Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η φιλοσοφία, το πνεύμα και η κίνηση της ιστορίας

Η φιλοσοφία, το πνεύμα και η κίνηση της ιστορίας

  • A-
  • A+

Τι κι αν έχουν γραφτεί κατά καιρούς αμέτρητα βιβλία και άρθρα για τη σημασία που έχει η φιλοσοφία ως «αίρεσις βίου», ως τρόπος ζωής; Τι κι αν υπάρχει μια παγκόσμια συσσωρευμένη σοφία της ζωής, ως καθημερινότητας, αλλά και του ανθρώπινου βίου, που η ανθρωπότητα δείχνει ωστόσο να αγνοεί, και πιο πολύ απ' όλους οι κυβερνήτες της;

Από τα πάμπολλα παραδείγματα της πανάρχαιας παγκόσμιας γραμματείας, της αρχαιοελληνικής γραμματείας και του φιλοσοφικού έργου των ελληνιστικών χρόνων μέχρι τους νεότερους χρόνους και τη σύγχρονη εποχή, ο φιλοσοφικός λόγος δεν έπαψε, πράγματι, πέρα από την προσπάθεια οικοδόμησης ενός συστήματος, να προτείνει και έναν αξιόπιστο «πλοηγό του πρακτικού βίου» («Εφ.Συν.», 5/8/2016). Ιδιαίτερα στην περίπτωση αυτή, ας μου επιτραπεί να αναφέρω, δείγματος χάριν και συμπληρωματικά, το κλασικό πλέον βιβλίο του Pierre Hadot «Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής» (μτφρ. Αλεξάνδρα Μιχαήλ-Βεργοπούλου, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 2009), αλλά και το πολύ πρόσφατο, μικρό όσο και περιεκτικό βιβλίο του Πελεγρίνη «Η φιλοσοφία της ζωής» (Εκδ. Enallaktikos.gr, Αθήνα 2017).

Ακόμη όμως παραπέρα, τι κι αν η φιλοσοφική σκέψη, η ιδεολογία και το πνεύμα της κάθε εποχής (Zeitgeist) καθορίζουν δυναμικά και διαμορφωτικά την κίνηση και την εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας; Πόσο εύκολα αναγνωρίζουμε άραγε αυτή την αλήθεια;

Πόσο δημιουργικά μπορούμε να κατανοήσουμε ότι πίσω από την οποιαδήποτε πολιτική επιλογή, τα γεωπολιτικά παιχνίδια ισχύος και καταστροφής, την οικονομική πολιτική και τα εφαρμοζόμενα κοινωνικοοικονομικά μοντέλα και συστήματα, τις κοινωνικές αναταραχές και επαναστάσεις, την παγκόσμια περιβαλλοντική ευαισθησία ή αναισθησία και βαρβαρότητα, την ποιότητα της παρεχόμενης παιδείας και εκ-παίδευσης, την ηθική μας στάση ή την ατομικιστική επιθετική απληστία μας, αντικοινωνικότητα και ανηθικότητα, υπάρχει πάντοτε μια κοσμοθεώρηση, μια κίνηση του πνεύματος, μια συγκεκριμένη πολιτική, κοινωνική και οικονομική φιλοσοφία;

Πράγματι, όταν αναφερόμαστε στον φιλελευθερισμό, τον νεοφιλελευθερισμό και τον κομμουνισμό, στον πραγματισμό και τον μεταμοντερνισμό, στην οικονομική και πολιτισμική παγκοσμιοποίηση, στο κεϊνσιανό οικονομικό μοντέλο ή στο μοντέλο της ελεύθερης αγοράς και του «αόρατου χεριού» της, στη λιτότητα, στην ανάπτυξη και το ιδεώδες της αέναης προόδου, στην κοινωνική αλληλεγγύη ή την ανθρώπινη εκμετάλλευση, στη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας ή τη διατάραξή της ή, για να αναφέρουμε ακόμη μία περίπτωση, αυτή του επιστημονισμού και της τεχνοκρατίας, επιλέγουμε, πράττουμε και ζούμε με βάση συγκεκριμένες κάθε φορά ιδεολογίες, πεποιθήσεις και πνευματικές στάσεις, που άλλοτε διαπλέκονται και άλλοτε αποκλείουν η μία την άλλη.

Χρειάζεται άραγε να είναι κανείς εγελιανός για να κατανοήσει κατάβαθα τη σημασία που παίζει η πνευματική δύναμη στην κίνηση της ιστορίας; Πόση διάβρωση θα πρέπει να έχουμε επιτρέψει στη σκέψη μας, πόση υλιστική εμμονή και δογματικό φανατισμό, για να μη διαβλέπουμε την καταστροφική πορεία που έχουμε επιλέξει, σε έναν δρόμο άνυδρο, απλοϊκά υλιστικό, που στο τέλος δεν μπορεί παρά να συναντηθεί και καταστροφικά να συγχωνευτεί με τον επίσης υλιστικό, οικονομιστικό νεοφιλελευθερισμό;

Ενόσω η μαρξιστική Αριστερά θα εμμένει σε μαξιμαλισμούς και ατελέσφορες κοινωνικές φαντασιώσεις και δεν θα κατανοεί την ουσιαστικά επαναστατική όσο και σωτήρια σημασία της διαλεκτικής σύνθεσης και κίνησης των ιδεών («Εφ.Συν.», 5/9/2017) και της αδήριτης ανάγκης για μια δημοκρατική και φιλοσοφικά αναθεωρημένη μαρξιστική φιλοσοφία, οι κοινωνίες όπως και ολόκληρος ο πλανήτης θα καταστρέφονται από τη λαίλαπα του νεοφιλελευθερισμού με όλο και γοργότερους ρυθμούς.

Και όσο κι αν ακούγεται παράλογο, στον δρόμο της αυτόν, η Αριστερά θα βρίσκεται συχνότατα συνοδοιπορούσα, ιδεολογικά, οικονομικά, αλλά και κοινωνικά, με τον νεοφιλελεύθερο οικονομισμό, την ιδεολογία δηλαδή της πρωτοκαθεδρίας της οικονομίας έναντι της πολιτικής, και όχι μόνο, καθώς και με τον άκρατο νεοφιλελεύθερο υλισμό, και επακόλουθα και με τον καταναλωτικό υλισμό, έναντι της κινητήριας δύναμης του πνεύματος, που στοχάζεται και αναστοχάζεται τα σημαντικά και τα ασήμαντα του ανθρώπινου βίου.

Η Αριστερά έχει να επιτελέσει ένα αναγκαίο και σοβαρότατο φιλοσοφικό έργο, ουσιαστικά επαναστατικό και διαλεκτικά συνθετικό, αν θέλει να απεγκλωβιστεί από την ίδια πάντοτε, συνεχώς επαναλαμβανόμενη και τελικά ατελέσφορη ρητορεία και πρακτική της. Είναι η θλίψη για τη ζοφερή μας κατάσταση, ανθρώπων και πλανήτη, και το μέγα έλλειμμα κοινωνικής δικαιοσύνης που κινεί τον προτρεπτικό αυτόν λόγο.

* καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Μνημόσυνο στον Σπύρο Ασδραχά
Ο Σπύρος Ασδραχάς άσκησε αναμφίβολα πολύ μεγάλη επιρροή στη μεταπολιτευτική εποχή. Ενδειξη, η υιοθέτηση νεολογισμών που ο ίδιος δημιούργησε. Αλλά νομίζω ότι φορέας της επιρροής, που εκτεινόταν πέραν των...
Μνημόσυνο στον Σπύρο Ασδραχά
ΑΠΟΨΕΙΣ
O Ερνστ Νόλτε στη χώρα του αντικομμουνισμού
Πριν από τριάντα χρόνια (το έτος 1986) στη Γερμανία διεξήχθη ένας θεωρητικός και πολιτικός διάλογος, ο οποίος καθιερώθηκε να ονομάζεται «η διένεξη των ιστορικών» (Historikerstreit). Αφορμή για να ξεκινήσει...
O Ερνστ Νόλτε στη χώρα του αντικομμουνισμού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Από τον Γκράμσι στο ΕΑΜ
Αν θέλει ο ΣΥΡΙΖΑ σύγχρονο οργανωτικό μοντέλο που να υπερνικά καθημερινά την πινοσετική, νεοφιλελεύθερη, μεταμοντέρνα Δεξιά τού «νόμος και τάξη», υπάρχει το δημιουργικό σπέρμα του ΕΑΜ.
Από τον Γκράμσι στο ΕΑΜ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Παρέες
Σχετικά πρόσφατα γνώρισα μια παρέα στη γειτονιά μου. Στον Αγιο Παύλο. Αποτελείται από έναν φαρμακοποιό, έναν διαχειριστή ταξί, έναν τυπογράφο, έναν πρώην αστυνομικό. Τα επαγγέλματα των άλλων δεν τα ξέρω.
Παρέες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η τραπεζική βαρβαρότητα και ο Αρθούρος Ρεμπό
Παρά την ισχυρή ρίζα στον ανθρωπισμό, στον πολιτισμό, στα γράμματα και στις τέχνες, η Ευρώπη μας απειλείται εκ νέου σήμερα από ένα άλλο στοιχείο, αυτό της παγκοσμιοποίησης: μια παγκοσμιοποίηση που σαρώνει σαν...
Η τραπεζική βαρβαρότητα και ο Αρθούρος Ρεμπό
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιτελικό κράτος
Το «επιτελικό κράτος» που χτίζει ο Κυριάκος Μητσοτάκης είναι βέβαια το κράτος που απολύτως προσαρμόζεται στις επιταγές της νεοφιλελεύθερης οικονομίας. Ταυτόχρονα όμως, το δόγμα «Νόμος και Τάξη» και το τρίπτυχο...
Επιτελικό κράτος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας