Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η εξοικείωση με τις εικόνες τρόμου είναι τοξική»
EUROKINISSI / ΣΤΕΛΙΟΣ ΜΙΣΙΝΑΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η εξοικείωση με τις εικόνες τρόμου είναι τοξική»

  • A-
  • A+

Το ενδιαφέρον για την είδηση νομιμοποίησε στο παρελθόν την αποτύπωση δραματικών γεγονότων, με τρόπο που προκαλούσε την αισθητική της εποχής. Είναι χαρακτηριστικές οι φωτογραφίες που δημοσιεύτηκαν για παράδειγμα μετά τη μάχη του Γκέτισμπεργκ, την περίφημη 4η Ιουλίου 1863, και στις οποίες για πρώτη φορά απεικονίζονται διαμελισμένα πτώματα στρατιωτών, κάτω από τίτλους που αναφέρονται στη «Σοδειά του Θανάτου».

Ο στόχος των φωτογράφων είναι σαφής: μέσα από την αποτύπωση της φρίκης ελπίζουν να συνταράξουν την κοινωνία, να την προκαλέσουν να απομακρυνθεί από τις θανάσιμες επιλογές της.

Αν παρακολουθήσει κανείς την ιστορία των βραβευμένων με Pulitzer φωτογραφιών στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, θα δει όλο και περισσότερο εικόνες που δεν περιορίζονται στην αποτύπωση του αποτελέσματος, αλλά κινούνται στην κατεύθυνση απαθανάτισης της βίαιης πράξης.

Το ζητούμενο της φωτοειδησεογραφικής αναπαράστασης δεν είναι πια ο βίαιος θάνατος, αλλά το βιαίως θνήσκειν και η βία που οδηγεί στον θάνατο. Μέσα από τη βράβευσή τους, οι εικόνες αυτές γίνονται κάτι σαν «κοινός τόπος», πολλαπλασιάζονται σε όλα τα διαθέσιμα μέσα: στη φωτογραφία, στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση.

Έτσι, από την εικόνα που τεκμηριώνει τον κοινωνικό πόνο και το συλλογικό τρόμο, περάσαμε σε εικόνες που αναδιπλασιάζουν, που δημιουργούν προσομοιώσεις όσων μας πονάνε ευελπιστώντας να μας τρομάξουν λίγο παραπάνω. Το αποτέλεσμα είναι η τοξική εξοικείωση με τέτοιες εικόνες, σε βαθμό που δεν παράγουν πλέον κανένα αποτέλεσμα στο κοινωνικό σώμα.

Ο πόνος, ο θάνατος, η δυστυχία είναι πλέον αδιάφορα. Περνούν από το οπτικό μας πεδίο, χωρίς να προκαλούν κάποιο έντονο συναίσθημα. Ζώντας όμως σε μια συναισθηματικά ευνουχισμένη κοινωνία, επιζητούμε κάτι που θα κατορθώσει να επανενεργοποιήσει το συναίσθημα: εγκλωβιζόμαστε στον φαύλο κύκλο.

Ο αναδιπλασιασμός, που προσπαθεί να πετύχει ένα αποτέλεσμα υπερβαίνοντας τα όρια του κορεσμού, έφτασε στην αποκορύφωσή του με τη μετάδοση των εικόνων της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Η χωρίς σταματημό επανάληψη των ίδιων εικόνων από όλα τα μέσα επί ημέρες, είχε σαν αποτέλεσμα τη μεγέθυνση του γεγονότος.

Για καθέναν από τους θεατές, εκατοντάδες ήταν τα αεροπλάνα που επιτέθηκαν στους δίδυμους πύργους. Η επίθεση δεν συντελέστηκε μέσα σε ένα σύντομο διάστημα, αλλά διήρκεσε ημέρες, εβδομάδες – ίσως να διαρκεί ακόμα.

Με την έλευση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, το όνειρο μιας δημοσιογραφίας των πολιτών έδωσε σε όλους μας τα εργαλεία της δουλειάς του φωτορεπόρτερ. Τα εργαλεία, όμως, χωρίς τη δεοντολογία, χωρίς την επαγγελματική ηθική, χωρίς την παιδεία που απαιτείται για να δημιουργήσει κανείς εικόνες για να «καταναλωθούν» από το σύνολο.

Έτσι, από θεατές του πόνου των άλλων – για να θυμηθούμε τη συγκλονιστική αφήγηση της Susan Sontag – γίναμε συμμέτοχοι στη θεαματικοποίησή του. Και μάλιστα, συμμέτοχοι χωρίς αναστολές, έτοιμοι να κάνουμε τα πάντα για να πετύχουμε όχι Pulitzer αλλά τα like της μικρής μας κοινότητας.

Ο θάνατος, τότε, γίνεται απλά ένα πρόσχημα – το υψηλότερο – για την ανάδειξη του ναρκισσισμού μας. Ο πόνος, μια αφορμή για ένα ακόμη ευφυολόγημα. Η καταστροφή, παιδική χαρά της «δημιουργικότητας».

Αν η διαρκής θέαση του θανάτου και του πόνου προετοιμάζει προσωπικότητες δεκτικές στον αυταρχισμό, η ενασχόληση με το θάνατο ως θέαμα και ως αφορμή οδηγεί την προετοιμασία στην ολοκλήρωσή της: ένα από τα έσχατα όρια έχει καταργηθεί, «τέλος του καλού και του κακού, του ωραίου και του άσχημου» (όπως θα έλεγε ο Φλομπέρ), αλλά κυρίως τέλος της ηθικής που άφηνε τον θάνατο έξω από τα τερτίπια της αυτό-προβολής.

* Αναπληρωτής καθηγητής Οπτικού Πολιτισμού, στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενημέρωση, όχι fake news: το ιστορικό ραντεβού της Ευρώπης
Πριν από τρεις μήνες, στις 12 Σεπτεμβρίου, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφιζε μαζικά υπέρ ενός προσχεδίου-οδηγίας που θα επιτρέπει επιτέλους στον Τύπο και στα Πρακτορεία Ειδήσεων να ελπίζουν ότι θα αμείβονται από...
Ενημέρωση, όχι fake news: το ιστορικό ραντεβού της Ευρώπης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι θάνατοι προσφύγων «δεν πουλάνε»
Δεν είναι όλοι θεατές σ’ αυτό το έργο της πραγματικής ζωής. Κάποιοι –και εννοώ τους ανώνυμους– κάνουν κάτι, κι εδώ ακόμα και το λίγο μετράει. Κάποιοι άλλοι απλώς ανεμίζουμε το λάβαρο της δικής μας ευαισθησίας....
Οι θάνατοι προσφύγων «δεν πουλάνε»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
Το κοινωνικό σου δίκτυο είναι ιδιοκτησία των διαφημιστών. Κάθε ανάρτηση (post) που μοιράζεσαι, κάθε φίλος που κάνεις και κάθε σύνδεσμος που ακολουθείς, αποτυπώνεται, καταγράφεται και μετατρέπεται σε...
Για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οσμή θανάτου και ακροαματικότητας
Πολλές σκέψεις προκλήθηκαν από τις διαστάσεις που έλαβε ο θάνατος και η κηδεία νεαρού τραγουδιστή. Αναμφίβολα πρόκειται για ένα θλιβερό γεγονός όταν πεθαίνουν νέοι άνθρωποι. Ο αιφνίδιος θάνατος πάντα...
Οσμή θανάτου και ακροαματικότητας
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Σοκαρισμένη...»
Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό (φυλετικό, θρησκευτικό, ταξικό, έμφυλο, πολιτικό κ.λπ.) χρησιμοποιείται με τρόπο που να νομιμοποιεί ως «αυτονόητη» την αξιολογική κατάτμηση των «ειδών» του ανθρώπου, αλλά και ως...
«Σοκαρισμένη...»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Password?
Στη σκληρή ψηφιακή εποχή όλα τα βλέπω κωλυόμενα. Ανθρωπος της αναλογικής εποχής, έμαθα ότι για την απόδειξη της ύπαρξής μου μια ταυτότητα στο πορτοφόλι ή στην κωλότσεπη φτάνει, άντε κι ένας ΑΜΚΑ.
Password?

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας