• Αθήνα
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 16.8°C / 18.2°C
    3 BF
    94%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.6°C / 14.6°C
    2 BF
    82%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 13.0°C / 13.0°C
    4 BF
    92%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 9.9°C
    2 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    3 BF
    94%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 13.0°C / 14.0°C
    1 BF
    76%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 9.4°C / 9.4°C
    1 BF
    71%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 11.6°C / 12.6°C
    2 BF
    96%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.8°C / 19.8°C
    4 BF
    64%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    3 BF
    77%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 18.4°C / 18.8°C
    3 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    17°C 16.5°C / 16.5°C
    3 BF
    73%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    2 BF
    85%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 9.5°C / 11.9°C
    0 BF
    87%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 9.5°C / 9.5°C
    2 BF
    96%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 19.8°C / 20.8°C
    3 BF
    88%
  • Χαλκίδα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    17°C 17.0°C / 18.4°C
    3 BF
    78%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 13.4°C / 13.4°C
    2 BF
    84%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 12.2°C / 14.7°C
    1 BF
    71%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    1 BF
    84%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πνευματική δύναμη, υλισμός και νεοφιλελευθερισμός

  • A-
  • A+

Στην ιστορία των ιδεών, η αντιπαράθεση υλιστικών και πνευματοκρατικών θεωρήσεων του κόσμου αποτελεί, ήδη από την απαρχή του φιλοσοφικού στοχασμού, ένα από το κυριότερα, αν όχι το κυριότερο ζήτημα μιας διαρκούς φιλοσοφικής διερεύνησης.

Ωστόσο, αν αποστασιοποιηθεί κανείς από τον θεωρητικό στοχασμό –και πόσο αναγκαίο φαντάζει ίσως αυτό σε μια περίοδο με τόσα καταπιεστικά και άλυτα προβλήματα επιβίωσης του ανθρώπου και του πλανήτη ολόκληρου– εύκολα και εύλογα, εκ πρώτης άποψης, θα αναρωτηθεί τι στο καλό μας αφορά, σε πρακτικό, καθημερινό πλέον επίπεδο, η ιδεολογική αντιπαράθεση των δύο αυτών βασικών φιλοσοφικών ρευμάτων.

Παρ' όλο που στην ιστορία της σκέψης, οι «καθαρές» καταστάσεις σπανίζουν και τα διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα, όπως και οι εκάστοτε στοχαστές αλληλεπιδρούν συνθετικά και γονιμοποιητικά μέσα στην αντιμαχία τους, σίγουρα μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη συνεχή παρουσία ισχυρά αντιτιθέμενων μεταξύ τους εννοιολογικών ζευγών, δηλωτικών της διαχρονικής αντιπαράθεσης υλισμού και πνευματοκρατίας.

Παρενθετικά θα ήθελα εδώ να αναφέρω, και ως βιβλιογραφική πηγή, το πάντα επίκαιρο όσο και περιεκτικό δίτομο έργο του Κονδύλη (1943-1998) –που για δεύτερη φορά με σεβασμό και χαρά πιάνω στα χέρια μου– «Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός» (δ' έκδοση, Αθήνα, Θεμέλιο, 2004, με πρώτη έκδοση το 1981 και δεύτερη το 1986, στα γερμανικά).

Τα χαρακτηριστικά ζεύγη, όπως Θεός-κόσμος, ψυχή-σώμα, υποκείμενο-αντικείμενο, Λόγος-αισθήσεις και ορθολογισμός-εμπειρισμός, θεωρία-πείραμα, θεωρησιακή επιστήμη-τεχνική, δέον-Είναι και κανονιστικό-αιτιώδες, εκφράζουν πράγματι, κατά τον πιο παραστατικό εννοιολογικά τρόπο, τη συνεχή αντιπαράθεση μεταξύ των δύο προαναφερθέντων βασικών φιλοσοφικών ρευμάτων. Κι εδώ, αυτό που θα πρέπει κατά πρώτον να σημειωθεί εμφατικά, για να μην υπάρξει καμία παρεξήγηση, είναι ότι τα εννοιολογικά αυτά ζεύγη δεν μπορούν να θεωρηθούν ενιαία και συγχρόνως αναλογικά, υπό την έννοια ότι αν κάποιος ασπάζεται την ύπαρξη του Θεού ή της ψυχής θα πρέπει να ασπάζεται και τον Λόγο και όχι τις αισθήσεις, ή ότι δεν θα μπορούσε να είναι εμπειριστής, υποστηρικτής και θαυμαστής της θεοποιημένης απ' αυτόν τεχνολογίας, ή ένθερμος υποστηρικτής του καπιταλισμού και των νόμων της αγοράς.

Ωστόσο, όσο σημαντική κι αν είναι η παραπάνω διευκρίνιση, τα ζεύγη αυτά δεν αντιπροσωπεύουν απλώς κάποιες θεωρητικής σημασίας ιδεοληψίες, αλλά εκφράζουν συχνά –στο μέτρο που ασπάζεται κανείς πρωτίστως τη μία ή την άλλη από τις δύο αντιμαχόμενες θέσεις του ζεύγους– και στάσεις ζωής, κοσμολογικές και γνωσιολογικές θεωρήσεις και επιλογές, επιλογές επιστημονικής πρακτικής και υπευθυνότητας, διασύνδεσης ή μη διασύνδεσης της επιστήμης με την ηθική, εγωιστικές, μονίμως, επιλογές ή και αλτρουιστικές στάσεις, συμπεριφορές κοινωνικής, ηθικής και περιβαλλοντικής ευαισθησίας ή αγοραίες, από την άλλη πλευρά, επιλογές και συμπεριφορές.

Ενα άλλο σημαντικό ζήτημα, άμεσα συναρτημένο με τη βασική αντιπαράθεση υλισμού και πνευματοκρατίας, είναι το ζήτημα του αξιακού σχετικισμού και του μηδενισμού. Ιδιαίτερα κατά τους Νέους Χρόνους και με πιο συστηματικό τρόπο την περίοδο του Διαφωτισμού, η αποκατάσταση και ανύψωση του φυσικού κόσμου έναντι του πνευματικού, με την ταυτόχρονη εκδίωξη της θεολογικής κοσμοαντίληψης και την αντικατάστασή της από μια εκκοσμικευμένη, ορθολογική κοσμοαντίληψη, έφερε στο προσκήνιο, μαζί με τον παραμερισμό του πνεύματος, και εξαιτίας αυτού, τόσο φιλελεύθερες αξιακές αντιλήψεις όσο και πολεμικά διατυπωμένες αμφισβητήσεις του νοήματος της ζωής, των αξιών και της παραδοσιακής κανονιστικής ηθικής που έντονα φλέρταραν με τον σχετικισμό, τον άκρατο ηδονισμό και τον μηδενισμό.

Οπως όμως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Κονδύλης (Τόμος Α', σ. 36), «Πρώτα-πρώτα, είναι δυνατόν η αποθεολογοποίηση της κοσμοθεωρίας και της κοινωνίας να ενισχύσει εντελώς διαφορετικές κανονιστικές αρχές (και μορφές κυριαρχίας) από τις φιλελεύθερες (η δυνατότητα αυτή έχει γίνει στο μεταξύ πραγματικότητα σε μεγάλο μέρος του πλανήτη μας). Και δεύτερο, η συνεπής αποθεολογοποίηση μπορεί να καταλήξει σε σχετικιστικά ή και μηδενιστικά συμπεράσματα».

Δανειζόμενος από το ίδιο βιβλίο του Κονδύλη την πληροφορία πως «είναι φυσικό ότι σ' ένα μαρξιστικό-λενινιστικό φιλοσοφικό λεξικό, όπως των G. Klaus και M. Buhr, το λήμμα “πνεύμα” δεν εμφανίζεται», ας μου επιτραπεί να σχολιάσω, αξιολογικά εγώ, σε αντίθεση με τον Κονδύλη, ότι προφανώς, για τους συγκεκριμένους, σεβαστούς κατά τα άλλα συγγραφείς του λεξικού, η κοινωνικά και ηθικά υψηλή αυτή, μέχρι σήμερα δυστυχώς, ουτοπία του κομμουνισμού όχι μόνο δεν αποτελεί ένα σημαντικότατο ορόσημο στην ιστορία των ιδεών, όχι μόνο δεν έλαβε την ουσιαστική της ώθηση –ώστε να μπορέσει να εμφανιστεί, όχι ασφαλώς από παρθενογένεση– από την πνευματοκρατική, εκτός των άλλων, εγελιανή φιλοσοφία, αλλά προφανώς φύτρωσε μια μέρα, έτσι, με μοναδική μεταφυσική της συντροφιά την ύλη, δίχως τη δύναμη της ψυχής και του πνεύματος, της βούλησης και της ακριβοδικίας, σε κάποιο επαναστατικό διάδρομο ενός εργοστασίου.

Τόση πνευματική κατάπτωση και ακρισία! Τόση αγκύλωση! Και μετά προβληματιζόμαστε γιατί άραγε αλωνίζει και καταστρέφει τον πλανήτη, χωρίς πλέον κανέναν αντίπαλο, η λαίλαπα του άκρατου υλισμού και του νεοφιλελευθερισμού.

* καθηγητήw Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αριστερά και προσομοιώσεις
Τα επιτεύγματα της τεχνοεπιστήμης είναι σαν μια δεύτερη φύση. Ειδικά ο σημερινός κόσμος υποτάσσεται στην αναπαράσταση ενός εικονικού κόσμου.
Αριστερά και προσομοιώσεις
ΑΠΟΨΕΙΣ
Χέγκελ: 250 χρόνια από τη γέννησή του
Η παγκόσμια φιλοσοφική και πολιτική κοινότητα εορτάζει κατά τη διάρκεια του έτους 2020 τα 250 χρόνια από τη γέννηση του Χέγκελ, ενός εκ των μεγαλύτερων φιλοσόφων στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Χέγκελ: 250 χρόνια από τη γέννησή του
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο κορονοϊός και η νεωτερικότητα
Με την κρίση του κορονοϊού μπήκαμε απροειδοποίητα σε μια λογική αν-ιστορική. Ή αν θέλετε ίσως (;) μετα-ιστορική. Ο,τι βλέπαμε στον κινηματογράφο το ζούμε στην πραγματικότητα.
Ο κορονοϊός και η νεωτερικότητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η τραπεζική βαρβαρότητα και ο Αρθούρος Ρεμπό
Παρά την ισχυρή ρίζα στον ανθρωπισμό, στον πολιτισμό, στα γράμματα και στις τέχνες, η Ευρώπη μας απειλείται εκ νέου σήμερα από ένα άλλο στοιχείο, αυτό της παγκοσμιοποίησης: μια παγκοσμιοποίηση που σαρώνει σαν...
Η τραπεζική βαρβαρότητα και ο Αρθούρος Ρεμπό
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια «περίεργος κοινωνία»;
Οι αντιλήψεις αυτές, που οξυγονώθηκαν και εκλαϊκεύθηκαν στον περίβολο της αθηναϊκής δημοκρατίας, είχαν διαχυθεί στα περισσότερα κέντρα της ελληνικής πνευματικής παρουσίας, όπως ιδίως τα στελέχωσαν οι επίγονοι...
Μια «περίεργος κοινωνία»;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η «Επιχείρηση Σφαγή» του Ροδόλφο Ουόλς μεταφρασμένη στα ελληνικά
Το μη φανταστικό μυθιστόρημα του Αργεντινού δημοσιογράφου Ροδόλφο Ουόλς (Rodolfo Walsh) με τίτλο «Επιχείρηση Σφαγή» («Operacion Masacre») εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα τον περασμένο Δεκέμβρη από τις...
Η «Επιχείρηση Σφαγή» του Ροδόλφο Ουόλς μεταφρασμένη στα ελληνικά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας