Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Δημοκρατία και ιστορική αυτοσυνειδησία
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Δημοκρατία και ιστορική αυτοσυνειδησία

  • A-
  • A+

Για την πλειονότητα νεότερων ή όψιμα ευαισθητοποιημένων αναγνωστών, η δημοκρατία, μετά την πτώση της στην αρχαία Αθήνα, χάνεται και επανεμφανίζεται πολλούς αιώνες μετά, με τη μορφή ενός φιλελεύθερου κράτους δικαίου, επιστέγασμα αστικών επαναστάσεων, εθνικο-απελευθερωτικών κινημάτων και αντιαποικιοκρατικών αγώνων, τον 19ο και τον 20ό αιώνα.

Ως γνωστόν όμως, το φιλελεύθερο κράτος δικαίου στηρίχτηκε σε μια τυπική κι επομένως αφηρημένη δημοκρατία, με αποτέλεσμα ο λόγος περί δημοκρατίας να ηχεί κενός ή παραμυθητικός όταν, αντί να θέτει ερωτήματα ή να λύνει απορίες σχετικά με τη λαϊκή κυριαρχία, την ελευθερία του δημόσιου λόγου, την ισονομία των πολιτών, την αυτο-αμφισβήτηση, κρύβει μάλλον την υπονόμευση αυτοσυνειδησιακών διεργασιών που επέφερε η απαξίωση αυτών των θεμελιωδών αρχών.

Πράγματι, στην κοινή συνείδηση, ο λόγος περί δημοκρατίας συνδέθηκε με την καπιταλιστική οικονομία της ευημερίας των λίγων σε σχέση με τη φτώχεια έως δεινή εξαθλίωση των πολλών, πράγμα που εξηγεί γιατί, αντίθετα με τον σοσιαλισμό, που συνδέθηκε με την ανακατανομή του πλούτου, ακόμη και με τίμημα την κατάλυση του κοινοβουλευτισμού και της πολιτικής ελευθερίας, το αίτημα μιας ουσιαστικής δημοκρατίας αφήνει ψυχρά αδιάφορους τους ψηφοφόρους, εργαζόμενους και άνεργους.

Υπάρχει, ωστόσο, μεγάλη απόσταση μεταξύ της εμπράγματης τυπικής δημοκρατίας που μεταβιβάζει την κυριαρχία του λαού στους εκλεγμένους αντιπροσώπους του, διακινδυνεύοντας την απαλλοτρίωσή της, και της ουσιαστικής δημοκρατίας, της οποίας η λειτουργία απαιτεί, αν μη τι άλλο, αιρετούς αλλά ανακλητούς κοινοβουλευτικούς αντιπροσώπους σε περιπτώσεις ανεύθυνης, επιζήμιας ή διεφθαρμένης άσκησης πολιτικής και διοίκησης. Την απόσταση αυτή με τη μορφή ενός διανύσματος μη αναστρέψιμου χρόνου καλύπτουν αγώνες, δράσεις, πρακτικές υπεράσπισης και αναβάθμισης των συστημάτων δικαιοσύνης, εξασφάλισης θεμελιωδών αναγκών και αγαθών (εργασίας, υγείας, παιδείας, αξιοπρέπειας των πολιτών) και χειραφέτησης της κοινωνίας και των μελών.

Καθώς και η τυπική και η ουσιαστική δημοκρατία είναι δημιουργήματα του ιστορικο-κοινωνικού φαντασιακού που αποκλείουν την ελέω θεού γένεση και ύπαρξή τους, είναι αναγκαία μια ιστορική αναδρομή στο απώτερο παρελθόν του ευρωπαϊκού χώρου, με επάλληλους κύκλους από την άνθηση και την πτώση της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας στην ίδρυση του ρωμαϊκού res publicum, από την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην ανάδυση της ελέω θεού Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και από τον δυτικο-ευρωπαϊκό Μεσαίωνα στην πρώιμη νεωτερικότητα, με κατάληξη τη Γαλλική Επανάσταση.

Διατρέχοντάς τους, διαπιστώνουμε ότι η αντίσταση στην κατάχρηση εξουσίας που υπαγορεύει ή εντείνει το αίτημα για δημοκρατία δεν είναι τόσο σκιώδης ή νεφελώδης όσο τη διατήρησε η μνήμη των οικονομικά και πολιτικά ισχυρών χωρών. Αντιθέτως, οι αγώνες αντίστασης στην κατάχρηση εξουσίας αυτοκρατόρων, παπών ή ηγεμόνων και στην εγκαθίδρυση τυραννικών καθεστώτων, στην Ευρώπη και στη Δύση γενικότερα, διήρκεσαν αιώνες, κατά τους οποίους συντελέστηκε η μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην πολιτικο-οικονομική πρωτο-νεωτερικότητα, που οδήγησε στο ξέσπασμα των αστικών επαναστάσεων, στα τέλη του 17ου και του 18ου αιώνα.

Την αναδρομή στην περίοδο μεταξύ 12ου και 16ου αιώνα βρίσκουμε στο βιβλίο του Quentin Skinner «Τα θεμέλια της νεότερης πολιτικής σκέψης» (1978, στα ελληνικά 2005), που επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην πολιτική θεολογία και φιλοσοφία, μεταξύ 12ου και 16ου αιώνα, παραβλέποντας με τρόπο προβληματικό, βέβαια, τη διάδραση των πολιτικών πραγμάτων, ιδεών και ηθών με την εξέλιξη των φεουδαλικών δομών της οικονομίας.

Ο συγγραφέας αναφέρεται διεξοδικά σε πολιτικούς προβληματισμούς, ιδέες και θεωρίες που διαμορφώθηκαν μέσα από την ιστορική εμπειρία εναντίωσης σε πολιτικές ή εκκλησιαστικές μορφές τυραννίας, παρακολουθώντας τον κύκλο που κλείνει στα τέλη του 16ου αιώνα, όταν η διαμόρφωση της καπιταλιστικής οικονομίας εξελίσσεται παράλληλα με την εγκαθίδρυση καθεστώτων απόλυτης δεσποτείας. Η Αναγέννηση που διαμεσολάβησε για τη μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην πρωτο-νεωτερικότητα διευκόλυνε τη μετάλλαξη των αγώνων αντίστασης των ελεύθερων πόλεων της Βόρειας Ιταλίας στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στην Παπική Ρώμη και σε ηγεμόνες-τυράννους, σε υλικό πολιτικού προβληματισμού σχολαστικών, θωμιστών, ουμανιστών, νεο-σχολαστικών, νεο-θωμιστών ή συνταγματιστών λογίων, ενώ οι ιδέες των επαναστατών καλβινιστών ουγενότων ενέπνευσαν τη δημιουργία δημοκρατικών θεσμών στην Ολλανδία, πριν από το τέλος του 16ου αιώνα.

Δάντης, Μαρσίλιος της Πάντοβας, Μπρουτσιόλι, Γκουιτσιαρντίνι, Ερασμος, Μορ, Μοντέν, Μορνέ, Οτμάν είναι λίγα από τα ονόματα που πρωτοστάτησαν στις διεργασίες ιστορικής αυτοσυνειδησίας της Ευρώπης, εντοπίζοντας την καταγωγική απαρχή της πνευματικής και πολιτικής ιδιοσυστασίας της στον αρχαιοελληνικό αριστοτελικό πλατωνισμό ή στη ρωμαϊκή γραμματεία και στις αντίστοιχες μορφές κοινωνιστικής ή ατομικιστικής θέσμισης που νομιμοποίησαν.

Σε αυτά τα ονόματα, ξεχασμένα σήμερα, η Ευρώπη χρωστά μια κοσμοϊστορική κουλτούρα που στις μέρες μας περιήλθε στην απαξίωση και στη λήθη. Ενα παρόν παραδομένο στον πνευματικό λήθαργο που επιβάλλει η βουλιμία της πολιτικής και οικονομικής κυριάρχησης κατάπιε μαζί με το παρελθόν και τις προσδοκίες που εξυφαίνει το μέλλον. Τα σύνδρομα τρόμου και στέρησης κατάντησαν κύρια μοτίβα ζωής.

Μια ιστορική αναδρομή ως βάση αυτοσυνειδησίας της σημερινής Ευρώπης και των πολιτών της θα έδινε έρμα και νόημα στην απο-γραφειοκρατικοποίηση και στην ενεργοποίηση της αδρανοποιημένης πολιτικής της.

* καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας

  

ΑΠΟΨΕΙΣ
Το αγαπημένο μας μίξερ
Η δημοκρατία είναι επιλογή, μια πολιτική με υλικά διαρκούς εγρήγορσης, μόνιμης στήριξης, θεσμικής λογοδοσίας, διαφάνειας, αυτοελέγχου και ανανέωσης. Η διερεύνηση του βάθους και της ποιότητας της πολιτικής ζωής...
Το αγαπημένο μας μίξερ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο νέος αγνώριστος γείτονας
Χάσαμε τη δυνατότητα να σκεφτόμαστε αλλιώς, να δημιουργούμε σημασίες, αφού το εθνικό σπορ είναι πλέον η ατομιστική κριτικομανία και η εξιδανίκευση της απομυθοποίησης. Πλειοψηφία, κράτος, εκκλησία, κόμματα,...
Ο νέος αγνώριστος γείτονας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μετα-πανικός
Η μετα-αλήθεια δεν κινδυνεύει να παλιώσει ούτε να απέλθει. Η κοινή γνώμη, συνονθύλευμα πια ατόμων καταδικασμένων ισόβια να απομακρύνουν τον τρόμο της ύπαρξής τους διά της προσκύνησης του ειδώλου τους, στολίζει...
Μετα-πανικός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ελευση του διανοουμενάκου
Ας αντιμετωπίσουμε ως επίκαιρο θέμα την εκκρεμότητα σχετικά με την ύπαρξη ή την απουσία των διανοούμενων, θέμα που επανέρχεται εδώ και καιρό με τη μορφή του ερωτήματος «πού είναι πια οι διανοούμενοι;».
Ελευση του διανοουμενάκου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι απομένει;
Τι θα συνέβαινε στη δημοκρατία, αν απλώς καταργούσαμε κάθε θεσμό της στη λογική της παθολογικής λειτουργίας ή καταχρηστικής επίκλησής του; Η δημοκρατία είναι δύσκολη, εύθραυστη και παράδοξη υπόθεση,...
Τι απομένει;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πρόσφυγες και ηθική της συνοίκησης
Κανείς μας δεν έχει το «δικαίωμα» να αποφασίζει με ποιους θα συνοικήσει στην πολυκατοικία του, τη γειτονιά του ή την πόλη του. Για παράδειγμα, ανεξάρτητα από το αν μας είναι αρεστοί ή αντιπαθείς οι συγκάτοικοί...
Πρόσφυγες και ηθική της συνοίκησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας