Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σπινόζα και δημοκρατία: Η κανονιστική αδυναμία της «δύναμης»

Ο συγγραφέας του βιβλίου «Ο Σπινόζα και η δημοκρατία», Άρης Στυλιανού

Σπινόζα και δημοκρατία: Η κανονιστική αδυναμία της «δύναμης»

  • A-
  • A+

Στο βιβλίο του «Ο Σπινόζα και η δημοκρατία», το οποίο κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2016 από τις εκδόσεις «Πόλις», ο Άρης Στυλιανού (επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ) καταπιάνεται με μια επί μακρόν λησμονημένη πτυχή του σπινοζικού έργου, την πολιτική ματιά που ενυπάρχει -ρητά και σπερματικά- στη σκέψη του εμβληματικού φιλοσόφου της οντολογίας και της μεταφυσικής.

Χάρη στο γλαφυρό και απέριττο ύφος που τον διακρίνει, ο κ. Στυλιανού καταφέρνει να προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό ένα ευκολοδιάβαστο βιβλίο, το οποίο δεν χάνει ουδόλως σε επιστημονική ακρίβεια.

Επίσης, ο συγγραφέας, με το να αρκείται κατά κύριο λόγο στην απλή παράθεση και δευτερευόντως στον σχολιασμό κειμένων και ερμηνειών, αναπαριστά τη συγχρονία και διαχρονία του σπινοζικού έργου και ισορροπεί αρμονικά σε ρόλο αντικειμενικού παρατηρητή και υποκειμενικά παρεμβαίνοντος στον επίκαιρο και διαχρονικό πολιτικό στοχασμό.

Από άποψη περιεχομένου, το πόνημα του συγγραφέα αποτελείται από τρία κυρίως μέρη:

Πρώτον, περιλαμβάνει μια σύντομη και περιεκτική περιήγηση στην «Ηθική», τη «Θεολογικοπολιτική Πραγματεία» και την (ανολοκλήρωτη) «Πολιτική Πραγματεία» του Σπινόζα.

Δεύτερον, περιέχει μια συγκριτική (παραπληρωματική και ανταγωνιστική συνάμα) επισκόπηση δύο μαρξογενών προσλήψεων του Σπινόζα από στοχαστές της ύστερης νεωτερικότητας (Νέγκρι, Μπαλιμπάρ).

Και τρίτον, μέσα από την ανεύρεση ομοιοτήτων και διαφορών της σπινοζικής πολιτικής ηθικής με έτερα κέντρα βάρους της οικουμενικής φιλοσοφίας (Αριστοτέλης, Ρουσσώ, Χέγκελ), αναζητά μια –κινηματική και θεσμική- δημοκρατική διέξοδο στην κρίση αντιπροσώπευσης με πρώτη ύλη τη δύναμη του «πλήθους» ως συλλογικά αυτόνομου, ορθολογικού πολιτικού υποκειμένου.

Στη συνέχεια, θα αποπειραθώ μια κριτική επισκόπηση-ανασκευή της φιλοσοφίας του Σπινόζα, ιδίως όσον αφορά την εγγενή αδυναμία της «δύναμης», προκειμένου να (ανα)συγκροτηθεί μια στέρεη –κανονιστικά ιδεατή και εμπειρικά εφικτή- θεωρία της «εκδημοκρατισμένης» δημοκρατίας.

Εννοιολογική αφετηρία στη σκέψη του σπουδαίου Ολλανδοεβραίου στοχαστή αποτελεί η «δύναμη». Ενόψει τούτου, το δίκαιο –στη φυσική, προαιώνια διάστασή του- ταυτίζεται με το ποσοστό δύναμης (αυτενέργειας) που διαθέτει κάθε άνθρωπος. Η ταύτιση του δικαίου με τη δύναμη οδηγεί σε δύο διαστρεβλώσεις της σπινοζικής σκέψης, μία περισσότερο ατομιστική και μία περισσότερο κοινοτιστική.

Υπό ένα ατομοκεντρικό πρίσμα (Σμιτ), η δύναμη χρησιμεύει ως δούρειος ίππος για την κατίσχυση του δικαίου του ισχυρότερου, κατά συνέπεια η δικαιοσύνη περιορίζεται ασφυκτικά στα δεσμά μιας realpolitik αποφασιοκρατίας. Ο νόμος παύει να υφίσταται ως το κανονιστικό αποτύπωμα μιας ισότιμης δημοκρατικής διαβούλευσης και η δεσμευτικότητά του ταυτίζεται πλέον με την ικανότητα της «από τα πάνω» επιβολής του. Η αχαλίνωτη βούληση του κυριάρχου («κράτος-Λεβιάθαν») παρουσιάζεται στην κοινή γνώμη με την ωραιοποιημένη εκδοχή της «αντιλαϊκιστικής» «τέχνης του εφικτού» και η φιλελεύθερη καπιταλιστική δημοκρατία τείνει όλο και περισσότερο προς το minimum (τυπικός κατάλογος βασικών δικαιωμάτων χωρίς ουσιαστικό αντίκρυσμα στην καθημερινή ζωή των ατόμων).

Υπό την αντίρροπη εκδοχή της ακαταγώνιστης δύναμης (αυθορμησίας) του «πλήθους» που μπορεί να ανατρέψει την «αυτοκρατορία» (ελίτ), όπως εκφράζεται στη σκέψη του Νέγκρι, υφίσταται ο κίνδυνος μιας τυραννίας του «κοινού περί δικαίου αισθήματος». Ο λαός ιεροποιείται, χάνει την –υλικά ανιχνεύσιμη- προσωπική και συλλογική του αυτονομία και ενσαρκώνει σε ένα ενιαίο κι αδιαίρετο σώμα ποικίλα (κι εξόχως ανταγωνιστικά) ταξικά συμφέροντα, με ντετερμινιστικό ορίζοντα το να ανατρέψει τους δυνάστες του. Η δύναμη του «πλήθους», ωστόσο, χωρίς τις αναγκαίες θεσμικές διαμεσολαβήσεις και κοινωνικοοικονομικές διευθετήσεις, ενδέχεται να οδηγήσει σε μια ακόμα περισσότερο δυστοπική πολιτική εξουσία, προσιδιάζουσα την ανυπέρβλητη οργουελική αλληγορία («Φάρμα των ζώων»).

Προς αντίκρουση της ατομιστικής και κοινοτιστικής ανάγνωσης της «Πολιτικής Πραγματείας», η ρεπουμπλικανική οπτική της «δύναμης» αποκαθιστά και ανανεώνει τη σκέψη του Σπινόζα. Ο Μπαλιμπάρ, με αφετηριακό σημείο την «Πολιτική Πραγματεία», εισάγει στο προσκήνιο της θεωρίας και της βιωμένης ιστορίας τη διατομικότητα και την ισοελευθερία. Με αυτό τον τρόπο, συμφιλιώνεται το άτομο με το κοινωνικό υποκείμενο, η προσωπική με τη συλλογική αυτονομία, ο έννομος καταναγκασμός με την ελευθερία και λειτουργούν ως συνισταμένη δύναμη του (αριστοτελικής έμπνευσης) homo politicus. Το πολιτικό υποκείμενο της «δημόσιας σφαίρας» εξαρτάται από και επενεργεί στο ιδεολογικό εποικοδόμημα και την οικονομική υποδομή, διατηρώντας, πάντως, άθικτο έναν ιδιωτικό χώρο προτιμήσεων και κοσμοαντιλήψεων περί αγαθού βίου.

Ωστόσο, η πολιτικοποίηση της «δύναμης», ακόμα και στην εκδοχή της ορθολογικοποιημένης αντιπαράθεσης, δεν αρκεί για την οικοδόμηση μιας θεωρίας δικαιοσύνης με θεμέλιο λίθο την συμμετοχική δημοκρατία. Δίχως το κανονιστικό format των δικαιωμάτων (θετικοποιημένη μεταφυσική της νεωτερικότητας), η «δύναμη» αποβαίνει εξαιρετικά ευμετάβλητη στους –πότε ούριους πότε δυσοίωνους- ανέμους του καπιταλιστικού «φαύλου κύκλου» ανάπτυξης και ύφεσης, ενώ αποδεικνύεται ευεπίφορη σε καταχρήσεις από την εκάστοτε αυταρχική πολιτική εξουσία και από το εκάστοτε αντιδραστικό «πλήθος». Στην καλύτερη των περιπτώσεων, η «δύναμη» πριμοδοτεί το σχηματισμό μιας ρουσσωϊκής «γενικής βούλησης», η οποία, ακόμα και στην πιο ιδεατά αυτοκυβερνώμενη εκδοχή, ενέχει σοβαρό κίνδυνο για τα δικαιώματα των μειοψηφιών.

Η παραπάνω κριτική αποτίμηση, πάντως, δεν συνεπάγεται ασφαλώς κανέναν ψόγο ούτε για την αρτιότητα του βιβλίου του κ. Στυλιανού ούτε για την ριζοσπαστική επικαιρότητα της σκέψης του Σπινόζα. Προς επίρρωση του ισχυρισμού, αξίζει να αναφερθεί η εξαιρετικά προωθημένη αντίληψη της ασφάλειας στο σπινοζικό έργο (ως «σιγουριά» για την μέγιστη δυνατή ανάπτυξη της «δύναμης», δηλαδή της ελευθερίας κάθε ανθρώπου), σε αντίθεση με το καθαρά ανταγωνιστικό δίπολο «ελευθερία-ασφάλεια» κατά την κυρίαρχη νέο-συντηρητική/νέο-φιλελεύθερη αφήγηση των σύγχρονων μετα-δημοκρατικών πολιτικών κοινωνιών. Τέλος, η σπινοζική, ρεπουμπλικανικού τύπου, πρόσληψη της διαβουλευτικής δημοκρατίας αποτελεί αναστοχαστική όαση σε μια εποχή που:

Αφενός, η πάση θυσία συναίνεση αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός από τους αυτόκλητους προστάτες της «φιλελεύθερης δημοκρατίας» (σοσιαλδημοκρατία, εκσυγχρονιστικό Κέντρο, νεοφιλελεύθερη και συντηρητική Δεξιά), χωρίς να δίνεται καμιά σημασία στο περιεχόμενο της συναινετικής διαδικασίας.

Κι αφετέρου, η άνευ όρων, μηδενιστική σύγκρουση με τις «συστημικές ελίτ» θολώνει τις ταξικές ορίζουσες και τις πολιτικές συντεταγμένες μεγάλης μερίδας της ριζοσπαστικής Αριστεράς, χωρίς παράλληλα να φτιάχνεται «από τα κάτω» κάποιο χειραφετητικό όραμα για μια δικαιότερη κοινωνία.

Συνεπώς, η απεικόνιση της πολιτικής ως ορθολογικοποιημένης αντιπαράθεσης πολλαπλών «δυνάμεων» (εγγενώς αντινομική φύση των δικαιωμάτων) μας προσφέρει ένα δημιουργικό μετερίζι ανάμεσα στη Σκύλα του ελιτίστικου (αντι-διαλεκτικού, αντι-δημοκρατικού, αντι-φιλελεύθερου και ανιστόρητου) There Is No Alternative και στη Χάρυβδη της λαϊκίστικης περιχαράκωσης στα μισαλλόδοξα τείχη των εθνών-κρατών.

Σε τελική ανάλυση, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι, κατά τον Σπινόζα, η δημοκρατία δεν είναι απλώς ένα πολίτευμα (όπως η μοναρχία και η αριστοκρατία), αλλά λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής, ταυτόχρονα ως ιδεατή συνθήκη και κριτήριο αξιολόγησης, δηλαδή ως τελολογικός ορίζοντας και καθημερινή ζωή κάθε πολιτεύματος.

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η λογοτεχνία σε μια πολυσύχναστη παραλία
Σήμερα η αχρειότητα ίσως δεν είναι σε μας μια κατηγορία αλλά μια σχεδόν παγκόσμια κατάσταση; Αυτή η μάζα ανθρώπων που συνωστίζεται ευχαριστημένη για τον εαυτό της στις παραλίες μπορεί ακόμη να είναι ένα...
Η λογοτεχνία σε μια πολυσύχναστη παραλία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Θύμα η ελευθερία της έκφρασης
Πριν από λίγες ημέρες ένα σκίτσο με θέμα την Κοίμηση της Θεοτόκου, δημοσιεύθηκε σε μια σελίδα στο facebook και μηνύθηκε από κάποιον ακροδεξιό έφεδρο και ιερέα (!). Γιατί εκείνοι οι οποίοι μηνύουν, δεν αφήνουν...
Θύμα η ελευθερία της έκφρασης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
Ενα νέο βιβλίο ήρθε, πολύ πρόσφατα, να εμπλουτίσει τη βιβλιογραφία σε σχέση αφενός με τη βιογραφία του γιατρού Πέτρου Σωκράτους Κόκκαλη και αφετέρου με τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές της...
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
Η νέα σειρά βιβλίων 96plus από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο έχει στόχο να προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό βιβλία χρηστικά και έγκυρα, παρεμβάσεις σε ζητήματα αιχμής που είναι (χάρη και στο σχετικά μικρό...
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Από την έδρα στα έδρανα - Εργα και ημέρες μιας αριστερής κυβέρνησης»
Το πρώτο κεφάλαιο του τελευταίου βιβλίου του Κώστα Δουζίνα θα έπρεπε να διδάσκεται στις κομματικές σχολές (αν υπήρχαν) του ΣΥΡΙΖΑ: παρουσιάζει με τον πιο κατανοητό τρόπο το πρώτο εξάμηνο του 2015.
«Από την έδρα στα έδρανα - Εργα και ημέρες μιας αριστερής κυβέρνησης»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενα βιβλίο, η Χρυσή Αυγή και η Αριστερά
Από την «υπόθεση Λαμπράκη» η ιστορική μνήμη έχει κρατήσει πάνω απ’ όλα τον ίδιο τον Γρηγόρη Λαμπράκη ως σύμβολο. Παρακολουθώντας την παρουσίαση του βιβλίου του Δ. Ψαρρά «Ο Αρχηγός-το αίνιγμα του Ν....
Ενα βιβλίο, η Χρυσή Αυγή και η Αριστερά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας