Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η εναλλακτική επίλυση των διαφορών ως αυταξία του κοινωνικού (;) βίου
EUROKINISSI

Η εναλλακτική επίλυση των διαφορών ως αυταξία του κοινωνικού (;) βίου

  • A-
  • A+

Με το ν. 4512/2018, ο οποίος θεσπίστηκε κατόπιν διαβουλευτικής διαδικασίας-εξπρές, πλήθος ιδιωτικών διαφορών (π.χ. ασφάλιση αυτοκινήτου, οροφοκτησία, οικογενειακές διαφορές) υπήχθησαν στην υποχρεωτική διαμεσολάβηση ως προϋπόθεση του παραδεκτού για την συζήτηση ενδίκων βοηθημάτων στα δικαστήρια.

Στο παρόν άρθρο δεν θα δοθεί έκταση στα δύο φλέγοντα ζητήματα που ανέδειξε η φειδωλή διαβούλευση περί διαμεσολάβησης (υποχρεωτική υπαγωγή σε μια εθελούσια διαδικασία, υποχρεωτική παράσταση δικηγόρου). Θα προσπαθήσω να καταγράψω ορισμένες πρόχειρες σκέψεις που αφορούν στα δικαιοπολιτικά ζητήματα, τα οποία εγείρει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, η διαμεσολάβηση ως θεσμός απονομής δικαιοσύνης.

Η βασική ratio καθιέρωσης της διαμεσολάβησης έγκειται στην ταχύτερη, οικονομικά αποδοτικότερη και αποτελεσματικότερη επίλυση ορισμένης διαφοράς. Πράγματι, η διαμεσολάβηση μοιάζει εκ πρώτης όψεως μια ηχηρή απάντηση στην (υπερ)συμφόρηση υποθέσεων στα πινάκια των δικαστηρίων και, κατά συνέπεια, στην τραγική καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης. Το επιχείρημα αυτό, πάντως, στηρίζεται στην αναγωγή της αποτελεσματικότητας σε θεμελιώδη αρχή του κοινωνικοοικονομικού παιγνίου. Έτσι, η ορθότητα των δικανικών κρίσεων συχνά υποβιβάζεται, χάριν της ταχύτητας και της αποδοτικότητας, σε έναν κατάλογο «εναλλακτικών» επιδιωκόμενων λύσεων που προτάσσουν την ικανοποίηση των μερών (ωφελιμότητα) έναντι της νομιμότητας (κράτος δικαίου), την αμοιβαιότητα των συμφερόντων έναντι των δικαιωμάτων των προσώπων.

Στο ίδιο μήκος κύματος, η διαμεσολάβηση αναγορεύεται σε αυταξία του διατομικού και, κατ’ επέκταση, του κοινωνικού βίου. Υπό αυτό το πρίσμα, η εναλλακτική επίλυση των διαφορών (διαιτησία, διαμεσολάβηση) δεν αποτιμάται μονάχα ως βέλτιστη διαδικασία, ως το καλύτερο δυνατό μέσο για την επίτευξη των ποικίλων σκοπών ορισμένης έννομης τάξης. Παράλληλα, η συναινετική διαχείριση των ιδιωτικών και των δημόσιων πραγμάτων αποκτά ρόλο «ιερής αγελάδας» εντός της αστικής κοινωνίας και της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι ίδιες οι έννοιες της ιδιωτικής διαφοράς και της πολιτικής αντιπαράθεσης τεκμαίρονται αμάχητα όχι μόνο ως προβληματικές στάσεις του μεμονωμένου ατόμου ή πολίτη, αλλά ως παραβίαση μιας –δήθεν- προαιώνιας αρχής δικαιοσύνης, της πάση θυσία εύρεσης μιας «χρυσής τομής».

Επιπλέον, η προσφυγή στη διαδικασία της διαμεσολάβησης παρουσιάζεται ως εθελούσια προσχώρηση δύο ισότιμων παικτών σε μια win-win κατάσταση, καθώς κατ’ αυτό τον τρόπο μπορούν να επιλύσουν άκοπα και ανώδυνα την μεταξύ τους διένεξη. Έτσι, όμως, αποκρύπτεται η ταξική δομή που ενυπάρχει ως θεμελιώδης αντίφαση στο εσωτερικό κάθε αστικής κοινωνίας τύποις ίσων και ελεύθερων προσώπων. Ήδη, από τον 19ο αιώνα, ο συντηρητικός Βρετανός πολιτικός Benjamin Disraeli είχε επισημάνει ότι σε κάθε έθνος-κράτος ενυπάρχουν ανταγωνιστικά δύο διακριτά έθνη, το «έθνος των πλουσίων» και το «έθνος των φτωχών». Τα δύο μέρη που προσέρχονται ενώπιον του διαπιστευμένου διαμεσολαβητή μπορεί θεσμικά να είναι ισόνομοι συνομιλητές, αλλά η ισονομία τους δεν συνεπάγεται αφ’ εαυτής ισοδυναμία και ισορροπία. Παραδείγματος χάριν, σε μια συμβατική σχέση εκμισθωτή-μισθωτή, δανειστή-οφειλέτη, ασφαλιστή-ασφαλιζόμενου και, κατά μείζονα λόγο, εργοδότη-εργαζόμενου, η τυπική ισότητα ενώπιον του νόμου συγκαλύπτει την ουσιαστική ανισότητα ενόψει των –ταξικά μεροληπτικών- πραγματικών συνθηκών. Συνεπώς, η βέλτιστη λύση («χρυσή τομή»), σε πλείστες περιπτώσεις, λειτουργεί ως η έξωθεν καλή μαρτυρία για την κατίσχυση του δικαίου του ισχυρότερου μέρους.

Τέλος, ενίοτε στον δημόσιο διάλογο επιστρατεύονται υπέρ των εναλλακτικών τρόπων επίλυσης διαφορών και επιχειρήματα που αποτελούν συγκεκαλυμμένη εκδήλωση πολιτισμικού ρατσισμού. Σε πρόσφατη συζήτηση-συνηγορία υπέρ της διαμεσολάβησης, υπήρξε σύγκριση ανάμεσα στον τεράστιο όγκο διαφορών που συγκεντρώνονται στα δικαστήρια των «τριτοκοσμικών» χωρών του νοτίου ημισφαιρίου (Αφρική, Ασία, Λατινική Αμερική) και στην μετριασμένη ποσότητα υποθέσεων ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων στα «ανεπτυγμένα» κράτη του πλανήτη (Βόρεια Αμερική, Ευρώπη). Στο συγκριτικό αυτό context, ο ομιλητής υπαινίχθηκε τον –κατά Διαμαντούρο- «πολιτισμικό δυισμό» που φέρεται να μαστίζει την «ψωροκώσταινα» Ελλάδα, μην αφήνοντάς την να εξελιχθεί σε μια «κανονική» χώρα της Ευρώπης. Η «κανονικότητα» του κάθε λαού ή του κάθε κράτους, εξάλλου, εξαρτάται από την προβολή των «θέλω» του εκάστοτε προσώπου που διαφημίζει τους «κανονικούς» έναντι των «μη κανονικών». Στην περίπτωσή μας, ως «κανονικότητα» ορίζεται η συναινετική κουλτούρα επίλυσης διαφορών και ως «ανωμαλία» η προσφυγή σε μια «όλα ή τίποτα» διαδικασία ενώπιον του φυσικού δικαστή. Εξάλλου, η διαπίστευση πλήθους διαμεσολαβητών δεν έχει να κάνει τόσο με μια «αλλαγή παραδείγματος», με μια «δυτικόστροφη» τάση των νέων σε ηλικία Ελλήνων, αλλά κυρίως με την αναγκαιότητα εύρεσης εργασίας στη χειμαζόμενη Ελλάδα της «κρίσης» και της επισφάλειας (με «παράπλευρη απώλεια» τη νέα γενιά).

Εν κατακλείδι, η εναλλακτική επίλυση των διαφορών είναι, υπό προϋποθέσεις, ένα ικανοποιητικό μέσο για την επίτευξη ενός δικαιοκρατικού σκοπού (έγκαιρη και αποτελεσματική απονομή δικαιοσύνης). Ωστόσο, τα επιχειρήματα που κυριαρχούν στον δημόσιο διάλογο υπέρ της υποχρεωτικής διαμεσολάβησης εκκινούν από μια εξόχως προβληματική αφετηρία: καθαγιάζουν τις εναλλακτικές μορφές επίλυσης διαφορών ως αυταξία. Έτσι, όμως, δεν συνυπολογίζουν το ενδεχόμενο ανυπολόγιστο κόστος της επέκτασης τέτοιων μέσων (π.χ. διαιτησία σε φορολογικές διαφορές, διαμεσολάβηση σε εργατικές διαφορές) στις –τόσο διαχρονικές όσο και επίκαιρες- αυταξίες του βίου σε ένα φιλελεύθερο, δημοκρατικό και κοινωνικό κράτος δικαίου: δικαιώματα, δημοκρατία, υλική και θεσμική θωράκιση των ευάλωτων ατόμων ή κοινωνικών ομάδων.

*ΥΔ Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ούτε για ένα φιλότιμο;
Πριν από λίγες ημέρες παραιτήθηκε ο υπουργός Δικαιοσύνης της Κύπρου για λόγους ευθιξίας. Κάτι τέτοιο είναι άγνωστο στη χώρα μας. Από τη Μεταπολίτευση και μετά, έχουν συμβεί πάμπολλα που θα έπρεπε να τα...
Ούτε για ένα φιλότιμο;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι δικαστές και η Ιστορία
Οι δικαστές συχνά διασταυρώνονται με την Ιστορία. Μοιράζονται τη μεθοδολογία έρευνας, αλλά ο στόχος τους είναι διαφορετικός. Εκεί όπου ο δικαστής αναζητά ενόχους και αποδίδει ατομικές ευθύνες, ο ιστορικός...
Οι δικαστές και η Ιστορία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ανδρας τρέφον
Για το Κολλέγιο Αθηνών με αφορμή την αγωγή Σαμαρά κατά του Δ.Σ. της ΟΙΕΛΕ για την υπόθεση Μπουλούτα: Αυτό το σχολείο και τις αξίες του, αυτό το σχολείο που δεν θα προσκυνούσε ποτέ κανέναν ισχυρό, το...
Ανδρας τρέφον
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ταξική μεροληψία
​Η ιστορία με την καθαρίστρια και την πλαστογράφηση του τίτλου του Δημοτικού έχει προκαλέσει μια σχετική αναταραχή, το τελευταίο διάστημα. Η οποία, όπως όλοι ξέρουμε, θα καταλαγιάσει σύντομα σαν τόσα και τόσα...
Ταξική μεροληψία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Ζακ και η ατελής διαλεκτική
Η πολιτική ωριμότητα ενός λαού έγκειται στο να μπορεί να συνεργάζεται και να λειτουργεί με συλλογική δυναμική. Με στόχο να διατηρεί εξισορροπημένη τη σύσταση του κοινωνικού μείγματος, σε ειρηνικό ή...
Ο Ζακ και η ατελής διαλεκτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η πολιτική χωρίς αρχές και σεβασμό των θεσμών απαξίωσε τους πολιτικούς
Το να πολιτεύονται με βάση τις αξίες και να σέβονται τους θεσμούς που προαναφέρθηκαν ήταν και είναι θέμα πολιτικής βούλησης, που δυστυχώς δεν υπάρχει όλα τα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Το γεγονός αυτό αποτελεί...
Η πολιτική χωρίς αρχές και σεβασμό των θεσμών απαξίωσε τους πολιτικούς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας