, δεν είναι ιδιαίτερα εύκολη, εφόσον σε κάποια σημεία προϋποθέτει ένα στοιχειώδες σκαρφάλωμα. Αποζημιώνει όμως, καθώς εγκυμονεί αναπάντεχες συναντήσεις, όπως αυτή που είχαμε με αγέλη μπαμπουίνων. Η πανοραμική θέα από την κορυφή έκοβε κυριολεκτικά την ανάσα, με την Ερυθραία να απλώνεται σχεδόν κάτω από τα πόδια μας.

Στη συνέχεια επισκεφθήκαμε το παλαιό τζαμί Χατμίγια, που αποτελεί το σημαντικότερο κέντρο για την ομώνυμη θρησκευτική αδελφότητα σούφι του Σουδάν, την οποία ίδρυσε στα τέλη του 18ου αιώνα ο Μοχάμεντ Οσμάν αλ Χατμ. Το τζαμί είναι αφιερωμένο στον γιο του Χασάν αλ Μιργκανί, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του, έως το θάνατό του το 1869, στη διάδοση των διδαχών της Χατμίγια. Από το πραγματικά εντυπωσιακό αυτό τζαμί διατηρούνται οι εξωτερικοί τοίχοι, οι πολλαπλές σειρές από κίονες και αψίδες στο εσωτερικό του, καθώς και ο οκτάγωνος μιναρές του.

Ακριβώς δίπλα υπάρχει ο κουμπές του Χασάν, τον οποίο επισκέπτονται οι προσκυνητές για να δεχθούν την ευλογία του (μπάρακα), μιας και θεωρείται άγιος (γουαλί). Όταν τα δεκάδες παιδιά που βρίσκονταν εκεί αντιλήφθηκαν την παρουσία μας, έτρεξαν χαμογελώντας να μας χαιρετήσουν και να φωτογραφηθούν μαζί μας. Για πολλή ώρα, μιλούσαμε, γελούσαμε και παίζαμε μαζί τους. Η όμορφη και ζωντανή παρουσία τους μας γέμισε χαρά! Στο μίνι-μπας της επιστροφής στην Κάσσαλα, ο ηλικιωμένος Σουδανός που μας έπιασε κουβέντα στα αγγλικά επέμεινε να μας πληρώσει το εισιτήριο.

Επιστροφή στο Χαρτούμ

Η Κάσαλα σήμανε για εμάς το τέλος της περιήγησής μας στο Σουδάν. Την επομένη το πρωί πήραμε το λεωφορείο για να επιστρέψουμε στο Χαρτούμ, καλύπτοντας τα 600 χλμ. της διαδρομής σε 9,5 ώρες. Καταλύσαμε στο αρκετά καλό και καθαρό ξενοδοχείο Tara Apartments (www.taraapartment.ne), του οποίου τα ευρύχωρα δωμάτια θύμιζαν περισσότερο διαμερίσματα. Αυτό που απέμενε να επισκεφθούμε ήταν το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Στο ισόγειο του διώροφου κτηρίου, ο επισκέπτης βλέπει πρώτα αντικείμενα από την προϊστορική περίοδο και στη συνέχεια από την εποχή άνθησης της Κέρμα, που φημιζόταν για τα κεραμικά της, αλλά και εκθέματα του κουσιτικού πολιτισμού εν γένει.

Εντυπωσιακά είναι τα δύο μεγάλα βασιλικά αγάλματα, αιγυπτιακής επιρροής, που χρονολογούνται από το 690 π.Χ. και βρέθηκαν στο Τζέμπελ Μπάρκαλ, καθώς και η σαρκοφάγος του Νούβιου βασιλιά Ανλαμανί, ο οποίος πέθανε περίπου το 600 π.Χ. και ενταφιάσθηκε στο Νούρι. Η αποκαλούμενη «Αφροδίτη της Μερόης» αποτελεί δείγμα ελληνιστικής επιρροής. Στον δεύτερο όροφο του μουσείου εκτίθενται τοιχογραφίες από τη χριστιανική Νουβία, που χρονολογούνται μεταξύ του 8ου και 14ου μ.Χ. αιώνα και προέρχονται από τον καθολικό ναό της πόλης του Φαράς, η οποία σκεπάστηκε από τα νερά της τεχνητής λίμνης Νάσερ τη δεκαετία του 1960.

Στον προαύλιο χώρο, υπάρχουν τρεις εντυπωσιακοί ναοί που σώθηκαν κι αυτοί από την υπερχείλιση των νερών της λίμνης Νάσσερ, μεταφέρθηκαν στο μουσείο και βρίσκονται προστατευμένοι σε υπόστεγα. Ο Ναός της Κούμμα (Kumma) χρονολογείται από το 1473-1400 π.Χ. κατά τη διάρκεια της βασιλείας της Φαραώ Χατσεψούτ (1508-1458 π.Χ.) και των Φαραώ Τούθμωσι Γ΄ και Αμένοφι Β΄ της 18ης Δυναστείας της Αιγύπτου. Ο δεύτερος ναός, της Μπούχεν (Buhen), προέρχεται περίπου από την ίδια χρονική περίοδο και ήταν αφιερωμένος στον αιγύπτιο θεό Ώρο, ο οποίος απεικονίζεται ως γεράκι ή άνθρωπος με κεφαλή γερακιού (Ώρος, από το αιγυπτιακό χορ που σημαίνει γεράκι). Ο τρίτος ναός, αυτός της Σέμνα (Semna), οικοδομήθηκε από τους Φαραώ του Μέσου Βασιλείου της Αιγύπτου. Εντυπωσιακές είναι οι μεταγενέστερες τοιχογραφίες του ναού που απεικονίζουν τον Τούθμωσι Γ΄. Ο ναός λειτουργούσε τουλάχιστον μέχρι τον 7ο π.Χ. αιώνα.

Μετά το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, κατηφορίσαμε τη Λεωφόρο Νείλου, παράλληλα με το ποτάμι, για να χαζέψουμε μία ακόμη φορά από τη γέφυρα τη συμβολή του Λευκού και Γαλάζιου Νείλου. Βέβαια, παρόλο που ο πολύ καλός οδηγός Bradt για το Σουδάν (έκδοση 2012) κατηγορηματικά τονίζει να αποφεύγεται η λήψη φωτογραφιών από τη γέφυρα, η οποία θεωρείται «στρατηγικό σημείο», μπήκαμε στον πειρασμό να φωτογραφίσουμε, όχι την ίδια τη γέφυρα, που ούτως ή άλλως δεν παρουσίαζε ενδιαφέρον, αλλά τη συμβολή των ποταμών. Ε, τι το θέλαμε! Δεν πέρασε ούτε καν ένα πεντάλεπτο και δύο ημιφορτηγά της αστυνομίας πάρκαραν απότομα μπροστά μας.

Φορώντας καφέ φόρμες παραλλαγής, οι αστυνομικοί μάς πήραν τις φωτογραφικές μηχανές, ενώ στη συνέχεια μας φόρτωσαν στην καρότσα του ημιφορτηγού, ανάμεσα σε πεταμένες ασπίδες, δακρυγόνα βλήματα και εκτοξευτήρες δακρυγόνων. Ένα χιλιόμετρο μετά και αφού δεν είχαν βρει κάποια «μεμπτή» φωτογραφία να αποθανατίζει τις διαδηλώσεις εκείνων των ημερών, το ημιφορτηγό σταμάτησε. Ο επικεφαλής που μας ανέλαβε στη συνέχεια, μας έκανε κάποιες ερωτήσεις, με ύφος μάλλον περισσότερο ευγενικό από Έλληνα αστυνομικού σε παρόμοια περίσταση, για να μας αφήσει εν τέλει ελεύθερους. Το βράδυ, αφού πρώτα προμηθευτήκαμε διάφορα μεμοραμπίλια από τα καταστήματα σουβενίρ, που βρίσκονται συγκεντρωμένα στην πλατεία δίπλα στο ξενοδοχείο Ακροπόλ, αποχαιρετήσαμε με βαριά καρδιά την εξαιρετικά φιλόξενη και καταταλαιπωρημένη χώρα του Σουδάν.

Η καλύτερη εποχή να επισκεφθεί κανείς το Σουδάν είναι ο χειμώνας, διότι αργότερα η θερμοκρασία είναι ιδιαίτερα υψηλή. Η παραμονή μας στο Σουδάν για 18 ημέρες μάς κόστισε, μαζί με το αεροπορικό εισιτήριο, 1000€ το άτομο. Την παρέα μας αποτελούσαν, εκτός από εμένα, η Άσπα, η Μαρία και ο Βασίλης. Η οργάνωση του ταξιδιού έγινε κατά κύριο λόγο από τον Βασίλη, με την πολύτιμη συνδρομή της Μαρίας, τους οποίους και ευχαριστούμε.

* Ο Γεράσιμος Κακολύρης διδάσκει σύγχρονη ευρωπαϊκή φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Σημειώσεις

i Ισαβέλλα Μπερτράν, «Σουδάν 1 – Χαρτούμ, φτώχεια και καλή καρδιά», διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: https://zyrinis.gr/node/41090.

ii http://madnomad.gr/main/sudan/#sthash.pgcNvLfb.dpbs.

iii Βλ. το κείμενο της Ισαβέλλας Μπερτράν, «Σουδάν 2 – Ομντουρμάν, χορεύοντας με τους δερβίσηδες», διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: https://zyrinis.gr/node/41095.

iv Ο κατάλογος είναι διαθέσιμος στην ιστοσελίδα: https://www.academia.edu/12092361/From_Nubia_to_Sudan_photo_exhibition_catalogue_.

v https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/01/17/la-turquie-de-retour-sur-la-mer-rouge_5243048_3212.html#QiV17JXgPhpFDIVb.99.

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενας κόσμος σε αναβρασμό, Κρίση - Αντίσταση - Επανάσταση
Η εργατική τάξη άλλη μια φορά ανοίγει δρόμους και ορίζοντες για την Αριστερά. Αυτούς τους δρόμους και την προοπτική των αγώνων μας έχει στο κέντρο του το μονοήμερο των εκδηλώσεων στις 10 Νοέμβρη, που οργανώνει...
Ενας κόσμος σε αναβρασμό, Κρίση - Αντίσταση - Επανάσταση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι σημαίνει η «Πτώση του Τείχους» σήμερα (30 χρόνια μετά);
O ανθρώπινος κοινωνικός κόσμος σήμερα δεν έχει κέντρο, δεν συγκροτείται στη βάση μιας «πρώτης αρχής» λειτουργίας. Γι’ αυτόν τον λόγο «ηγέτες» όπως ο Tραμπ ή ο Eρντογάν ή ο Oρμπαν κ.ά. παίζουν πρωταγωνιστικό...
Τι σημαίνει η «Πτώση του Τείχους» σήμερα (30 χρόνια μετά);
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πυροβολώντας τους ποιητές
Ο Λόρκα έζησε μπροστά σ’ αυτόν τον καθρέφτη ξέροντας πως μια έγγραφη φωνή δεν μπορεί παρά ν’ ανήκει στους δίχως φωνή διωκόμενους όλου του κόσμου. Εκείνον τον Αύγουστο του 1936 θα μάθαινε ίσως πως ο χειρότερος...
Πυροβολώντας τους ποιητές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι ηθικοί αυτουργοί της τραγωδίας στη Νέα Ζηλανδία
Με αφορμή το μανιφέστο του μακελάρη των δυο τεμενών στο Κράιστσερτς της Νέας Ζηλανδίας, ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για το τρομακτικό αμάλγαμα της ακροδεξιάς, της ισλαμοφοβίας και του ρατσισμού που ξεκίνησε από...
Οι ηθικοί αυτουργοί της τραγωδίας στη Νέα Ζηλανδία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Απλά μαθήματα κάποιας Γεωγραφίας
Ενδιαφέρον ή αδιάφορο, γεγονός είναι ότι πίσω από την πολιτεία Βιρτζίνια ήταν μια εμπορική Αγγλική Εταιρεία Βιρτζίνια, ενώ η πολιτεία Βιρτζίνια ήταν πρώτη αποικία της Αγγλίας στον Νέο Κόσμο. Αποκαλείται δε...
Απλά μαθήματα κάποιας Γεωγραφίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι πρέπει να γίνει με τα ετοιμόρροπα «διατηρητέα»
Οι πρόσφατες καταρρεύσεις παλαιών κτιρίων στο κέντρο του Πειραιά και της Αθήνας επαναφέρουν στο προσκήνιο τη διαχείριση του κτιριακού αποθέματος και ειδικά ενός μεγάλου αριθμού κτιρίων, κατασκευής του 19ου και...
Τι πρέπει να γίνει με τα ετοιμόρροπα «διατηρητέα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας