Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η Βαρκελώνη ως «ξέφραγο αλώνι»;
AP Photo/Manu Fernandez

Η Βαρκελώνη ως «ξέφραγο αλώνι»;

  • A-
  • A+

Για πρώτη φορά την «Καταλανικότητα» («Catalanidad») είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά στη Βαρκελώνη τον Νοέμβριο του 1992, στο πλαίσιο του συνεδρίου «Symposium ’90», με την ανακοίνωση «Οκτωβριανή επανάσταση και εθνικό ζήτημα». Αν από τότε η απεύθυνση προς τον χρόνο (Σε καιρούς τύχης και τόλμης, 2015, 59) είναι σαφής:

Μια φορά φορέσαμε τήβεννο καταλάνικη
για να αντιπαρέλθουμε
την προεδρική του εξουσία;

συχνά –ιδίως τώρα– μας μαραίνουν οι τρόποι προσφυγής μελών ΔΕΠ σε ομιλία του E. Ρενάν για την αντιμετώπιση του «έθνους», μάλιστα σε εφημερίδες που διεκδικούν την πρωτιά στην πανελλήνια κυκλοφορία.

Πώς θα ξεκινούσε κανείς από τη διατύπωση ότι το έθνος μας επιβάλλει «έναν τρόπο να ξεχνάμε»; Δηλαδή, με την ευκολομνημόνευτη ουρά παραθέματος από εκτενή διάλεξη; Για να ρωτήσει κανείς συναφώς: ποιος ορίζει τη μεθόριο μνήμης και λήθης των κειμένων; Από το «Qu’ est-ce qu’ une nation?» (1882) αυτό που συνήθως αναπαράγεται είναι μια πρώιμη εκδοχή του «υποκειμενικού» ορισμού του «έθνους». Για παράδειγμα, η πρόταση ότι το «έθνος είναι ένα καθημερινό δημοψήφισμα» προβάλλεται τοις μετρητοίς, χωρίς να συνοδεύεται από τη δήλωση του Ρενάν: «συγχωρέστε μου τη μεταφορά».

Επίσης, αποκόπτεται η όλη συζήτηση για τα όρια της «αντικειμενικής» βάσης διαμόρφωσης του «έθνους» (φυλή, γλώσσα, θρησκεία, συμφέροντα, φυσικά σύνορα, στρατιωτικές ανάγκες). Συνακόλουθα, δεν αναδεικνύεται η θετική οριοθέτηση του φαινομένου που εμφανίζεται ως «κάτι αρκετά νέο στην ιστορία». Πρόκειται για το «σύγχρονο έθνος» που συγκροτείται ως «πνευματική οικογένεια», ως μια «μεγάλη αλληλεγγύη» που προκύπτει από το «αίσθημα των θυσιών» του παρελθόντος καθώς και όσων «είναι διατεθειμένοι να κάνουν» εκείνοι που ανήκουν σ’ αυτήν την «κοινότητα».

Συνήθως μετά τον Benedict Anderson (παρά την «εξευτελιστική ομολογία» της «παρανάγνωσης») αυτό που παρατίθεται από τον Ρενάν είναι ο «σαρκασμός» του: η «ουσία ενός έθνους» έγκειται στο γεγονός ότι τα μέλη του, εκτός από τα «πολλά κοινά» που τα συνδέουν, «επίσης έχουν ξεχάσει πολλά» (τρεις φορές το επαναλαμβάνουν οι Imagined Communities).

Επομένως, για ακόμη έναν λόγο, επιβάλλεται να επιστρέψουμε στην αποβλεπτικότητα της διάλεξής του. Αυτό λοιπόν το dictum: «doit avoir oublié» στρέφεται προς ό,τι μπορεί κανείς να θυμάται από τον Ρενάν για το «έθνος» που επιβάλλει «έναν τρόπο να ξεχνάμε». Η ανάγκη της «επιλεκτικής αμνησίας» σημαίνει ότι η «λήθη» και πολύ περισσότερο το «ιστορικό σφάλμα» συνιστούν «ουσιώδη παράγοντα στη δημιουργία ενός έθνους». Γι’ αυτό, άλλωστε, η «πρόοδος των ιστορικών μελετών» συνεπάγεται κινδύνους για τη «nationalité».

Από τη διάλεξη αυτή του Ρενάν, μένοντας περισσότερο σ’ αυτό το κείμενο, για το «σύγχρονο έθνος» πολλά σημεία έχουν υποστεί μια τέτοια διαδικασία «λησμοσύνης». Για παράδειγμα ότι πρόκειται για «ιστορικό αποτέλεσμα» που έχει παραχθεί από «σειρά γεγονότων», τα οποία «συνέκλιναν προς την ίδια κατεύθυνση».

Επίσης, αυτό το «αρκετά νέο στην ιστορία», ως προς τη Δυτική Ευρώπη, εντοπίζεται στην εποχή της αποσύνθεσης της Αυτοκρατορίας του Καρλομάγνου (742 – 814 μ.Χ.). Ενώ για τον καθορισμό της «ουσίας» του δεν αρκούν τα «κριτήρια» της φυλής, της γλώσσας, της θρησκείας, της κοινότητας συμφερόντων και των γεωγραφικών συνόρων.

Με μονάδα αναφοράς τον άνθρωπο αναζητείται η «πνευματική αρχή» που τον επικαθορίζει ως μέλος μιας «πνευματικής οικογένειας» που προέκυψε από «βαθιές ιστορικές περιπλοκές». Ετσι, αυτή η «πνευματική αρχή» συγκροτείται από δύο συνταυτιζόμενες πτυχές: την «κοινή κατοχή μιας πλούσιας κληρονομιάς αναμνήσεων» και τη «βούληση να διαιωνίζεται στο διηνεκές αυτή η αδιαίρετη κληρονομιά».

Από το παρελθόν στο παρόν και από εδώ στο μέλλον αναπαράγεται το «κοινωνικό κεφάλαιο» που, αν «συγχωρεθεί η μεταφορά», καθιστά την ύπαρξη ενός έθνους «ένα καθημερινό δημοψήφισμα», όπως ακριβώς η «ύπαρξη του ατόμου αποτελεί μια μόνιμη κατάφαση ζωής».

Από αυτήν λοιπόν την ατομοκρατική θεώρηση του κοινωνικού γίγνεσθαι ο Ρενάν επιδιώκει να αποσπάσει το πεδίο της πολιτικής από τις «μεταφυσικές και θεολογικές αφαιρέσεις» για να υποδείξει ότι αυτό που μένει είναι ο «άνθρωπος, οι επιθυμίες του, οι ανάγκες του». Κι αν βέβαια οι «ανθρώπινες θελήσεις μεταβάλλονται», αυτό σημαίνει ότι τα έθνη «γεννήθηκαν και θα πεθάνουν» - όχι βέβαια στον αιώνα του Γάλλου συγγραφέα που πιθανολογεί μάλιστα ότι θα τα διαδεχθεί η «Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία». Παραμένει η υπόμνηση: «pardonnez - moi cette métaphore»…

Πάντως, χωρίς να αναμένω πώς θα αποφανθεί συναφώς η «public history», παραπέμπω στα βιβλία μου: Κόμβοι στη συζήτηση για το έθνος (2006: 176-178, 288, 424), Ιστορικών και φιλοσόφων έλεγχος (2008: 64, 69, 74), Πώς η Ιστορία γίνεται παρελθόν (2009: 286), Η «γενιά των ιδεών» και ο Γ. Θεοτοκάς (2013: 33, 53, 81, 91, 117, 138-141, 150), «Αριστερά» και «στίβος» (2016: 329, 351-369). Δεν πρόκειται για έλεγχο της «λήθης», αλλά της πρακτικής των «fast – thinkers» και των «συγκυριογράφων» ιστορικών που δημοσιογραφούν…

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι Καταλανοί αυτονομιστές κρατούν τα κλειδιά των εξελίξεων
Το αποτέλεσμα από τις εκλογές της 10ης Νοεμβρίου στην Ισπανια αναπόφευκτα φέρνει στο προσκήνιο νέα ένταση κι ανοίγει ξανά τον δρόμο για νέες εξελίξεις στο άλυτο, τόσο σε θεσμικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο...
Οι Καταλανοί αυτονομιστές κρατούν τα κλειδιά των εξελίξεων
ΑΠΟΨΕΙΣ
H Opus Dei
Η οργάνωση αυτή διαμόρφωσε τη μία από τις δύο πολιτικές οικογένειες στη φρανκική Ισπανία, ενώ η άλλη ήταν ο στρατός και οι Φαλαγγίτες, όσοι δηλαδή διαμόρφωσαν την Ισπανική Φάλαγγα, υπερ-συντηρητική...
H Opus Dei
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αλλαγή στρατηγικής: Το καταλανικό ζήτημα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή
Μετά από σχεδόν μια εβδομάδα μαζικών διαδηλώσεων, συγκρούσεων και ασυγκράτητης αστυνομικής βίας, όλα τα εμπλεκόμενα μέρη στο καταλανικό ζήτημα βρίσκονται ενώπιον κρίσιμων αποφάσεων.
Αλλαγή στρατηγικής: Το καταλανικό ζήτημα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι «Λόγιοι του Εθνους»
Η εγχώρια ιστορική συγκυρία μάς ωθεί σε «στιγμές» του 19ου αιώνα; Για παράδειγμα στους «λογιώτατους» που έχουν νεκρώσει το «λογικόν» (1825), στους «πολιτικούς κοινωνιολόγους» (1885), στους «λογίους του έθνους»...
Οι «Λόγιοι του Εθνους»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πυροβολώντας τους ποιητές
Ο Λόρκα έζησε μπροστά σ’ αυτόν τον καθρέφτη ξέροντας πως μια έγγραφη φωνή δεν μπορεί παρά ν’ ανήκει στους δίχως φωνή διωκόμενους όλου του κόσμου. Εκείνον τον Αύγουστο του 1936 θα μάθαινε ίσως πως ο χειρότερος...
Πυροβολώντας τους ποιητές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η κλοπή της Ιστορίας
Πολλοί πιστεύουν ακόμη ότι η ιστορία παραδειγματίζει ότι «είναι φιλοσοφία που διδάσκει με παραδείγματα» (Διόδωρος Σικελιώτης). Για άλλους η γνώση της ιστορίας έχει τον χαρακτήρα πολιτισμικής (και επομένως...
Η κλοπή της Ιστορίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας