• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    6°C 3.6°C / 8.4°C
    0 BF
    72%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 2.4°C / 7.1°C
    2 BF
    74%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.0°C / 11.8°C
    2 BF
    69%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.5°C / 3.9°C
    1 BF
    70%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -1°C -1.1°C / -1.1°C
    0 BF
    80%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 1.6°C / 6.5°C
    1 BF
    65%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -1°C -2.0°C / 0.1°C
    1 BF
    59%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    5°C 2.4°C / 9.6°C
    1 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 8.8°C / 10.3°C
    4 BF
    53%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C -0.1°C / 7.9°C
    2 BF
    46%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.4°C / 10.2°C
    4 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 5.1°C / 5.1°C
    2 BF
    51%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 11.8°C
    2 BF
    80%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.5°C / 4.9°C
    0 BF
    71%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.5°C / 5.1°C
    1 BF
    91%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    10°C 6.8°C / 10.4°C
    4 BF
    32%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 3.8°C / 8.7°C
    1 BF
    90%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 2.3°C / 5.5°C
    2 BF
    78%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    5°C 2.2°C / 7.2°C
    2 BF
    62%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.2°C / -1.2°C
    0 BF
    49%

Για την ιδέα της προόδου

  • A-
  • A+

Η νεοσυντηρητική πλημμυρίδα, από τις ΗΠΑ του Τραμπ στη Βρετανία του Brexit κι από κει στη Γαλλία, όπου ακόμη και αν δεν εκλεγεί πρόεδρος η Μαρίν Λεπέν, έχει ήδη κερδίσει τη μάχη των ιδεών, δεν συμβαίνει σε ιδεολογικό κενό.

Συμβαδίζει, μεταξύ άλλων, με ένα επιχείρημα που δεν καλλιεργείται μόνο από την άκρα Δεξιά και το οποίο ταυτίζει τις προοδευτικές ιδέες (της Ριζοσπαστικής Αριστεράς αλλά και της Σοσιαλδημοκρατίας, που όπως έχει γραφτεί στα καθ’ ημάς δεν είναι παρά «η χωριατιά στην εξουσία») με μια θυμική, ανορθολογική και γι’ αυτό επικίνδυνη μήτρα.

Η προοδευτική ιδεολογία, λέγεται, συνδυάζει την υπεροπτική αξίωση ότι κατέχει τους νόμους της Ιστορίας με την τέχνη της απεύθυνσης στα ένστικτα παρά στη λογική των ανθρώπων· μεσσιανική πίστη και συγκίνηση είναι το οπλοστάσιό της.

Αντίθετα, συνεχίζει η ίδια αφήγηση, η συντηρητική σκέψη δεν ισχυρίζεται ότι κατέχει το κλειδί της πορείας του κόσμου. Δεν επικαλείται ολιστικά σχήματα αλλά είναι πιο προσγειωμένη, «πρακτική», πραγματιστικά προσανατολισμένη στην αντιμετώπιση των ανθρώπινων πραγμάτων, στέρεα ριζωμένη στις παραδόσεις και τις καθιερωμένες αξίες.

Εκ πρώτης όψεως πειστική, η επιχειρηματολογία αυτή παραβλέπει την κοινή καταγωγή ορθολογισμού και προόδου. Η πρόοδος υπήρξε για τους Διαφωτιστές ένα κανονιστικό ιδεώδες-οδηγός της πρακτικής δράσης με στόχο τη διαρκή βελτιωσιμότητα των ανθρώπων.

Τη σκυτάλη παρέλαβαν οι θετικιστές του βιομηχανικού 19ου αιώνα, ο Σεν-Σιμόν, ο Αύγουστος Κοντ, ο Σπένσερ, ισχυριζόμενοι ότι η σύζευξη της κοινωνικής επιστήμης με την τεχνική επινοητικότητα θα διασφάλιζε τη χειραφέτηση της ανθρωπότητας μέσα από τον επιστημονικό σχεδιασμό του μέλλοντος. Και την παρέδωσαν στους σοσιαλιστές και μαρξιστές, οι οποίοι είδαν στην επαναστατική «στιγμή», στην εμπρόθετη πολιτική δράση, το όχημα που θα οδηγούσε τον Διαφωτισμό στις ύστατες συνέπειές του.

Ξέρουμε σήμερα ότι η απλοϊκή πίστη στη δαρβινική νομοτέλεια της προόδου δεν ευοδώθηκε. Αυτό όμως δεν δικαιώνει τη fin de siècle σκέψη της παρακμής, τον Νίτσε, τον Σπένγκλερ ή τον Σορέλ, που χλεύασαν τον προοδευτικό ορθολογισμό και μαζί του τον δημοκρατικό εξισωτισμό, την πίστη στη δυνατότητα εγκαθίδρυσης διά του Λόγου μιας οικουμενικών αξιώσεων ευημερίας.

Στα 1994, ο Ιταλός φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο υπερασπιζόταν, κόντρα στο τότε zeitgeist του «τέλους της Ιστορίας», την εγκυρότητα της ιδρυτικής πολιτικής διχοτομίας του νεωτερικού κόσμου («Δεξιά και Αριστερά», Πόλις, 2013).

Αν πρώτιστο κριτήριο διάκρισης μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς είναι η προάσπιση της égalité, αυτό συμβαίνει ακριβώς επειδή οι δύο παρατάξεις εκκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές αφετηρίες. Οι οπαδοί της ισότητας θεωρούν την ανισότητα κοινωνικό προϊόν και άρα κοινωνικά εξαλείψιμο, ενώ οι οπαδοί της ανισότητας τη θεωρούν φυσικό φαινόμενο όπως το μήλο που πέφτει στο κεφάλι του Νεύτωνα.

Ο συντηρητικός λόγος εγκαλεί τον προοδευτικό ως ανορθολογικό αυτοσυστηνόμενος ως ρεαλιστικός, δηλαδή εγγύτερος στη «φυσική» και «λογική» πραγματικότητα της ανισότητας που παρατηρεί άλλωστε κανείς ολόγυρα με γυμνό μάτι. Η προοδευτική σκέψη είναι «τεχνητή» και ως εκ τούτου «ανορθολογική», καθόσον επιχειρεί να παραβιάσει τη φυσική κατάσταση που «έτσι ήταν πάντα».

Ο συντηρητισμός στοιχίζεται με τον Νίτσε, απορρίπτοντας την ισότητα που τείνει να εξαλείψει την ωφέλιμη ανισότητα που η φύση θέλησε να βασιλεύει μεταξύ των ανθρώπων, ενάντια στον Ρουσό, για τον οποίο η κοινωνία παραβιάζει τη φυσική ισότητα, άρα η ίδια οφείλει να την αποκαταστήσει χάριν μιας δικαιότερης κοινής συμβίωσης.

Σε μια εποχή ιδεολογικής απομάγευσης, μοιάζει εκτός κλίματος η υπερεπένδυση στο πολιτικό, αφού σημασία δεν έχει το χρώμα της γάτας, αρκεί να πιάνει τα ποντίκια.

Ομως το πρωτείο του πολιτικού, του εμπρόθετου ορθολογικού σχεδιασμού του κοινού μας μέλλοντος υπήρξε το βασικό όπλο της Αριστεράς –η απορία της μπροστά στη συντηρητική αντεπίθεση δεν οφείλεται στον «τεχνητό» της χαρακτήρα, αλλά ακριβώς στο ότι δεν τον υπερασπίζεται επαρκώς.

Στα «long 70s» άρχισε να χάνει τη γοητεία της η ιδέα της κοινωνικής προόδου ως συλλογικό τεχνούργημα.

Ο ιστορικός κύκλος που τότε άνοιξε και μοιάζει σήμερα να κλείνει διέψευσε τις προσδοκίες που είχε γεννήσει ο ορθολογικός μεταρρυθμισμός και έφερε την Αριστερά σε θέση αμηχανίας μπροστά σε αυτό που ο Ιμάνουελ Βαλερστάιν περιγράφει ως «συμβίωση» της νεωτερικότητας της διαρκούς τεχνολογικής βελτίωσης με τη νεωτερικότητα της ανθρώπινης απελευθέρωσης («The End of What Modernity?», Theory and Society, 1995).

Οσο η ευρωπαϊκή Αριστερά κατανοεί τη σημερινή κρίση ως «φυσικό» φαινόμενο και αποδέχεται την κυρίαρχη ordoliberal συνταγή ως τη μόνη εφικτή, τόσο αποδυναμώνει τα ίδια της τα ερείσματα.

Μανούβρες αλλαγής πορείας, όπως η πρόσφατη αυτοκριτική του Μάρτιν Σουλτς για την «Ατζέντα 2020» (που το SPD προώθησε επί Σρέντερ) με το αίτημα να περιοριστούν οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου και να δοθούν δικαιώματα συναπόφασης στα συνδικάτα «διότι η εργοδοσία το έχει παρακάνει», δεν είναι εύκολη δημαγωγία. Είναι στοιχειώδης προάσπιση, επιτέλους, της ιδέας της προόδου.

* πολιτικός επιστήμονας ([email protected]). Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ευρωκομμουνισμός. Από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή Αριστερά»

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι σημαίνει Αριστερά σήμερα;
Οι πολιτικές δυνάμεις, εντασσόμενες γενικά και αόριστα σε έναν κεντρώο ή μεσαίο χώρο, κρατώντας επαμφοτερίζουσα πολιτική στάση απέναντι στα κρίσιμα κοινωνικά προβλήματα, είτε έχουν διαβεί είτε είναι έτοιμες να...
Τι σημαίνει Αριστερά σήμερα;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φανουρόπιτα επί παραγγελία
Η φανουρόπιτα είναι το έδεσμα της κοινοκτημοσύνης και όχι των μοναχοφαγάδων. Σύμφωνα με την παράδοση, πρέπει να μοιράζεται στη γειτονιά αφού προηγουμένως έχει ευλογηθεί στην εκκλησία, αν και συνήθως το...
Φανουρόπιτα επί παραγγελία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ελίτ, Αριστερά και Γκράμσι
«Ο παλιός κόσμος πεθαίνει, ο νέος αργεί να γεννηθεί και στο λυκόφως αυτό εμφανίζονται τα τέρατα», έγραφε ο Γκράμσι. Ακόμη -και για πάντα- επίκαιρο! Στην πρωτόγνωρη κατάσταση που βιώνουμε, για να μην...
Ελίτ, Αριστερά και Γκράμσι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ελπίδα ενάντια στις φθίνουσες προσδοκίες
Το πραγματικό αριστερό δίλημμα να μην είναι «ανάπτυξη με δανεικά και τελική χρεοκοπία» ή «άρνηση της ανάπτυξης και αναδίπλωση στη μεταπολεμική δυστυχία», ούτε βέβαια μια άνεργη ανάπτυξη. Θα μπορούσε, ίσως, να...
Ελπίδα ενάντια στις φθίνουσες προσδοκίες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η απατηλή λάμψη της Κεντροαριστεράς
Τα τελευταία τουλάχιστον είκοσι χρόνια, η παγκόσμια οικονομία προσδιορίζεται κυρίαρχα από το μοντέλο του οικονομικού φιλελευθερισμού. Αυτό, πολύ γενικά, σημαίνει ότι ως υποκείμενο της οικονομικής...
Η απατηλή λάμψη της Κεντροαριστεράς
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Ευρώπη των ερειπίων
Πώς κατάντησε έτσι η Ευρώπη; Πού χάθηκαν ο Χέγκελ, ο Λόρκα, ο Σέξπιρ; Ουγκό, Αϊνστάιν, Πικάσο... Τι γυρεύουν τόσα λαμπρά κρανία εγκαταλειμμένα σ' ένα τέτοιο έρημο μέρος; Χρειαζόταν άραγε να γίνουν τόσα ένδοξα...
Η Ευρώπη των ερειπίων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας