Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα φαντάσματα του καιρού μας: Η μετα-πολιτική αξία της μετριοπάθειας

Τα φαντάσματα του καιρού μας: Η μετα-πολιτική αξία της μετριοπάθειας

  • A-
  • A+

Το πιο πρόσφατο έργο του Καθηγητή Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, Νικόλα Σεβαστάκη, με τίτλο «Φαντάσματα του καιρού μας: Αριστερά, κριτική, φιλελεύθερη δημοκρατία» (εκδόσεις Πόλις, 2017) αποτελεί ένα πολιτικό δοκίμιο που εκκινεί (και ενίοτε καθοδηγείται) από την επικαιρότητα («κρίση»), πραγματευόμενο, πάντως, διαχρονικά ζητήματα του κοινωνικοπολιτικού βίου (λαϊκισμός, ολοκληρωτισμός, φιλελευθερισμός, δημοκρατία, Αριστερά, τρομοκρατία, εθνορομαντισμός κ.λπ.).

Η προσπάθεια άντλησης γενικότερων συμπερασμάτων από τα συμφραζόμενα (πάθη, ένστικτα, περισσότερο και λιγότερο ορθολογικές συμπεριφορές) της «κρίσης» αποτελεί το πολύ ενδιαφέρον στοίχημα και, συνάμα, το ολισθηρό έδαφος πάνω στο οποίο κινείται το βιβλίο.

Υφολογικά, ο επιδέξιος ακροβάτης (ανάμεσα στο πολιτικό δοκίμιο και τη λογοτεχνία) Σεβαστάκης συνδυάζει άρτια τη λογοτεχνική γλαφυρότητα και παραστατικότητα με την ακρίβεια του επιστημονικού λόγου, παίρνοντας σαφείς αποστάσεις από μεταμοντέρνες λογοτεχνίζουσες αφηγήσεις, αλλά και από δύσπεπτα ακαδημαϊκά πονήματα.    

Ως μαθητής του κ. Σεβαστάκη και, με αμοιβαία εκτίμηση στην ειλικρινή έκφραση διαφωνίας ως βάση του κριτικού αναστοχασμού για μια καλύτερη πολιτική κοινωνία, θα ήθελα να εστιάσω σε δύο ζητήματα που, κατά την ταπεινή μου γνώμη, δεν αφήνουν το έργο να αναπτύξει πλήρως την φιλόδοξη προοπτική του.

Πρώτον, από τη σκοπιά της μεθοδολογίας, δεν καθίσταται ξεκάθαρο αν προτιμάται η συγκεκριμένη εμπειρία (πολιτικά εφικτό) ή η αφηρημένη ιδέα (ηθικοπολιτικά ευκταίο) ως εργαλείο εξέτασης των δύο προοδευτικών ιδεολογικών οικογενειών της νεωτερικότητας (φιλελευθερισμός - σοσιαλισμός/κομμουνισμός). Έτσι, η σύγκριση των σημείων σύγκλισης και (ιδίως) απόκλισης των δύο παραπάνω ιδεολογιών γίνεται με διαφορετικό τρόπο για την καθεμιά από αυτές.

Η φιλελεύθερη δημοκρατία αντιμετωπίζεται κατά κύριο λόγο υπό το πρίσμα του ιδεατού πολιτειακού τύπου, ως διαφωτιστικό πρόταγμα, ως κοινή συνισταμένη των (αυτ)αξιών της νεωτερικότητας (αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση, ελευθερία, ισότητα, προσωπική και συλλογική αυτονομία). Μέσα στον ιδεατό μακρόκοσμο του πολιτικού φιλελευθερισμού, δικαιολογείται ακόμα και η σμιτιανή εξαίρεση, ήτοι η κήρυξη της Γαλλίας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης από τον Πρόεδρο Ολάντ (επ’ αόριστον αναστολή ισχύος κάποιων δικαιωμάτων), ως σθεναρή άμυνα της φιλελεύθερης δημοκρατίας απέναντι στους εχθρούς της (Τζιχάντ).

Από την άλλη, η (ριζοσπαστική ή ρεφορμιστική) Αριστερά ενέχεται για πραγματικά, καθημερινά της ολισθήματα στο πεδίο της πρακτικής εφαρμογής, είτε για υπέρμετρο συγκεντρωτισμό (Λένιν), είτε για κινηματικό βολονταρισμό («πλατείες»), είτε για εύπεπτο δικαιωματισμό, και φυσικά για ολοκληρωτισμό διά της εξόντωσης του «άλλου» (σταλινικά στρατόπεδα συγκέντρωσης).

Πράγματι, όλες οι παραπάνω «ριζοσπαστικές» παθογένειες αποτελούν, λιγότερο ή περισσότερο, «κοινούς τόπους» στην (αυτο)κριτική που διεξάγεται εντός κι εκτός του πλαισίου της αριστερής κοσμοθεώρησης, ωστόσο το πρόβλημα παραμένει το συγκριτικό εργαλείο.

Θα ανέμενε κανείς ότι, σε εμπειρικό επίπεδο, οι χειρότερες δυνατές εφαρμοσμένες εκδοχές της μιας ιδεολογίας (σταλινικός ολοκληρωτισμός) θα αντιπαραβάλλονταν με τις χειρότερες δυνατές εφαρμογές της άλλης ιδεολογίας  (π.χ. αποικιοκρατία). Ή, αντιθέτως, ότι οι δυο ιδεολογίες (φιλελευθερισμός-σοσιαλισμός) θα συγκρίνονταν ως προς τις συγκροτησιακές τους προκείμενες (εντελώς απλοϊκά και με κίνδυνο παρερμηνείας, ελευθερισμός εναντίον εξισωτισμού).

Δημιουργεί, λοιπόν, σοβαρά μεθοδολογικά ζητήματα η ερμηνευτική προκατάληψη (κι όχι απλώς ερμηνευτική προαντίληψη) του συγγραφέα, βάσει της οποίας επιλέγεται η δεοντοκρατική, αφηρημένη, άρα και πιο εξιδανικευμένη σκοπιά για την επισκόπηση της μιας ιδεολογίας (φιλελευθερισμός), ενώ αξιοποιείται η εμπειρική, σαφώς συγκεκριμενοποιημένη (π.χ. μαρτυρίες), άρα και περισσότερο ευάλωτη στα ανθρώπινα πάθη, ματιά στον άλλο ιδεολογικό πόλο (Αριστερά).

Η δεύτερη προβληματική αφορά στο τελικό συμπέρασμα του βιβλίου. Ο Σεβαστάκης καταλήγει ότι μέσα στον γενικότερο ανορθολογισμό και μηδενισμό που έχει γεννήσει ή θεριέψει η «κρίση», η απάντηση βρίσκεται στην μετριοπάθεια. Η μετριοπάθεια συνίσταται, κατά τον συγγραφέα, στην απερίφραστη καταδίκη της βίας ως (α)πολιτικού εργαλείου επίλυσης των διαφορών και δεν ταυτίζεται με μια ανάλατη αξιολογική ουδετερότητα (απουσία ισχυρών επιχειρημάτων).

Συμμερίζομαι πλήρως την παραπάνω θέση (ορθολογικός διάλογος) ως τρόπο άσκησης της πολιτικής, ως το μόνο μέσο για την διεξαγωγή του πολιτικού παιγνίου χωρίς να απειλείται με αφανισμό η res publica, καθώς ο (θεμιτός) σκοπός δεν μπορεί ποτέ και πουθενά να καθαγιάζει τα (αθέμιτα) μέσα. Ωστόσο, φοβάμαι ότι η μετριοπάθεια δεν αντιμετωπίζεται εδώ ως το καλύτερο μέσο για την επίτευξη κάποιου (φιλελεύθερου ή εξισωτικού) σκοπού, αλλά ανάγεται σε αυτοσκοπό. Με άλλα λόγια, η (απολύτως κατανοητή) καταδίκη της βίας απαντά στον τρόπο με τον οποίο ασκείται η πολιτική, αλλά από μόνη της δεν λέει τίποτε για το περιεχόμενο που προσλαμβάνει η πολιτική αντιπαράθεση.

Πίσω από τη μετριοπάθεια ως αυτοσκοπό φαίνεται να καλύπτεται επιμελώς ο εγγενώς αντινομικός χαρακτήρας των δικαιωμάτων, των ιδεολογιών και των απόψεων σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία. Αν η μετριοπάθεια είναι το βασικό ζητούμενο εν μέσω μιας κοσμοϊστορικής «κρίσης» του καπιταλιστικού κοινωνικοοικονομικού μοντέλου οργάνωσης του βίου, μάλλον έχει γίνει a priori σιωπηρά αποδεκτό το καπιταλιστικό μοντέλο (και μάλιστα στη νεοφιλελεύθερη, μετα-δημοκρατική εκδοχή του) ως «τέλος της ιστορίας», ως κάτι που δεν αλλάζει «από τα κάτω» κι απλώς χρειάζεται όλοι μας (ελίτ-λαός ή μεμονωμένα άτομα) να διαχειριστούμε την καθημερινότητα με μεγαλύτερη νηφαλιότητα και σύνεση για το «κοινό καλό».

Με τις παραπάνω παρατηρήσεις προφανώς και δεν θέλω να απαξιώσω ένα (πράγματι) πολύ ενδιαφέρον και αξιόλογο βιβλίο του καιρού μας, από το οποίο κάθε (ελεύθερος και υπεύθυνος) πολίτης, είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί με τα επιχειρήματα και τα συμπεράσματα του συγγραφέα, έχει να κερδίσει πολλά, σαν τροφή για σκέψη, τόσο ως προς τον προσήκοντα τρόπο (ατομικής και συλλογικής) έκφρασης σε καιρούς οξυμένων πολιτικών παθών όσο και ως προς το κομβικό ερώτημα «γιατί αξίζει να διασώσουμε τη φιλελεύθερη δημοκρατία».  

ΑΠΟΨΕΙΣ
«Σε διαλεκτική σύνδεση με την κινούμενη πραγματικότητα»
«Εφυγε» στα ενενήντα του. Πρόκειται για τον Θανάση Βακαλιό που σπούδασε Φιλοσοφία και Κοινωνικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Eötvös Lorand της Βουδαπέστης, αναγορεύτηκε διδάκτωρ της Φιλοσοφίας από την Ουγγρική...
«Σε διαλεκτική σύνδεση με την κινούμενη πραγματικότητα»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σαν τις μέλισσες ή σαν τους λύκους;
Στο βιβλίο «Οι μέλισσες και οι λύκοι. Μελέτες Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου» ο Νίκος Παρασκευόπουλος συγκεντρώνει οκτώ μελέτες του, οι οποίες περιστρέφονται γύρω από τις έννοιες της δημοκρατίας, της ενοχής,...
Σαν τις μέλισσες ή σαν τους λύκους;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το γράψιμο δεν είναι γεμιστά
Ποιοι γράφουν τα βιβλία; Μα, οι συγγραφείς τους! Σίγουρα; Δηλαδή, ποιος λες ότι τα γράφει; Μήπως τα γράφει η ίδια η ζωή; Μην το παρατραβήξουμε. Είναι παγκοίνως γνωστό ότι τα βιβλία τα γράφει αυτός που τα...
Το γράψιμο δεν είναι γεμιστά
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η διαλεκτική του κοινωνικού μετασχηματισμού
Ολόκληρη η ελληνική επιστημονική κοινότητα εκφράζει την επιστημολογική ευγνωμοσύνη της προς τον Κ. Τσουκαλά και για το βιβλίο αυτό αλλά και για το συνολικό ερευνητικό έργο του στοχαστή και διανοούμενου Κ....
Η διαλεκτική του κοινωνικού μετασχηματισμού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενα βιβλίο, μια παρουσίαση, ένα δώρο
Επειδή το καλύτερο δώρο είναι πάντα ένα βιβλίο, σας προτείνω και θα αναφερθώ στο βιβλίο του Γιώργου Πασαμήτρου «Μικρή ιστορία στα μεγάλα χρόνια 1940-1944, Η δράση του ΕΛΑΝ, Τα τραγικά γεγονότα στην Ερμιονίδα,...
Ενα βιβλίο, μια παρουσίαση, ένα δώρο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιστροφή στο «πνεύμα της Φιλαδέλφειας»
Τo βιβλίο του Alain Supiot με τίτλο «Το πνεύμα της Φιλαδέλφειας - Η κοινωνική δικαιοσύνη απέναντι στην ολοκληρωτική αγορά» συνιστά ένα από τα πιο ρηξικέλευθα κείμενα που έχουν γραφτεί τον 21ο αιώνα σχετικά με...
Επιστροφή στο «πνεύμα της Φιλαδέλφειας»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας