Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Μαρξ και η αρχαιοελληνική φιλοσοφία
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Μαρξ και η αρχαιοελληνική φιλοσοφία

  • A-
  • A+

Στην ενδέκατη θέση για τον Φόιερμπαχ, ο Μαρξ προτρέπει τους φιλοσόφους να σταματήσουν να ερμηνεύουν μόνο τον κόσμο, και να προχωρήσουν στην αλλαγή του. Αν και η θέση του αυτή διόλου δεν αντιστρατεύεται τη φιλοσοφία (πώς θα μπορούσε άλλωστε), έχω την εντύπωση ότι συχνά παίρνει, σε μια πρώτη ανάγνωση, μια αντι-φιλοσοφική, για ορισμένους, διάσταση, καθώς θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως δηλωτική για τη ματαιότητα της ενασχόλησης με τη φιλοσοφία, που δεν φαίνεται να έχει, πέραν της θεωρητικής, καμία απολύτως πρακτική σημασία.

Αρωγός στην πεσιμιστική αυτή άποψη για τη φιλοσοφία θα μπορούσε να είναι, πάλι σε μια πρώτη ανάγνωση, το απόφθεγμα του Χέγκελ ότι η κουκουβάγια της Αθηνάς, το πουλί της σοφίας, αρχίζει να πετάει το σούρουπο. Η εγελιανή αυτή θέση δεν είναι ασύμβατη με τη φιλοσοφία του Χέγκελ, και δεν αποκλείεται, όπως ίσως και άλλοι έχουν υποστηρίξει, να αποτέλεσε, εκτός όλων των άλλων, ένα από τα σημαντικά εναύσματα για την ενδέκατη θέση του Μαρξ.

Υπερασπιζόμενος την αρχαιοελληνική φιλοσοφική σκέψη, και γενικότερα τη φιλοσοφία, θα προσπαθήσω να φωτίσω εδώ, έστω και αμυδρά, κάποιες πτυχές της σχέσης του Μαρξ με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, σταχυολογώντας από «Το Κεφάλαιο» (Τόμοι Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, μτφρ. Παναγιώτης Μαυρομάτης, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1976, 2013 και 2013, αντίστοιχα), κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

Το ενδιαφέρον βέβαια στην περίπτωση αυτή θα βρισκόταν, και μάλιστα τόσο από καθαρά φιλοσοφική όσο όμως και από πολιτική και κοινωνιολογική άποψη, στον εντοπισμό της ουσιαστικής συνεισφοράς του αρχαιοελληνικού λόγου –καθώς, βέβαια, σε ευρύτερο πλαίσιο, και της νεωτερικής σκέψης, όπως π.χ. του Ανταμ Σμιθ– στη μαρξική φιλοσοφία, αλλά αυτό είναι κάτι που ενδιαφέρει ιδιαίτερα εμβριθείς μελέτες, κυρίως από πολύ ειδικούς.

Κατ' αρχάς ας μου επιτραπεί να αναφέρω εδώ, για όσους και όσες το αγνοούν, ότι την πρώτη θεσμική του επαφή με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία την είχε ο Μαρξ με τη διδακτορική του διατριβή (την κατέθεσε το 1841 στο Πανεπιστήμιο της Ιένας), που είχε τον τίτλο «Περί της διαφοράς της δημοκρίτειας και της επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας».

Ας σημειωθεί εδώ, ότι στη σύγκριση των δύο υλιστικών φυσικών φιλοσοφιών, του Δημόκριτου και του Επίκουρου, ο Μαρξ κλίνει προς τη δυναμική επικούρεια φιλοσοφία, στην οποία η «παρέγκλισις» των ατόμων μπορεί να αιτιολογήσει φυσιοκρατικά την ύπαρξη της ανθρώπινης ελευθερίας.

Είναι αναμενόμενο, πράγμα που είναι εμφανές και στο «Κεφάλαιο», η φιλοσοφική σκέψη του Μαρξ να έχει αριστοτελικές επιρροές, και όχι πλατωνικές, παρ' όλο που υπάρχουν σύγχρονοί διανοητές, όπως π.χ. o Μπαντιού, ο οποίος δεν παύει να διακηρύττει με κάθε ευκαιρία την ισχυρή συγγένεια της μαρξιστικής του κοσμοθεώρησης με την πλατωνική φιλοσοφία.

Η αντίθεση βέβαια του Μαρξ προς τον πλατωνικό ιδεαλισμό δεν σημαίνει ότι ο Μαρξ δεν μελέτησε τον Πλάτωνα, και ιδιαίτερα την «Πολιτεία» του, στην οποία ασκεί έντονη κριτική, συζητώντας τα ζητήματα του καταμερισμού της εργασίας και της ταξικής διαστρωμάτωσής της, αρνούμενος να αναγνωρίσει τον ουτοπικό χαρακτήρα και τα σημαντικά θετικά στοιχεία της πλατωνικής σύλληψης.

Αντίθετα, τον Αριστοτέλη (του οποίου σχολιάζει κυρίως τα «Πολιτικά» του) –που κατά τον Ενγκελς είναι «το πιο καθολικό μυαλό ανάμεσα στους αρχαίους Ελληνες φιλοσόφους», και ο οποίος έχει ήδη «εξετάσει τις κυριότερες μορφές της διαλεχτικής σκέψης»–, τον θεωρεί «μεγάλο ερευνητή, που πρώτος ανέλυσε τη μορφή της αξίας, όπως και τόσες μορφές της νόησης, κοινωνικές και φυσικές μορφές» (Τόμος Ι, «Το προτσές της παραγωγής κεφαλαίου»).

Στον τόμο αυτό –όπου υπάρχουν όλες οι αρχαιοελληνικές αναφορές, εκτός από μία ακόμη, στον Αριστοτέλη, στον Τόμο ΙΙΙ), και χρησιμοποιώντας, συχνά μάλιστα, χωρία δοσμένα αυτούσια στα αρχαία Ελληνικά (που κατείχε άπταιστα)– πάμπολλες είναι επίσης οι αναφορές του Μαρξ στην αρχαιοελληνική μυθολογία (Προμηθέας, Δαίδαλος, Σίσυφος), σε αρχαίους Ελληνες ποιητές (Ομηρος, Πίνδαρος, Αρχίλοχος, Αντίπατρος), τραγικούς ποιητές (Σοφοκλής), φιλοσόφους (Ηράκλειτος, ως «ένας από τους μεγάλους διαλεχτικούς του αρχαίου κόσμου» και Σέξτος Εμπειρικός), σοφιστές (Πρωταγόρας, Ισοκράτης), ιστορικούς (Θουκυδίδης, Ξενοφών), πολιτικούς (Λυκούργος, Περικλής) και στην επιστήμη (Αρχιμήδης).

Μέσω του Χέγκελ ο Μαρξ πρωτογνώρισε επίσης τη διαλεκτική, που τόσο αυτός όσο και ο Ενγκελς αναγνώριζαν ότι έχει τις ρίζες της στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία.

Ολοι οι φιλόσοφοι, ήσσονος ή μείζονος σημασίας –όπως, π.χ., ο μεγάλος, πραγματιστής φιλόσοφος και παιδαγωγός, Τζον Ντιούι (1859-1952), για να αναφέρω ένα πολύ χαρακτηριστικό και άγνωστο εν πολλοίς παράδειγμα– αλλά ακόμη και οι διαπρεπέστεροι Νομπελίστες φυσικοί επιστήμονες, έχουν αισθανθεί την ανάγκη να εντρυφήσουν στην αρχαιοελληνική σκέψη, μελετώντας εμβριθώς και με εκφρασμένο θαυμασμό (ο Ντιούι, μάλιστα, στα 71 του χρόνια) ακόμη και εκείνους τους φιλοσόφους με τους οποίους ανήκαν ή ανήκουν σε αντίθετα φιλοσοφικά ρεύματα. Ο Μαρξ δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση.

* καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα λάθη του Μαρξ
Είναι η θεωρία του Μαρξ επιστημονική; Οι τρεις συγγραφείς παρακάμπτουν το ερώτημα αυτό και είναι πεπεισμένοι ότι ο Μαρξ δίνει «επιστημονικές εξηγήσεις». Ομως αυτό που έκανε ο Μαρξ δεν είναι μόνο επιστήμη...
Τα λάθη του Μαρξ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι έχει απομείνει από τη (μη) κριτική στον Καρλ Μαρξ;
Δεν ξέρουμε πόσοι λίγοι είναι αυτοί που πιστεύουν πια στις λανθασμένες δογματικές (sic) θέσεις του Μαρξ. Αν και μόνο κάποιος που αγνοεί τη σύγχρονη επιστημονική συζήτηση και την αντίστοιχη βιβλιογραφία...
Τι έχει απομείνει από τη (μη) κριτική στον Καρλ Μαρξ;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για τις «ουσιώδεις μορφές της διαλεκτικής σκέψης»
​Εφέτος, με αφορμή τα διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Karl Marx, δίδεται μια ακόμη ευκαιρία να συζητηθεί η αρχαιογνωσία του, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Μια κατόπτευση...
Για τις «ουσιώδεις μορφές της διαλεκτικής σκέψης»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την «πιο βαθιά φιλοσοφική σοβαρότητα»
Οταν η «ανεξάρτητη φιλοσοφία» απολέσει τον σύνδεσμο με την πραγματικότητα, τότε μπορεί να λάβει τη θέση της «μια περίληψη των πιο γενικών αποτελεσμάτων της μελέτης της ιστορικής ανάπτυξης». Οταν επιδιδόμαστε...
Για την «πιο βαθιά φιλοσοφική σοβαρότητα»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σι, Μαρξ και μαρξισμός
Η ευθυγράμμιση με τις αρχές του μαρξισμού είχε ήδη αναγγελθεί στο 19ο Εθνικό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας (ΚΚΚ), τον Οκτώβριο του 2017, και επιβεβαιώθηκε τον περασμένο Μάρτιο στη Λαϊκή...
Σι, Μαρξ και μαρξισμός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ενδέκατη θέση
Ερχόμαστε στην ουσία της μαρξικής ρήσης. Η ενδέκατη θέση δεν μας προτρέπει να κατέβουμε στους δρόμους αφήνοντας τη φιλοσοφία στην απραξία των φιλοσόφων. Είναι μια πρόταση που απευθύνεται στην ίδια τη φιλοσοφία...
Η ενδέκατη θέση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας