Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η περιβόητη διάκριση των λειτουργιών
ΕUROKINISSI / ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ

Η περιβόητη διάκριση των λειτουργιών

  • A-
  • A+

Ο επιμερισμός της πολιτειακής εξουσίας δεν είναι πρόσφατο φαινόμενο, αλλά έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Στην κλασική Αθήνα ο Αριστοτέλης επιμέριζε το εξουσιαστικό φαινόμενο:

  • α) στο βουλευόμενο τμήμα της εξουσίας,
  • β) στο περί αρχών τμήμα της εξουσίας και
  • γ) στο δικάζον τμήμα της εξουσίας.

Αντίστοιχες διακρίσεις είχαν και οι Ρωμαίοι, οι οποίοι δημιούργησαν ένα ανταγωνιστικό πολιτικό σχήμα ισορροπιών και ελέγχων με βάση το ταξικό σύστημα:

  • α) τη Σύγκλητο ως εκφραστή του αριστοκρατικού-ολιγαρχικού στοιχείου και
  • β) τον Δήμο ως εκφραστή του λαϊκού-δημοκρατικού στοιχείου.

Στις αντιστοιχίες του ισχύοντος ελληνικού Συντάγματος το σύστημα διάκρισης των λειτουργιών έχει συγκεκριμένη δομή. Δηλαδή οι «διακριτές» κρατικές λειτουργίες (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική) ασκούνται από τέσσερα διαφορετικά όργανα, τη Βουλή, τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, την κυβέρνηση και τα δικαστήρια.

Θεσμικά πρόσωπα αναφερόμενα στην αρχή της διάκρισης των λειτουργιών, προκειμένου π.χ. να θεμελιώσουν την «ανεξαρτησία» της δικαστικής λειτουργίας, σταματούν εδώ και αποφεύγουν συστηματικά τη συνέχεια. Οτι δηλαδή το ίδιο το πολιτικό σύστημα και το Σύνταγμά του προβλέπουν την ουσιαστική σύγχυση των λειτουργιών, ότι πολιτειακές εξισορροπητικές λειτουργίες και θεσμοί εκφεύγουν του αυστηρού περιεχομένου της αρχής και ότι εξουσιαστικές σχέσεις εκτός πολιτικού συστήματος μπορούν κυριολεκτικώς να την αναιρέσουν και να την καταργήσουν.

  • α) Επειδή ο επιμερισμός και η αμοιβαία εξισορρόπηση των κρατικών λειτουργιών (βλ. εξουσιών) αποκρυσταλλώνει πολύπλοκες κοινωνικές σχέσεις και πολύπλοκους συσχετισμούς κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων και επειδή ως εκ τούτου η διάκρισή τους συναιρεί σε θεσμικό επίπεδο αντιφατικές δυνάμεις και σχέσεις, το ίδιο το πολιτικό σύστημα υιοθετεί πολλές φορές το φαινόμενο της ουσιαστικής σύγχυσης σε αντιδιαστολή με την τυπική αρχή της διάκρισης των λειτουργιών: όταν, για παράδειγμα, η Βουλή μπορεί, έστω και εκτάκτως, να ασκεί δικαστικά καθήκοντα, σε περίπτωση που με βάση τη νομοθεσία περί ευθύνης υπουργών αποφαίνεται σε προδικαστικό επίπεδο αν πρέπει ή όχι να παραπεμφθεί ένας υπουργός σε δίκη. Η Βουλή επίσης ασκεί δικαστικά προανακριτικά καθήκοντα αποφαινόμενη για την άρση ή όχι της βουλευτικής ασυλίας.
  • β) Στο πλαίσιο του πολιτικού συστήματος και πάλι υπάρχουν πολιτειακές και κοινωνικές λειτουργίες αλλά και δεσμοί που δεν μπορούν να υπαχθούν στην κλασική τριπλή διάκριση της πολιτειακής λειτουργίας. Για παράδειγμα, η αντιπολίτευση διαμορφούμενη τόσο στο επίπεδο της κοινωνίας όσο και στο εσωτερικό των νομοθετικών σωμάτων από τα μειοψηφικά κόμματα και εκφραζόμενη με ποικιλία μεθόδων πολιτειακής, πολιτικής, κοινοβουλευτικής και κοινωνικής δράσης. Ακόμη όπου το υπουργικό συμβούλιο επιλέγει την ανώτατη ηγεσία της Δικαιοσύνης. Ακόμη ο θεσμός των πολιτικών κομμάτων. Για παράδειγμα, ένα κυβερνητικό κόμμα τέμνει οριζόντια τη διάκριση εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας, με την έννοια ότι οι κυβερνητικοί βουλευτές συνήθως ψηφίζουν τα νομοσχέδια που συντάσσει και υποβάλλει για ψήφιση η κυβέρνηση. Ενίοτε η θέση αυτή γίνεται περισσότερο ισχυρή οσάκις τίθεται θέμα κομματικής πειθαρχίας. Ενώ λοιπόν ένας νόμος ψηφίζεται τυπικά από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία η οποία στηρίζει την κυβέρνηση, στην ουσία το κυβερνητικό κόμμα λειτουργεί ως ενοποιητικός παράγοντας μεταξύ κυβέρνησης και κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
  • γ) Εκτός πολιτικού συστήματος τώρα και εφόσον η οικονομική εξουσία, με τη σύμπραξη της κοινωνικής ολιγαρχίας και των συμμαχικών της ΜΜΕ, υπερέχει και επικρατεί επί της πολιτικής, συνεργαζόμενη με τμήματα των πολιτειακών λειτουργιών (ναι, και της δικαστικής) δημιουργεί μια συμπαγή, ανεξέλεγκτη, ενιαία και επομένως μη διακριτή λειτουργική εξουσία. Η «λειτουργία» αυτή, πέρα κι πάνω από το σύστημα και το Σύνταγμα, καταλύει και παύει πρωτίστως την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών και την όποια συστημική αυτονομία και μη παρεμβατική ανεξαρτησία τους.

Επομένως, η διάκριση των λειτουργιών στη σύγχρονη εποχή, χωρίς να χάνει την ιστορική και τη θεσμική (τυπική) της αξία, αποκτά νέο δυναμικό περιεχόμενο με σκοπό την αποτροπή της πολιτικής αυθαιρεσίας, που προέρχεται από τον συγκερασμό νέων μορφών εξουσίας (παγκοσμιοποιημένη οικονομία, τεχνοκρατισμός, μέσα ενημέρωσης).

Το πολιτικό σύστημα εμφανίζεται πολλές φορές σε αδυναμία λειτουργίας και αντιμετώπισης των προκλητικών και επικίνδυνων για τη θεμελιώδη υπόστασή του καταστάσεων. Τελικώς η κλασική -κάθετη θα λέγαμε- τριπλή διάκριση των κρατικών λειτουργιών οφείλει να ενισχύεται από ένα σύστημα οριζόντιων ελέγχων και ισορροπιών, το οποίο διαρθρώνεται καθ’ υπέρβαση των ορίων τους αλλά και από ένα σύστημα θεσμών άμεσης συμμετοχής των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων.

* ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου

ΑΠΟΨΕΙΣ
Δικαιοσύνη και πολιτική
Σε ανύποπτο χρόνο, ο αείμνηστος Ματθίας, από τους εγκυρότερους προέδρους του Αρείου Πάγου, κατήγγειλε τη «διείσδυση του κόμματος στη Δικαιοσύνη (… με) επεμβάσεις σκοτεινών κομματικών παραγόντων, επικράτηση...
Δικαιοσύνη και πολιτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σύνταγμα, νόμος και επιλογές στη Δικαιοσύνη
Ο νομοθέτης ερμήνευσε το Σύνταγμα ως προς το ζήτημα της κατά χρόνο αρμοδιότητας της κυβέρνησης να επιλέγει την ηγεσία της Δικαιοσύνης. Η ερμηνεία αυτή ουδέποτε αμφισβητήθηκε, ούτε όταν ψηφίστηκε ο νόμος ούτε...
Σύνταγμα, νόμος και επιλογές στη Δικαιοσύνη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Δικαιοσύνη στο μεταίχμιο της πολιτικής σύγκρουσης
Η διδομένη εντύπωση περί του τρόπου με τον οποίον οι πρωταγωνιστές της σύγκρουσης φέρονται να αντιλαμβάνονται τη λειτουργική αποστολή του άρθρου 90 παρ. 5 του Συντάγματος, προσβάλλει βάναυσα όλους τους...
Η Δικαιοσύνη στο μεταίχμιο της πολιτικής σύγκρουσης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η συνταγματική αναθεώρηση δεν είναι πολιτικό στοίχημα
Το άρθρο 110 του Συντάγματος, ρυθμίζοντας τη διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης, απαιτεί συναίνεση που θα παραμείνει σταθερή σε δύο διαδοχικές, ισοδύναμες Βουλές τόσο ως προς την ανάγκη όσο και ως προς την...
Η συνταγματική αναθεώρηση δεν είναι πολιτικό στοίχημα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Συνταγματική αναθεώρηση και αποκέντρωση
Η κυβέρνηση ανέλαβε τη σημαντική νομοθετική πρωτοβουλία ώστε η επόμενη Βουλή να καταστεί «αναθεωρητική». Αλλά δυστυχώς δεν έθεσε ζητήματα ουσιαστικής αναδιάρθρωσης της δυσλειτουργικής, υπερσυγκεντρωτικής...
Συνταγματική αναθεώρηση και αποκέντρωση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ανεξαρτησία Δικαιοσύνης: μια ψευδεπίγραφη προβολή
Από τα Συντάγματα του Αγώνα μέχρι σήμερα, διακηρύσσεται, με όμοιες ή διαφορετικές εν μέρει διατυπώσεις, ότι η δικαστική εξουσία είναι ανεξάρτητη, πλην όμως επί περίπου 150 χρόνια προβάλλεται συνεχώς η απαίτηση...
Ανεξαρτησία Δικαιοσύνης: μια ψευδεπίγραφη προβολή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας