Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για την «πιο βαθιά φιλοσοφική σοβαρότητα»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για την «πιο βαθιά φιλοσοφική σοβαρότητα»

  • A-
  • A+

Ενας ογκώδης φάκελος μας ήλθε από την Κολονία. Ο ανεψιός μας Δημήτρης Κράββαρης, διδάκτορας του Πανεπιστημίου VII των Παρισίων, μαζί με τη σύζυγό του Αnne είχαν μεριμνήσει για φυλλάδια, περιοδικά και βιβλία με περιεχόμενο τη σκέψη του Marx, με αφορμή την επέτειο των διακοσίων χρόνων από τη γέννησή του. Προτάσσω τη φρεσκοτυπωμένη μονογραφία του Michael Quante για τη φιλοσοφική σκέψη του Marx. Αυτή τη φορά θα το συζητήσω μαζί του πώς θα μπορούσε να τεθεί ένα τέτοιο ζήτημα, σ’ έναν κόσμο που δεν έχει σταματήσει να «εξεγείρεται», ρωτώντας τον «ασυμφιλίωτο» «παππού» (βλ. Ο Marx στον καθρέφτη, 2014: 85-88). Ετσι:

1. Τι ασκεί «άμεση» επίδραση στη φιλοσοφία;

Αν «πολλές» φορές η οικονομία «έμμεσα» παίζει τέτοιο ρόλο, αντίθετα «νομικές, πολιτικές και ηθικές αντανακλάσεις» επηρεάζουν «άμεσα» την εμφάνιση του φιλοσοφείν. Αυτό είπε αμυνόμενος ο Fred (27.10.1890). Δεν θα είχα αντίρρηση αν μια τέτοια διευκρίνιση αφορούσε τη φιλοσοφική παραγωγή που βρίσκει ρωγμές για να διαπεράσει το «κράτος της αναγκαιότητας» και να μην μας αποπροσανατολίζει από το «κράτος της ελευθερίας». Χωρίς, βέβαια, να έχω την ψευδαίσθηση ότι το πεδίο του «αυτοσκοπού» μπορεί τάχα να «ανθίσει» δίχως να πατάει γερά στη «βάση του κράτους της αναγκαιότητας» (1894). Σε κάθε περίπτωση θα πρόκειται για επιτυχές «άλμα» (Engels 1878), χωρίς «αναβολικά» ή κάθε είδους ενισχυτικά της πολιτικής εξουσίας των «προλεταρίων» (βλ. και 1867).

2. Ο φιλόσοφος καταφτάνει «post festum»;

Κατόπιν εορτής, για παράδειγμα, προσέρχεται ο Hegel (Engels - Marx 1845) – αυτός και η «κουκουβάγια» του με το λυκόφως. Το ζήτημα είναι πώς να συμμετέχεις στο λυκαυγές της νέας κοινωνίας που δεν θα παράγει ή θα αναπαράγει «μυστικά» (1867).

3. Γιατί εμφανίζεται ως «αντιδημοφιλής» η φιλοσοφία;

Δηλαδή, «unpopulär»; Οταν δεν κατανοείται, μοιάζει με «καθηγητή μαγείας» που οι «εξορκισμοί» του εξωτερικεύονται με κάθε «επισημότητα». Μόνο που η φιλοσοφία δεν κατοικεί «έξω από τον κόσμο». Οσοι θεραπεύουν, ακόμη και μέσα από «ενέργειες» τις «πιο λεπτές» ή τις «πιο επιτηδευμένες», αποτελούν «καρπούς της εποχής» τους και δεν ξεφυτρώνουν «από τη γη σαν τα μανιτάρια». Ετσι, αντί για «φιλοσοφική δυσπεψία», να αναζητηθεί το «πνευματικό κέρδος» του «παρόντος κόσμου» ως «αμοιβαία σχέση με τον πραγματικό κόσμο του καιρού» τους (14.7.1842: 97/98).

4. Τα σημαίνει απώλεια της «αυτονομίας» της;

Οταν το αντικείμενο μελέτης της δεν είναι η ίδια η «πραγματικότητα». Γι’ αυτό φτερουγίζει στον αέρα χωρίς να ξέρει πού βρίσκεται, όποια «αντανάκλαση» («Spiegelung») του κόσμου της κι αν κομίζει. Ξανά, πάλι, «κριτική ρήξη» και «πραγμάτωση» της φιλοσοφίας αφού θα την έχουμε «υπερβεί» (1843/1844).

5. Τι όμως μπορεί να αντικαταστήσει τη φιλοσοφία;

Οταν η «ανεξάρτητη φιλοσοφία» απολέσει τον σύνδεσμο με την πραγματικότητα, τότε μπορεί να λάβει τη θέση της «μια περίληψη των πιο γενικών αποτελεσμάτων της μελέτης της ιστορικής ανάπτυξης». Οταν επιδιδόμαστε στη «μελέτη του πραγματικού» μια τέτοια πρόβλεψη δεν εμφανίζεται πραγματοποιήσιμη. O Fred (1888) συνόψισε το αξεπέραστο ερώτημα: «Μπορούμε με τις παραστάσεις και τις έννοιες να συγκροτήσουμε μια ορθή αντανάκλαση (Spiegelbild) της πραγματικότητας»; Σε κάθε περίπτωση ή πριν από οποιονδήποτε μας αφορά πρώτους… Για τούτο σωστά προσέθεσε στο τέλος του κειμένου του τις επονομασθείσες «Θέσεις» μου για τον Feuerbach, από τις οποίες συγκρατώ εδώ ότι η «πράξη» αποδεικνύει το «εγκόσμιο της σκέψης» (1845).

6. Θα μπορούσες να αποδεχτείς τον χαρακτηρισμό «φιλόσοφος»;

Σύμφωνα με τις έως τώρα απαντήσεις δεν αποποιούμαι έναν τέτοιο χαρακτηρισμό, ακόμη κι αν η μόνη μου συγγραφή θα ήταν ο πρώτος τόμος του Κεφαλαίου και οι πρόλογοί του.

7. Εως πού το «φιλοσοφούσες»;

Εγώ, ειδικότερα, πολύ νωρίς αποποιήθηκα κάθε ερμηνεία «sub specie rei publicae»: για να στραφώ προς την εξακρίβωση των προϋποθέσεων της κοινωνικής επανάστασης. Βέβαια, η απάντησή μου υπογραμμίζει ότι ο «επιστημονικός σοσιαλισμός» σημαίνει τη στροφή της «επιστήμης στη γνώση του κοινωνικού κινήματος που ο ίδιος ο λαός δημιουργεί» ή ότι η νίκη του σοσιαλισμού αναμένεται «αποκλειστικά από τη διανοητική ανάπτυξη της εργατικής τάξης, όπως θα προέκυπτε αναγκαία από την κοινή δράση και τη συζήτηση» (Engels 1890).

8. Τι αποστάσεις όμως κρατούσες από μια τέτοια κωδικοποίηση της «διδασκαλίας» σου;

Καλώς προσέθεσες τα εισαγωγικά. Ολοι οι παράγοντες ενός τέτοιου του διαλόγου δεν ήταν ποτέ δεδομένοι: ούτε η «διδασκαλία» (αφού ήρθαν στην επιφάνεια έργα εντελώς άγνωστα) ούτε η «μέθοδος» (που κατακτάται και δεν προικοδοτείται από καμιά κομματική επιφοίτηση) ούτε ο προβληματισμός μιας εποχής. Η δημιουργική κατάκτηση των μεθοδολογικών προϋποθέσεων της ζωντανής μου θεωρίας συντελείται ως καθημερινή επίμοχθη ανάλυση –κάποτε ο Fred έφτασε να πει ότι ο μαρξισμός «δεν είναι δόγμα, αλλά μια μέθοδος» (11.5.1895)- των κοινωνικών συνθηκών.

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

   

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η «Επιχείρηση Σφαγή» του Ροδόλφο Ουόλς μεταφρασμένη στα ελληνικά
Το μη φανταστικό μυθιστόρημα του Αργεντινού δημοσιογράφου Ροδόλφο Ουόλς (Rodolfo Walsh) με τίτλο «Επιχείρηση Σφαγή» («Operacion Masacre») εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα τον περασμένο Δεκέμβρη από τις...
Η «Επιχείρηση Σφαγή» του Ροδόλφο Ουόλς μεταφρασμένη στα ελληνικά
ΑΠΟΨΕΙΣ
Με προαιώνια φόρα...
Εχει διαπιστωθεί από παλιά ένα πρόβλημα στη θεωρία, μάλλον δομικό: ότι στην τάση της για γενίκευση, για αφαίρεση, αποκόπτεται από το πραγματικό, το υπαρκτό, αυτό που συμβαίνει στη ζωή. Μένουν, δηλαδή, οι...
Με προαιώνια φόρα...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα λάθη του Μαρξ
Είναι η θεωρία του Μαρξ επιστημονική; Οι τρεις συγγραφείς παρακάμπτουν το ερώτημα αυτό και είναι πεπεισμένοι ότι ο Μαρξ δίνει «επιστημονικές εξηγήσεις». Ομως αυτό που έκανε ο Μαρξ δεν είναι μόνο επιστήμη...
Τα λάθη του Μαρξ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι έχει απομείνει από τη (μη) κριτική στον Καρλ Μαρξ;
Δεν ξέρουμε πόσοι λίγοι είναι αυτοί που πιστεύουν πια στις λανθασμένες δογματικές (sic) θέσεις του Μαρξ. Αν και μόνο κάποιος που αγνοεί τη σύγχρονη επιστημονική συζήτηση και την αντίστοιχη βιβλιογραφία...
Τι έχει απομείνει από τη (μη) κριτική στον Καρλ Μαρξ;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για τις «ουσιώδεις μορφές της διαλεκτικής σκέψης»
​Εφέτος, με αφορμή τα διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Karl Marx, δίδεται μια ακόμη ευκαιρία να συζητηθεί η αρχαιογνωσία του, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Μια κατόπτευση...
Για τις «ουσιώδεις μορφές της διαλεκτικής σκέψης»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Καστοριάδης και ο Μάης 1968
Στο αφιέρωμα της «Εφ.Συν.» για τον Μάη 1968, γράφτηκε από κάποιους ότι ο Καστοριάδης απείχε από το κίνημα και ότι ήταν απλός παρατηρητής. Η αλήθεια είναι διαφορετική. Κατ’ αρχάς ο ίδιος ο Καστοριάδης σε...
Ο Καστοριάδης και ο Μάης 1968

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας