Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ερμηνευτικά σημεία για τη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ερμηνευτικά σημεία για τη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη

  • A-
  • A+

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί προδημοσίευση από τον υπό έκδοση συλλογικό τόμο «ΠΑΣΟΚ 1974-2018: Πολιτική οργάνωση - ιδεολογικές μετατοπίσεις - κυβερνητικές πολιτικές».

Τον συλλογικό τόμο, που θα κυκλοφορήσει προσεχώς από τις εκδόσεις Gutenberg, έχουν επιμεληθεί οι Βασίλης Ασημακόπουλος και Χρύσανθος Τάσσης, προλογίζει ο Μιχάλης Σπουρδαλάκης και περιλαμβάνονται κατά αλφαβητική σειρά κείμενα που έγραψαν οι: Παναγιώτης Βασιλάκης, Τριαντάφυλλος Δούκας, Κώστας Ελευθερίου, Κώστας Θεριανός, Κωνσταντίνος Κανελλόπουλος, Γεράσιμος Κάρουλας, Γιώργος Κατσαμπέκης, Aννα Κουμανταράκη, Παναγιώτης Κουστένης, Στάθης Κουτρουβίδης, Μαντώ Λαμπροπούλου, Zηνοβία Λιαλιούτη, Βασίλης Λογοθέτης, Γιώργος Μπιθυμήτρης, Γιώργος Οικονόμου, Γιώργος Παπανικολάου, Σωτήρης Ρούσσος, Περσεφόνη Σιμενή, Αριστομένης Συγγελάκης, Θέμης Τζήμας, Θανάσης Τσακίρης και Δημήτρης Τσαραπατσάνης.

[…] Η Διακήρυξη Βασικών Αρχών και Στόχων του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος-Διακήρυξη 3ης Σεπτέμβρη θέτει δύο στόχους: έναν άμεσο, συγκυρίας, και έναν μακροπρόθεσμο. Ο στόχος της συγκυρίας, ο οποίος αποτέλεσε και ένα από τα πρώτα συνθήματα του ΠΑΣΟΚ, ήταν «τιμωρία - κάθαρση - αποκατάσταση».

Δηλαδή, τιμωρία των ενόχων της Επταετίας, της σφαγής του Πολυτεχνείου και της κυπριακής τραγωδίας· κάθαρση του κρατικού μηχανισμού· αποκατάσταση των θυμάτων της δικτατορίας. Ο μακροπρόθεσμος στόχος, που γι’ αυτόν οικοδομείται το ΠΑΣΟΚ, είναι η εθνική ανεξαρτησία, η λαϊκή κυριαρχία, η κοινωνική απελευθέρωση και η δημοκρατική διαδικασία για μια ανεξάρτητη, δημοκρατική και σοσιαλιστική Ελλάδα.

Προϋπόθεση επίτευξης των στόχων αυτών είναι η αποδέσμευση της χώρας από στρατιωτικούς, πολιτικούς και οικονομικούς συνασπισμούς. Επιπλέον αναφέρεται σε αποπυρηνικοποιημένη ζώνη στα Βαλκάνια, ουδετεροποίηση της Μεσογείου και σύσφιγξη οικονομικών και πολιτιστικών σχέσεων με τους λαούς όλης της Ευρώπης και της Μεσογείου. Oλα αυτά υποδηλώνουν τους προσανατολισμούς του ΠΑΚ/ΠΑΣΟΚ, που δεν ήταν στην κατεύθυνση εθνικού απομονωτισμού, - άλλωστε ο Ανδρέας Παπανδρέου ρητώς αρνείται μια τέτοια προοπτική- αλλά σε μια γραμμή που θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε περιφερειακού διεθνισμού, η οποία προϋποθέτει την εθνική ανεξαρτησία των κρατών, την αυτοδιάθεση των εθνών και την αντιιμπεριαλιστική πάλη των λαών.

Ο αγώνας για εθνική ανεξαρτησία συνδέεται άρρηκτα στη Διακήρυξη με τον στόχο της κοινωνικής απελευθέρωσης, του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας. Στην κατεύθυνση αυτή εξαγγέλλονται κοινωνικοποιήσεις των μεγάλων μονάδων παραγωγής, στο πλαίσιο ενός αποκεντρωμένου κοινωνικού προγραμματισμού της οικονομίας και σοσιαλιστικής αυτοδιαχείρισης των κοινωνικοποιημένων μονάδων. Διακηρύσσονται, επίσης, επιμέρους σοσιαλδημοκρατικού ή και φιλελεύθερου χαρακτήρα μεταρρυθμίσεις, οργανικά ενταγμένες και στην εξυπηρέτηση του τελικού σκοπού, της σοσιαλιστικής αλλαγής.

Το κοινωνικό μπλοκ στο οποίο απευθύνεται η Διακήρυξη είναι εργάτες, αγρότες, μικροαστικά στρώματα -παραδοσιακά και νέα- και η νεολαία, παρατακτικά και σε ισότιμη βάση, ενώ κομβικής σημασίας ζήτημα είναι η συγκρότηση του συλλογικού πολιτικού υποκειμένου, ως ενός δημοκρατικού κόμματος αρχών, καθώς η απουσία του θεωρείται, κατά τη Διακήρυξη, αίτιο και αποτέλεσμα της πολιτικής και κοινωνικής καθυστέρησης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. […]

Η Διακήρυξη κάνει διάκριση ανάμεσα στους στόχους και στα μέσα, σε μια πορεία σοσιαλιστικής μετάβασης. Με όρους ιστορίας εργατικού κινήματος, θα λέγαμε ότι η Διακήρυξη τείνει προς την αριστερή σοσιαλδημοκρατία της εποχής του Μεσοπολέμου ή της εξελικτικής σοσιαλδημοκρατίας και πάντως της εποχής προ της Μπαντ-Γκόντεσμπερκ περιόδου. Μάλιστα, πολλές από τις αποσαφηνίσεις και διευκρινίσεις στις οποίες θα προβεί ο Ανδρέας Παπανδρέου την αμέσως επόμενη περίοδο και μέχρι το 1977, κατατάσσουν το ΠΑΣΟΚ ως πολιτική γραμμή στα αριστερά σοσιαλιστικά κόμματα της (μεσοπολεμικής) Δεύτερης Διεθνούς.

Το στοιχείο, βεβαίως, που χαρακτηρίζει τη Διακήρυξη και τη διακρίνει από άλλα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης της προ Μπαντ-Γκόντεσμπεργκ περιόδου -πλην της αμφισβήτησης του σχήματος «εργατική τάξη και συμμαχοί της», που ήταν η πολιτική κουλτούρα και αναφορά της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας διαχρονικά, προκρίνοντας την κοινωνική ισοτιμία στον πολιτικό αγώνα και αντανακλώντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνικής δομής με τις εκτεταμένες μικροϊδιοκτητικές μορφές παραγωγής, γινόμενο παράλληλα ο βασικός κομματικός σχηματισμός έκφρασης της εργατικής τάξης τόσο εκλογικά όσο και οργανωτικά- είναι η αντιιμπεριαλιστική-εθνικοανεξαρτησιακή γραμμή.

Πρόκειται, όμως, για στοιχείο που εδράζεται στην παράδοση της Αριστεράς εκείνης της περιόδου, όπως κυριάρχησε από την ΕΑΜική τομή μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και απορρέει από τις ειδικότερες διαδικασίες της κίνησης διεθνούς ενσωμάτωσης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και εσωτερίκευσης των δομών και σχέσεων της διεθνούς ενσωμάτωσης, τη συλλογική μνήμη του εθνικού και κοινωνικού αγώνα, όπως έχει εγγραφεί στην ιστορική εμπειρία των κυριαρχούμενων κοινωνικών τάξεων. Η συγκεκριμένη κίνηση μορφοποιεί έναν εθνικό κοινωνικό σχηματισμό κυρίαρχο-κυριαρχούμενο.

Το ΠΑΣΟΚ, με την ίδρυσή του, έρχεται σε ανταγωνισμό με τους φορείς της Κομμουνιστικής Αριστεράς (παραδοσιακής και ανανεωτικής) καθώς πρώτη φορά ο χώρος της Σοσιαλιστικής Αριστεράς συγκροτείται αυτοδύναμα ιδεολογικά, πολιτικά και οργανωτικά από τον κομμουνιστικό χώρο.

Αυτό ήταν μια ιστορική ιδιομορφία της πολιτικής πάλης των τάξεων στη χώρα, μια εξαίρεση από τον ευρωπαϊκό κανόνα της ιστορικής διαμόρφωσης κομματικών σχηματισμών του εργατικού κινήματος, που θέλει τα κόμματα της Τρίτης Διεθνούς (κομμουνιστικά) να έπονται χρονικά των κομμάτων της Δεύτερης Διεθνούς (σοσιαλιστικά - σοσιαλδημοκρατικά - εργατικά) ή να προέρχονται από διάσπαση προγενέστερων σοσιαλιστικών κομματικών σχηματισμών.

Στην Ελλάδα η εξέλιξη ήταν (και) στο σημείο αυτό διαφορετική. Ο Ανδρέας Παπανδρέου, με σειρά και γραπτών παρεμβάσεών του, επιδιώκει να οριοθετήσει το ΠΑΣΟΚ απέναντι τόσο στη σοσιαλδημοκρατία και στον υπαρκτό σοσιαλισμό όσο και στον ευρωκομμουνισμό, επιχειρώντας να διαμορφώσει έναν διαφορετικό εθνικό και δημοκρατικό δρόμο για τον σοσιαλισμό που θα κωδικοποιήσει ως στρατηγική του Τρίτου Δρόμου στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

*Δικηγόρος-δρ Πολιτικής Κοινωνιολογίας και συγγραφέας του βιβλίου «Πρώτη Φορά Αριστερά. Αντιθέσεις, αντιφάσεις, εσωτερικές συγκρούσεις στο ΠΑΣΟΚ την περίοδο 1974-1990 και οι βάσεις του πολιτικού μεταμορφισμού του» (A. P. Publications, 2017).
** Λέκτορας (Πολιτική Κοινωνιολογία-Ελληνικό Πολιτικό Σύστημα) στο Τμήμα Κοινωνικής Διοίκησης και Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Μαζί με τον Κώστα Ελευθερίου έχουν συγγράψει το βιβλίο «ΠΑΣΟΚ: Η άνοδος και η πτώση (;) ενός ηγεμονικού κόμματος» (Σαββάλας, 2013).

 

ΑΠΟΨΕΙΣ
3η του Σεπτέμβρη 1974: διαρκές ορόσημο για τις προοδευτικές δυνάμεις
Η 3η του Σεπτέμβρη του 1974 είναι μιας σπουδαίας σημασίας μέρα στην Ιστορία της δημοκρατικής-προοδευτικής παράταξης του τόπου μας. Αποτέλεσε τη νέα αφετηρία για μια καινούργια και νικηφόρα πορεία. Η κατάρρευση...
3η του Σεπτέμβρη 1974: διαρκές ορόσημο για τις προοδευτικές δυνάμεις
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η παρακαταθήκη του Ανδρέα και τα κοινωνικά αιτήματα του σήμερα
Η ανασύνθεση και ανασύνταξη της μεγάλης παράταξης του αριστερού, προοδευτικού, σοσιαλιστικού και ριζοσπαστικού χώρου προϋποθέτει πολιτικό προοδευτικό σχέδιο με κοινωνικές και πολιτικές όμορες συμμαχίες. Και...
Η παρακαταθήκη του Ανδρέα και τα κοινωνικά αιτήματα του σήμερα
ΑΠΟΨΕΙΣ
3η του Σεπτέμβρη σημαίνει πολιτική στο προσκήνιο
Η 3η του Σεπτέμβρη είναι ίσως η μέρα που σημάδεψε περισσότερο από κάθε άλλη την πολιτική ιστορία του προοδευτικού χώρου στην Ελλάδα. Ηταν η διακήρυξη, που ο Ανδρέας Παπανδρέου ήλπιζε να λειτουργήσει ως...
3η του Σεπτέμβρη σημαίνει πολιτική στο προσκήνιο
ΑΠΟΨΕΙΣ
18 Οκτώβρη 1981. Τότε και τώρα
​18 Οκτώβρη 1981! Ημερομηνία-σταθμός για τον προοδευτικό χώρο, γιατί η τότε κυβερνητική θητεία άφησε προσανατολισμό με θετικό πρόσημο για την κοινωνία και την πολιτική ιστορία της χώρας. Ωστόσο, παραμένει...
18 Οκτώβρη 1981. Τότε και τώρα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Νέο ξεκίνημα με επαναφορά στις αξίες μας
Σήμερα, που η κοινωνία αναζητά μια ουσιαστική αλλά και ανθρώπινη πολιτική πρόταση, η επαναφορά στις αξίες μας είναι επιτακτική. Η παρακαταθήκη του ΠΑΣΟΚ και η ιστορική προσφορά του στη χώρα και τους πολίτες,...
Νέο ξεκίνημα με επαναφορά στις αξίες μας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Προοδευτικοί πολίτες αναζητούν κομματική έκφραση
Η κρίση δημιούργησε στη χώρα έναν νέο διπολισμό που στερούνταν ξανά την ιδεολογική αναφορά. «Μνημόνιο» και «αντιμνημόνιο» θόλωσαν τις ιδεολογικές διαφορές και έφεραν στο προσκήνιο δύο νέα στρατόπεδα. Οι...
Προοδευτικοί πολίτες αναζητούν κομματική έκφραση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας