Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ιταλία και Ελλάδα: 2018-1965
AP Photo/Luca Bruno
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ιταλία και Ελλάδα: 2018-1965

  • A-
  • A+

Τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στη Ρώμη την Κυριακή 27 Μαΐου 2018 ανακαλούν συνειρμικά στην ελληνική συνταγματική μνήμη το περιστατικό που οδήγησε στην κρίση του 1965, δηλαδή τη διαφωνία μεταξύ του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου και του βασιλιά Κωνσταντίνου όσον αφορά το θέμα της αναλήψεως του υπουργείου Εθνικής Αμύνης. Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις.

Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος αρνήθηκε την ανάληψη του υπουργείου Εθνικής Αμύνης από τον ίδιο τον τότε πρωθυπουργό, ενώ ο Ιταλός Πρόεδρος της Δημοκρατίας Σέρτζιο Ματαρέλα αρνήθηκε την τοποθέτηση του Πάολο Σαβόνα στη θέση του υπουργού Οικονομικών, αντιπροτείνοντας στον εντολοδόχο πρωθυπουργό Τζουζέπε Κόντε να αναλάβει ο ίδιος, παράλληλα με το αξίωμα του προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου, και το υπουργείο αυτό, ή να επιλέξει για τη θέση αυτή άλλο πρόσωπο, πλην του Σαβόνα.

Στο ελληνικό Σύνταγμα του 1952 δεν υπήρχε σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ βασιλιά και πρωθυπουργού όσον αφορά τον διορισμό των υπουργών. Μάλιστα, αν κανείς ελάμβανε υπόψη μόνο το «μοναρχικό» άρθρο 31 Συντ. («Ο Βασιλεύς διορίζει και παύει τους Υπουργούς αυτού»), χωρίς να το συσχετίζει με τις άλλες διατάξεις του Συντάγματος αυτού, που κατοχύρωναν το κοινοβουλευτικό σύστημα, θα έφτανε στο συμπέρασμα ότι οι υπουργοί, συμπεριλαμβανομένου και του πρωθυπουργού, επιλέγονται ελεύθερα από τον βασιλιά, κάτι το οποίο είναι προφανώς παράλογο, στο πλαίσιο ενός κοινοβουλευτικού Συντάγματος (βλ. Ευ. Βενιζέλου, «Η συνταγματική διάσταση της κρίσης του 1965», στο: Ιδρυμα «Κωνσταντίνος Μητσοτάκης», «Από τον Ανένδοτο στη Δικτατορία», επιμ. Μ. Βασιλάκη, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2009, σσ. 295 επ.).

Ετσι, βρισκόταν έξω από το πλαίσιο του Συντάγματος αυτού, έστω και αν διευκολυνόταν από το άρθρο 31 Συντ., η άρνηση από τον βασιλιά του δικαιώματος του πρωθυπουργού να αναλάβει οποιοδήποτε υπουργείο αυτός επιθυμούσε, εφόσον ο ίδιος έκρινε ότι πρέπει να έχει άμεσο προσωπικό έλεγχο στον συγκεκριμένο τομέα, διότι μια τέτοια παρέμβαση ακύρωνε την ίδια τη συνταγματική έννοια του πρωθυπουργού στο πλαίσιο ενός κοινοβουλευτικού συστήματος, εκτός του ότι ήταν εξευτελιστική και για το κύρος του (βλ. την τοποθέτηση του Γεωργίου Παπανδρέου στο Συμβούλιο του Στέμματος, Πρακτικά 1ης και 2ας Σεπτεμβρίου 1965, σσ. 10 και 63-64).

Αντίθετα, η διαφωνία του βασιλιά για την επιλογή από τον πρωθυπουργό συγκεκριμένου υπουργού, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αντισυνταγματική, όχι όμως και η επιβολή εκ μέρους του ενός διαφορετικού υπουργού, παρά τη θέληση του πρωθυπουργού.

Στο ισχύον ιταλικό Σύνταγμα, η αντίστοιχη συνταγματική διάταξη, δηλαδή το άρθρο 92 παρ. 2 Συντ. («Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορίζει τον Πρόεδρο του Υπουργικού Συμβουλίου και, μετά από πρότασή του, τους Υπουργούς»), χρησιμοποιεί μια διατύπωση που πρωτοεμφανίστηκε στα κοινοβουλευτικά Συντάγματα που καταρτίσθηκαν μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (βλ. π.χ. το άρθρο 53 του Συντάγματος της Βαϊμάρης και το άρθρο 71 του ελληνικού Συντάγματος του 1927) και η οποία, σύμφωνα με έγκυρους ερμηνευτές των Συνταγμάτων αυτών, καθιστούσε υποχρεωτική για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας την πρόταση του πρωθυπουργού (για την Ελλάδα βλ. Χρ. Σγουρίτσα, «Η οργάνωσις της Κυβερνήσεως και η κοινοβουλευτική ευθύνη των Υπουργών», Αθήνα, 1931, σσ. 71-72).

Αυτή ήταν και η ερμηνεία του άρθρου 92 παρ. 2 Συντ. που υιοθέτησαν οι κλασικοί Ιταλοί συνταγματολόγοι της μεταπολεμικής περιόδου (π.χ. ο Μορτάτι, ο Ελία, ο Μαρτίνες και ο Παλαντίν), παρότι η διατύπωση του άρθρου αυτού άφηνε περιθώρια για κάποια συμμετοχή του Προέδρου της Δημοκρατίας στη διαμόρφωση του καταλόγου των υπουργών.

Σταδιακά, μέσα από τη συνταγματική πρακτική, αυτό που φαινόταν αρχικά απλό και βέβαιο, δηλαδή η «δεσμευτικότητα» της πρότασης του πρωθυπουργού, έγινε πιο περίπλοκο και ελαστικό. Το βέτο του Ματαρέλα στην ανάληψη του υπουργείου Οικονομικών από τον Σαβόνε δεν ήταν μια καινοφανής ενέργεια – υπάρχουν τουλάχιστον τρία άλλα «προηγούμενα» στην πρόσφατη συνταγματική πρακτική, από το 1994 και μετά.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις αυτός που υποχωρούσε ήταν πάντοτε ο πρωθυπουργός, ενίοτε με εσωτερική αλλαγή στην κατανομή των υπουργείων. Διαμορφώθηκε έτσι μια νέα ερμηνεία του άρθρου 92 παρ. 2 Συντ. που αναγνωρίζει στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας έναν δημιουργικό ρόλο κατά τη διαδικασία σχηματισμού Κυβέρνησης.

Μόνον ο Κόντε παρέμενε ανένδοτος και κατέθεσε την εντολή, καθ’ υπόδειξη των δύο νεαρών ηγετών του αντισυστημικού μετώπου. Ο Ματαρέλα, εκ περισσού ίσως, αιτιολόγησε αναλυτικά τη διαφωνία του, επικαλούμενος και συνταγματικά επιχειρήματα, στην προκειμένη περίπτωση τον ενσωματωμένο στο ιταλικό Σύνταγμα ευρωπαϊκό προσανατολισμό του ιταλικού κράτους, τον οποίο, κατά την άποψή του, δεν θα μπορούσε να υπηρετήσει ο ευρωσκεπτικιστής Σαβόνα.

Ωστόσο, θα αρκούσε η επίκληση του κινδύνου βλάβης των συμφερόντων της Ιταλίας, δηλαδή μια θεσμική αξιολόγηση της τρέχουσας πολιτικής και οικονομικής συγκυρίας.

*καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ

   

ΑΠΟΨΕΙΣ
«Πολιτικά» τοτέμ και ταμπού, αλουστράριστα
Τα ερωτήματα -αν τα αποτελέσματα των ιταλικών εκλογών είναι καταστροφή για την Ευρώπη ή αν η Ιταλία θα διεξαγάγει νέες εκλογές ή αν μπορεί να σχηματιστεί κυβέρνηση- μέλλει να τα δούμε. Ομως αυτό που θα έπρεπε...
«Πολιτικά» τοτέμ και ταμπού, αλουστράριστα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολιτικός σεισμός στην Ιταλία
Την Κυριακή διεξάγονται εκλογές στην Ιταλία και με αυτές ολοκληρώνεται μια πολιτική διαδικασία, η οποία ξεκίνησε τα τελευταία χρόνια σε ευρωπαϊκές κοινωνίες (Γερμανία, Βέλγιο, Νορβηγία, Αυστρία, Τσεχία κ.α.),...
Πολιτικός σεισμός στην Ιταλία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Βραχυκύκλωμα στη Γαλλία
Εστω και ως υπόθεση, ως σενάριο εργασίας η διαρροή της είδησης ότι ο Μακρόν εξετάζει το ενδεχόμενο παραίτησής του με τη βεβαιότητα ότι θα επανεκλεγεί στις πρόωρες εκλογές που θα ακολουθήσουν, είναι ενδεικτική...
Βραχυκύκλωμα στη Γαλλία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Βραχυκύκλωμα στη Γαλλία
Μόνο και μόνο οι φήμες για παραίτηση Μακρόν αποτελούν ομολογία ότι η θεσμική θωράκιση της εκτελεστικής εξουσίας δεν αρκεί για να εγγυηθεί την κοινωνική και πολιτική σταθερότητα
Βραχυκύκλωμα στη Γαλλία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Να μην αφήσουμε τις θυσίες μας να πάνε χαμένες
Αυτοί που παρέδωσαν 13% έλλειμμα και μας οδήγησαν στα μνημόνια, που παρέδωσαν άδεια ταμεία το ’15 και άφησαν έναν λαό έρμαιο κάθε εκβιασμού, από θύτες της κρίσης εμφανίζονται ως λυτρωτές από τα δεινά.
Να μην αφήσουμε τις θυσίες μας να πάνε χαμένες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα πρόσωπα, εμείς
Σε μια ταλαιπωρημένη κοινωνία από την οικονομική κρίση, οι προνομιούχοι εμφανίζονται και πάλι να λένε στο πλήθος: Είναι απολύτως λογικό να έχω περισσότερα από σένα. Το «πρόσωπο» δεν απασχολεί τόσο τον λαό. Οσο...
Τα πρόσωπα, εμείς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας