Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κοινωνιολογία και πολιτειακό φαινόμενο
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κοινωνιολογία και πολιτειακό φαινόμενο

  • A-
  • A+

Το παρόν κείμενο ας θεωρηθεί σχετική συμβολή στην πρωτοποριακή απόφαση του υπουργείου Παιδείας να αναγορεύσει την Κοινωνιολογία ουσιαστικά μεταξύ των πρωτευόντων μαθημάτων στον χώρο των εγκυκλίων σπουδών και των εισαγωγικών εξετάσεων.

Το φαινόμενο της πολιτείας μελετήθηκε και μελετάται από περισσότερες σκοπιές: από φιλοσοφική, κοινωνιολογική, οικονομική, ιστορική, πολιτική και νομική. Αυτό οφείλεται τόσο στην ιδιαίτερη σημασία που παρουσιάζει αυτός καθ’ εαυτόν ο προσδιορισμός της έννοιας της πολιτείας όσο και στη σύνδεσή της με το θεμελιακό για τη φιλοσοφία του δικαίου πρόβλημα της σχέσης πολιτείας και δικαίου.

Ας επιχειρήσουμε επομένως την παρουσίαση μιας συνοπτικής εισαγωγής των κυριότερων κοινωνιολογικών θεωριών για την πολιτεία.

Ο Βέμπερ πιστεύει ότι όρος sine qua non για την ύπαρξη και λειτουργία του πολιτειακού σχηματισμού είναι η με επιτυχία διεκδίκηση του μονοπωλίου της νόμιμης βίας. Η δύναμη που διεκδικεί τη νόμιμη βία αρθρώνεται σε διάφορες κρατικές μορφές–τύπους: εξουσίας, δικαιικού συστήματος, διοίκησης, στρατιωτικής οργάνωσης.

Επομένως για τον Βέμπερ η πολιτεία (πολιτική εξουσία) α) είναι μια ομάδα κυριαρχίας με θεσμικό χαρακτήρα, η οποία κατορθώνει να μονοπωλεί με επιτυχία τη νομιμοποιημένη φυσική βία ως μέσο κυριαρχίας στα όρια μιας γεωμετρικής περιοχής και β) αυτονομείται, δεν εμφανίζεται δηλαδή ως αποτέλεσμα διαδικασίας ελέγχου της οικονομικής εξέλιξης ή των κοινωνικών δυνάμεων που συγκρούονται. Ο οικονομικός παράγοντας δεν είναι άμεσα προσδιοριστικός, αντίθετα του απονέμεται μάλλον περιθωριακός ρόλος.

Είναι βέβαιο ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια «ιδεαλιστική» σύλληψη της λειτουργίας και της επίδρασης του πολιτικού συντελεστή μέσα στο πολιτειακό πλαίσιο.

Οι ιδέες του Μαρξ για την πολιτεία διαμορφώνονται από τις απαρχές της σκέψης και του έργου του και συγκεκριμένα μέσα από την κριτική του στην εγελιανή φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας. Ανατρέποντας τη διαλεκτική μέθοδο του Χέγκελ, ο Μαρξ αναλαμβάνει να απομυθοποιήσει την ιδέα της πολιτείας, μεταφέροντας δηλαδή το κέντρο της ανάλυσης από την πολιτεία στην αστική κοινωνία, από το προϊόν στις συνθήκες που το δημιουργούν. Ο Μαρξ, αντίθετα προς τον Χέγκελ, υποστηρίζει πως η ουσία του ανθρώπου δεν είναι πολιτική αλλά κοινωνική. Οι κοινωνικές σχέσεις και οι αντιφάσεις τους που προκαλούν ταξικούς αγώνες εξηγούν την πολιτεία και όχι το αντίστροφο.

Συμπερασματικά μπορούμε να αναφέρουμε ότι για τον Μαρξ η πολιτεία είναι μηχανισμός για την καταπίεση μιας τάξης από μιαν άλλη. Ολοι οι αγώνες μέσα στην πολιτεία, ο αγώνας π.χ. μεταξύ δημοκρατίας και μοναρχίας, ο αγώνας για το δικαίωμα της ψήφου κ.λπ., δεν είναι τίποτα άλλο παρά οι ιδεολογικές και πολιτικές μορφές με τις οποίες διεξάγονται οι πραγματικοί αγώνες ανάμεσα στις διάφορες τάξεις.

Ο Γκράμσι, θεμελιωτής της σχολής του νεομαρξισμού, τοποθετεί τα ζητήματα της εξουσίας και της πολιτείας στη διαλεκτική σχέση ηγεμονίας και καταναγκασμού. Κατά την γκραμσιανή αντίληψη, η κυρίαρχη τάξη εφαρμόζει την ηγεμονία της στον βαθμό που μπορεί να πραγματοποιήσει και να διατηρεί έναν ιστορικό συνασπισμό αντιφατικών κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων τόσο στην οικονομική βάση όσο και στο πολιτικό και κρατικό εποικοδόμημα, που έχουν για συνδετικό κρίκο την ιδεολογία.

Ο Γκράμσι, αντιδρώντας στην υποτίμηση του εποικοδομήματος και τονίζοντας τη σχετική αυτονομία – ανεξαρτησία του, αντιτίθεται στην άποψη ότι το πολιτικό και ιδεολογικό εποικοδόμημα αποτελεί απλή έκφραση της οικονομικής βάσης και προβάλλει τη θέση ότι η πολιτεία, το πολιτικό σύστημα και η ιδεολογία έχουν μια σχετική αυτονομία και δεν επηρεάζονται έτσι μόνο από την οικονομική βάση αλλά μέσα σε μια αμφίδρομη σχέση προσδιορίζουν με τη σειρά τους την οικονομικοκοινωνική εξέλιξη. Αναλόγως και οι θεωρητικές επεξεργασίες του Πουλαντζά για τη σχετική αυτονομία της πολιτείας στη σχέση της με τη συγκεκριμένη κάθε φορά υλική συμπύκνωση του συσχετισμού των ταξικών δυνάμεων.

Κάποιοι «φοβούνται» την κοινωνιολογική θεώρηση γιατί, τουλάχιστον στην επεξήγηση του πολιτειακού αλλά και του πολιτικού φαινομένου, οι «καθαρές ιδεαλιστικές» αντιλήψεις, απομόνωσης του φαινομένου έναντι των ταξικών συγκρούσεων και συσσωματώσεων δεν άντεξαν στην ιστορική πραγματικότητα του χρόνου.

Η δομή του ιστορικού πλαισίου, εντός του οποίου διαρθρώνονται, συγκροτούνται και λειτουργούν πολιτεία (και κράτος) και πολιτικό σύστημα (και Σύνταγμα), ήταν και παραμένει πάντοτε ταξική, δηλαδή σχέση ρήξης ή απλώς αντίθεσης συμφερόντων, ανεξαρτήτως της σχετικότητας ή μη της εξάρτησης των δύο φαινομένων (ταξικού και πολιτειακού).

* ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου

  

ΑΠΟΨΕΙΣ
Πυροβολώντας τους ποιητές
Ο Λόρκα έζησε μπροστά σ’ αυτόν τον καθρέφτη ξέροντας πως μια έγγραφη φωνή δεν μπορεί παρά ν’ ανήκει στους δίχως φωνή διωκόμενους όλου του κόσμου. Εκείνον τον Αύγουστο του 1936 θα μάθαινε ίσως πως ο χειρότερος...
Πυροβολώντας τους ποιητές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο πολυπόθητος διάλογος
Ολοι μας είμαστε όντα «σε μια κατάσταση». Είμαστε ριζωμένοι σε χωροχρονικές συνθήκες που μας σημαδεύουν και τις… σημαδεύουμε. Το μεγάλο ζήτημα είναι κατά πόσο σκεφτόμαστε κριτικά πάνω στην «κατάσταση» και κατά...
Ο πολυπόθητος διάλογος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ταξική αναπαράσταση της Αθήνας
Το πώς βλέπουμε τα πράγματα εξαρτάται από το ποιος είναι ο καθένας και η καθεμιά και σε ποιον τόπο βιώνει την καθημερινότητά του, κάτι που συχνά διαφεύγει την προσοχή μας. Σχηματίζουμε άποψη αρκούμενοι στην...
Η ταξική αναπαράσταση της Αθήνας
ΑΠΟΨΕΙΣ
H σύγχρονη πολιτική μορφή ζωής σε αδιέξοδο
Δεν είναι υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι η εγγενής αυτή αντινομία του καπιταλιστικού συστήματος ανάμεσα στην ελευθερία και τη δικαιοσύνη προσδιορίζει και τις ιστορικές τύχες της ελληνικής πολιτικής...
H σύγχρονη πολιτική μορφή ζωής σε αδιέξοδο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο μεσαίος χώρος δεν είναι γιατροσόφι δίχως απαιτήσεις...
«Λάβαμε το μήνυμα» (Ανδρέας Παπανδρέου) Όποιος θέλει να ατενίζει το μέλλον, κάνοντας στο σήμερα απολογισμούς και δίνοντας υποσχέσεις, θα πρέπει με...
Ο μεσαίος χώρος δεν είναι γιατροσόφι δίχως απαιτήσεις...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πουλιά στον αέρα
Μέγας μάστορας ο Φεντό κατασκευάζει συνήθως συζυγικές φάρσες, σαν το «Πουλιά στον αέρα», προκαλώντας στο κοινό άφθονο γέλιο. Γελοιοποιώντας τη σοβαροφάνεια της αστικής τάξης στέλνει πάνω από εκατό χρόνια ένα...
Πουλιά στον αέρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας