Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ηθικός ρεαλισμός, αξίες και ηθικό πλεονέκτημα

Ηθικός ρεαλισμός, αξίες και ηθικό πλεονέκτημα

  • A-
  • A+

Τα ζητήματα του ηθικού σχετικισμού, που αμφισβητούν στη βάση της την καθολικότητα της ηθικής και συχνά εκφράζονται μέσα από έναν υποκειμενισμό –που θεωρεί ότι οι προτάσεις της ηθικής δεν έχουν καμία τιμή αλήθειας, καμία αντικειμενική υπόσταση, αλλά εκφράζουν απλώς προσωπικές συγκινησιακές, συναισθηματικές καταστάσεις– όπως και μέσα από έναν πολιτισμικό ηθικό σχετικισμό, σίγουρα δεν μας είναι άγνωστα, ούτε και απουσιάζουν από τη διδασκαλία αλλά και την ερευνητική δραστηριότητα της ηθικής φιλοσοφίας.

Το πρώτο που θα σας απαντήσουν, άλλωστε, στις αίθουσες διδασκαλίας οι νέοι άνθρωποι για την ηθική –και δίχως μάλιστα να γνωρίζουν τίποτε ακόμη για το θεωρητικό υπόβαθρο των θέσεών τους– είναι ότι αυτή είναι κάτι το εντελώς υποκειμενικό και σχετικό, που αλλάζει από εποχή σε εποχή.

Στο πλαίσιο, για παράδειγμα, του λογικού θετικισμού, ο Ayer υποστήριζε –θεμελιώνοντας τη συγκινησιοκρατική του, περί ηθικής, θεώρηση και πραγματοποιώντας έτσι τη «γλωσσική στροφή» στην ηθική φιλοσοφία– ότι «σίγουρα δεν θα ήμασταν δικαιολογημένοι αν απορρίπταμε a priori την πιθανότητα της ηθικής εμπειρίας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως υπάρχει το οποιοδήποτε έδαφος για να συμπεράνουμε την ύπαρξη ενός ιδεώδους αντικειμενικού κόσμου των αξιών» (Ayer, A.J. [ed.], «Logical Positivism», The free press, New York, London 1959).

Οπως, ωστόσο, σημειώνω συναφώς, σε άλλη θέση (Ι.Ν. Μαρκόπουλος, «Επιστήμη, τεχνολογία και φιλοσοφικός στοχασμός. Ιστορικές επισκοπήσεις και γνωσιολογικές και αξιολογικές συσχετίσεις», University Studio Press, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, υπό έκδοση 2018), «δεν θα ήταν πάντως διόλου παράλογο, αν συνδεόταν ο ψυχρά (ορθολογικά και επιστημονικά) διαρθρωμένος λογικός θετικισμός με τις εικόνες των κατακρεουργημένων, στην ψυχή και το σώμα, συνανθρώπων μας, στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, που απεγνωσμένα θα θέλανε να μάθουν γιατί, άραγε, ο επιστημονικά επενδεδυμένος και τεχνοκρατικά και απάνθρωπα οργανωμένος κόσμος που βίωναν δεν θα μπορούσε να είναι μέρος του αντικειμενικού κόσμου και δεν θα είχε, επομένως, κανένα οντολογικό status, προτού, τουλάχιστον, αποφανθεί ο λογικο-γλωσσικός θετικισμός για τη νοηματική ακρίβεια και τη σημασία των αφηγήσεών τους, τις οποίες μάλλον και θα απέρριπτε ως αντικειμενικά "α-νόητες" και ανυπόστατες, ενώ μάλλον θα τις αποδεχόταν ως, το πολύ πολύ, συγκινησιοκρατικά παρούσες».

Αλλά ακόμη παραπέρα, δεν υπάρχουν άραγε, εκεί έξω, ηθικής σημασίας αξιολογήσεις, ευγενικές συμπεριφορές και κανονιστικές αρχές, που θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν την αντικειμενική ύπαρξη ηθικών αξιών και τη συνακόλουθη αποδοχή ενός ηθικού ρεαλισμού, έστω κι αν αυτός, λόγω κάποιων αναπόφευκτων υποκειμενικών του στοιχείων –που ακόμα και στις θετικές ή σκληρές, όπως αποκαλούνται, επιστήμες σθεναρά υποστηρίζεται ότι είναι καθοριστικά παρόντα– θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, από ορισμένους μελετητές ως ένας μετριοπαθής ηθικός ρεαλισμός;

Οταν Ελληνες και Ιταλοί ψάχνουν ύστερα από δεκαετίες από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο να εντοπίσουν έστω και κάποια οστά των δικών τους ανθρώπων, στα τότε πεδία των μαχών, για να τα αποδώσουν τελετουργικά στη γη και να αναπαυτεί η ψυχή των αγαπημένων τους, τι άλλο εκφράζει αυτό αν όχι την αντικειμενική ύπαρξη κάποιας αξίας, μιας ιερότητας, ενός ηθικού καθήκοντος;

Οταν μια εξουθενωμένη οικονομικά χώρα ψάχνει (και θα το έκανε οποιαδήποτε κυβέρνηση) επί έναν σχεδόν μήνα, με συνεχείς και μεγάλες κινητοποιήσεις, για να εντοπίσει έστω και τον τελευταίο αγνοούμενο συνάνθρωπό μας, και ψάχνει να τον βρει έστω και νεκρό, έπειτα από τόσο καιρό εξαφάνισής του, για να τον παραδώσει στους οικείους του, που με ιερή αγωνία τον αναζητούν, όπως συνέβη στις πρόσφατες πλημμύρες και καταστροφές στη Μάνδρα της Αττικής, τι άλλο δηλώνει μια τέτοια συμπεριφορά από μια αποδοχή μιας ιερότητας, μιας απαράβατης ηθικής υποχρέωσης και αξίας;

Οταν μια οικονομικά διαλυμένη χώρα, με καταπιεσμένους και πολλαπλώς αλλοτριωμένους τους ούτως ή άλλως ατομικιστές κατοίκους της, μπορεί και μαζεύει σε λίγα εικοσιτετράωρα χιλιάδες ευρώ, και μάλιστα όχι μία φορά αλλά συνεχόμενα, για να σώσει τη ζωή ενός άρρωστου συνανθρώπου μας, ενός μικρού παιδιού που χρειάζεται τη συνδρομή μας, τι άλλο αυτό σημαίνει από την ύπαρξη μιας ανθρωπιάς, που αποτελεί μια ηθική αξία, ρεαλιστικά αντικειμενική και σεβαστή;

Για να μην παρεξηγηθώ, πάντως, τέτοια κοινωνικά αντανακλαστικά βρίσκει κανείς και σε άλλες ασφαλώς χώρες.

Και για να κλείσω με το πολυσυζητημένο, τελευταία, ηθικό πλεονέκτημα της Αριστεράς, μια που περί ηθικής είναι το σύντομο σημερινό μου άρθρο, ας μου επιτραπεί η άποψη ότι πράγματι η Αριστερά έχει εξ ορισμού, αν θέλετε, καταστατικά, ένα ηθικό πλεονέκτημα, που αλίμονο αποτελεί και τον επόπτη δαίμονά της. Σε αντίθεση με τον ανθρωποφάγο καπιταλισμό, που είναι ειλικρινέστατος και γνωρίζουμε όλοι μας με ποιον έχουμε να κάνουμε, φέρει στην προμετωπίδα του γραμμένου με το αίμα των λαών βιβλίου της τις αξίες της ανθρωπιάς, της δικαιοσύνης, της ελευθερίας, της ισότητας και της αλληλεγγύης.

Και λόγω ακριβώς αυτών των καταστατικών της αρχών είναι δικαιολογημένες οι απαιτήσεις μας όπως και η κριτική μας θέση απέναντί της, που είναι κι αυτή δικαίως αυστηρή.

*καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Το προσωπικό ηθικό άθλημα και η πολιτική
Δεν γνωρίζω πόσοι στη χώρα αυτή, αλλά και διεθνώς, είχαν το προσωπικό ήθος να παραιτηθούν, λόγω πολιτικών και ηθικών διαφωνιών, από σημαντικότατη και σχεδόν μόλις αναληφθείσα υπουργική θέση, και να παραδώσουν...
Το προσωπικό ηθικό άθλημα και η πολιτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Αριστερά στην εξουσία. Αντιφάσεις, αδιέξοδα, διέξοδοι
Η Αριστερά αναδείχτηκε βέβαια νόμιμη κυβέρνηση της χώρας. Αλλά είναι εξίσου βέβαιο πως δεν μπόρεσε να ασκήσει την πολιτική εξουσία υπό τους όρους που φανταζόταν. Η άμεση διαχείριση της κρίσης έφερε τον ΣΥΡΙΖΑ...
Η Αριστερά στην εξουσία. Αντιφάσεις, αδιέξοδα, διέξοδοι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Θεμέλιο της κυβέρνησης το νέο συλλογικό ήθος
Ο πρωθυπουργός στην πρώτη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου, ανάμεσα στα άλλα, τόνισε: «Οι Ελληνες και οι Ελληνίδες έχουν την απαίτηση από εμάς να είμαστε κυβέρνηση με εντελώς διαφορετικό ύφος και ήθος...
Θεμέλιο της κυβέρνησης το νέο συλλογικό ήθος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ηθική και Πολιτική
Η πολιτική, λένε, είναι η τέχνη του εφικτού. Αλλά η πολιτική δεν είναι μόνο «τέχνη», «στιγμή» της ταξικής πάλης, έχει μια γνωσιοθεωρητική και μια ηθική θεμελίωση. Αναδραστικά, εκτός από τις πρακτικές...
Ηθική και Πολιτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολιτική και ηθική ευθύνη
Η ομιλία του Κυριάκου Μητσοτάκη στον ΟΗΕ έφερε σε αμηχανία όχι μόνο τους πολιτικούς του αντιπάλους αλλά και ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού. Ισχυρίστηκε ότι η τραγωδία στο Μάτι οφείλεται στην κλιματική...
Πολιτική και ηθική ευθύνη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στρατηγικές προκλήσεις και μεταβατικές πολιτικές
Το εντελώς νέο με την τρέχουσα ιστορική περίοδο για την Αριστερά είναι ότι για την υλοποίηση των επιλογών της πρέπει να ξεκινήσει από τη διακυβέρνηση του υπάρχοντος συστήματος και να σχεδιάσει μια αλληλουχία...
Στρατηγικές προκλήσεις και μεταβατικές πολιτικές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας