• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 17.5°C / 20.8°C
    4 BF
    52%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 14.3°C / 18.5°C
    1 BF
    60%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 16.0°C / 21.0°C
    1 BF
    55%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    14°C 8.9°C / 13.8°C
    1 BF
    52%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    4 BF
    63%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 14.4°C / 17.0°C
    0 BF
    58%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    13°C 10.9°C / 13.4°C
    2 BF
    38%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.5°C / 18.5°C
    2 BF
    41%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 18.8°C / 21.0°C
    4 BF
    72%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 17.9°C / 19.9°C
    4 BF
    68%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.4°C / 20.4°C
    5 BF
    68%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 17.3°C / 19.7°C
    5 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 19.9°C
    2 BF
    52%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.9°C / 12.3°C
    0 BF
    62%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 14.5°C / 19.4°C
    2 BF
    57%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.8°C / 22.1°C
    1 BF
    52%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 18.0°C / 20.0°C
    2 BF
    48%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 14.3°C / 18.3°C
    2 BF
    53%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 12.7°C / 17.5°C
    0 BF
    58%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 11.3°C / 11.3°C
    1 BF
    60%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η πανδημία ανέδειξε τάσεις αυτού που αποκαλείται “κατάσταση εξαίρεσης”»

  • A-
  • A+
Εντσο Τραβέρσο, ιστορικός, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ: Ο εμβολιασμός της Αφρικής δεν είναι θέμα φιλανθρωπίας ή γενναιοδωρίας, αλλά αυτοάμυνας των ίδιων των δυτικών κρατών. Είναι πασιφανές. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι οι πολιτικές που έχει υιοθετήσει η Ε.Ε. θα μπορούσαν να οδηγήσουν την ήπειρό μας σε ένα Νιου Ντιλ για την αντιμετώπιση της κρίσης με την πανδημία ή των οικονομικών συνεπειών της.

Ο Εντσο Τραβέρσο, ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς και διανοούμενους της εποχής μας, μιλά στην «Εφ.Συν.» για τους κινδύνους της πανδημικής συνθήκης, ενώ ιχνηλατεί τα αίτια που οδήγησαν σε μια αλλαγή παραδείγματος στην αφήγηση της Ιστορίας, ταυτόχρονα με την έλευση του νεοφιλελευθερισμού. Παράλληλα, απαντά στο ερώτημα για την πολιτική χρήση της ιστορικής μνήμης και χαρακτηρίζει αναγκαίο ένα Νιου Ντιλ για την αντιμετώπιση των συνεπειών της πανδημίας.

 Σήμερα βλέπουμε ποικίλους περιορισμούς εξαιτίας της πανδημίας του κορονοϊού. Πώς βλέπετε ότι θα καταλήξει όλο αυτό από την άποψη της δημοκρατίας;

Η πανδημία έχει μια ισχυρή επίδραση στις ζωές μας. Αυτό αποτελεί μια αυτονόητη διαπίστωση. Ωστόσο, υπάρχουν αντιφατικές τάσεις. Από τη μια έχουμε πολύ μεγαλύτερη συνείδηση των συνεπειών της παγκοσμιοποίησης. Ετσι αντιλαμβανόμαστε ότι η πανδημία δεν μπορεί να νικηθεί στο πλαίσιο μιας χώρας, με περιορισμούς, εμβολιασμό, εθνικούς κανόνες κ.λπ. Η πανδημία ανέδειξε μια τάση που ήδη γνωρίζαμε: ότι η εθνική κυριαρχία έχει από καιρό απαρχαιωθεί και ότι πρέπει να σκεφτόμαστε με μια μεταεθνική προοπτική. Εχουμε λοιπόν αυτή τη συνείδηση πολύ περισσότερο απ’ ό,τι στο παρελθόν. Αυτό πρέπει να μας ωθήσει να είμαστε πιο ευαίσθητοι στο θέμα της διεθνούς συνεργασίας. Ο εμβολιασμός της Αφρικής δεν είναι θέμα φιλανθρωπίας ή γενναιοδωρίας, αλλά αυτοάμυνας των ίδιων των δυτικών κρατών. Είναι πασιφανές. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι οι πολιτικές που έχει υιοθετήσει η Ε.Ε. θα μπορούσαν να οδηγήσουν την ήπειρό μας σε ένα Νιου Ντιλ για την αντιμετώπιση της κρίσης με την πανδημία ή των οικονομικών συνεπειών της.

 Και η άλλη τάση;

Από την άλλη η πανδημία ανέδειξε και κάποιες άλλες, λιγότερο ορατές, τάσεις αυτού που αποκαλείται «κατάσταση εξαίρεσης»: αυταρχικοί κανόνες, αναστολή ισχύος νόμων, περιορισμοί ατομικών και συλλογικών ελευθεριών κ.λπ. Αυτή η τάση φυσικά είναι πολύ επικίνδυνη. Βλέπουμε την τελευταία διετία σε πολλές χώρες κακόφημα και αυταρχικά μέτρα, όπως για παράδειγμα η ένταση της αστυνομικής βίας. Αυτές οι δύο τάσεις λοιπόν συνυπάρχουν. Και αυτό είναι το πρόβλημα. Βλέποντας την άνοδο της Ακροδεξιάς ή του μεταφασισμού σε πολλές χώρες, νομίζω ότι πρέπει να ανησυχούμε, καθώς υπάρχουν μπροστά μας πολλοί κίνδυνοι και πολλές απειλές.

 Πάμε τώρα στο καινούργιο σας βιβλίο, «Ιδιότυπα παρελθόντα: Το «εγώ» στη γραφή της Ιστορίας» (εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου). Σ’ αυτό περιγράφετε μια στροφή που συμβαίνει στο τέλος του 20ού αιώνα από τη γραφή της Ιστορίας σε τρίτο πρόσωπο στην αφήγησή της σε πρώτο πρόσωπο. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Κατ’ αρχάς να σημειώσω ότι πρόκειται για μια πολύ σημαντική στροφή, για την οποία πρέπει να υπάρξει μια ερμηνεία. Εγώ δίνω δύο διαφορετικές εξηγήσεις. Πρέπει να υπογραμμίσω αυτές τις αλλαγές. Για αιώνες η Ιστορία γράφεται στο τρίτο πρόσωπο και αυτό θεωρείται απαράβατος κανόνας στη γραφή της Ιστορίας, καθώς η Ιστορία είναι μια κριτική αφήγηση του παρελθόντος. Είναι η αποκατάσταση του παρελθόντος, κάτι που σημαίνει ότι είναι μια δύσκολη προσέγγιση. Αυτό σημαίνει αντικειμενικοποίηση, κάτι που μόνο η τριτοπρόσωπη γραφή επιτρέπει. Χρειάζεται μια αναγκαία απόσταση. Είναι φανερό ότι όλα τα βιβλία Ιστορίας εμπεριέχουν ένα κομμάτι υποκειμενισμού. Ο ιστορικός δεν μπορεί να διώξει κάθε στοιχείο υποκειμενισμού από τη γραφή του. Γι’ αυτό εγώ δίνω δύο εξηγήσεις.

 Ποιες είναι αυτές;

Η πρώτη αφορά κάτι εσωτερικό στην επιστήμη της Ιστορίας: την ανάδυση της υποκειμενικότητας, την ανάδυση της μνήμης των ιστορικών, τα εργαστήρια Ιστορίας, την αναγνώριση ότι η Ιστορία είναι ένα βασίλειο στο οποίο εμπλέκονται πολλαπλές υποκειμενικότητες. Υπάρχει όμως και μια παλιότερη εξήγηση, η οποία κατά τη γνώμη μου είναι ίσως πιο σημαντική και η οποία συνδέεται με την εποχή μας, την κουλτούρα μας και τις κοινωνίες μας. Υπάρχει μια εμφανής αντιστοιχία ανάμεσα σε αυτούς τους νέους τρόπους γραφής για το παρελθόν και την ανάδυση του νεοφιλελευθερισμού. Και μιλάμε για τον νεοφιλελευθερισμό όχι μόνο ως δομή της οικονομίας και νέα μορφή του καπιταλισμού, αλλά σαν ανθρωπολογικό υπόδειγμα και σαν κοσμοθεωρία, βασισμένη στον ατομικισμό κ.λπ. Γεννά λοιπόν έναν νέο υποκειμενισμό και έναν νέο τρόπο να βλέπουμε το παρελθόν.

 Σε πολλούς αρέσει να διαβάζουν Ιστορία σε πρώτο πρόσωπο, επειδή αισθάνονται ότι με αυτόν τον τρόπο ο ιστορικός γίνεται πιο άμεσος και πιο ανθρώπινος. Ισχύει αυτό για την πρωτοπρόσωπη γραφή ή πρόκειται απλώς για μια αποπροσανατολιστική αυταπάτη;

Οχι, νομίζω ότι ισχύει. Είναι αλήθεια. Και αυτός ο νέος τρόπος γραφής της Ιστορίας είναι πολύ ελκυστικός και γοητευτικός. Και πολλές φορές ιστορικοί, γράφοντας σε πρώτο πρόσωπο, είναι σπουδαίοι στο έργο τους. Δεν τους κριτικάρω. Το βιβλίο μου δεν καταφέρεται εναντίον του υποκειμενισμού των ιστορικών. Απλώς προσπαθώ να καταλάβω το πώς συνέβη αυτό και πώς έσπασε ο «χρυσός» κανόνας [της τριτοπρόσωπης] συγγραφής της Ιστορίας. Πιστεύω πως είναι αλήθεια ότι το γράψιμο σε πρώτο πρόσωπο σημαίνει έναν άλλο τρόπο αντιμετώπισης της Ιστορίας. Τώρα οι ιστορικοί αισθάνονται νομιμοποιημένοι να εκφράσουν τα ίδια τους τα συναισθήματα. Περιγράφουν την αναζήτησή τους και την ιστορική έρευνά τους και επίσης περιγράφουν τις ψυχολογικές και συναισθηματικές αντιδράσεις τους μπροστά στα ευρήματά τους. Αυτό εγκαθιδρύει νέες σχέσεις, πιο γοητευτικές, αλλά ταυτοχρόνως και πολύ πιο περίπλοκες ανάμεσα στην Ιστορία και στους ίδιους. Οι ιστορικοί γράφουν σαν μυθιστοριογράφοι, παρά το ότι ένα βιβλίο Ιστορίας είναι ποιοτικά διαφορετικό από ένα μυθιστόρημα. Θεωρούν ότι κάνουν ένα είδος «μυθιστορικοποίησης» της δουλειάς τους. Φυσικά αυτό είναι πολύ πιο ελκυστικό από τα συμβατικά βιβλία Ιστορίας, τα οποία γενικά θεωρούνται βαρετά από τους αναγνώστες.

 Τα τελευταία χρόνια γινόμαστε όλο και περισσότερο μάρτυρες προσπαθειών να αναθεωρηθεί ή να ξαναγραφτεί η Ιστορία του 20ού αιώνα. Βλέπουμε προσπάθειες ξεπλύματος των εγκλημάτων του Ολοκαυτώματος ή εξίσωσης του ναζισμού με τον κομμουνισμό. Πώς μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτές τις προκλήσεις;

Εμένα μου φαίνεται ότι αναπόφευκτα κάθε προσπάθεια να ερμηνεύσουμε την Ιστορία του 20ού αιώνα σημαίνει να δίνουμε μια κεντρική θέση στο Ολοκαύτωμα και επίσης στη σύγκριση και στη μελέτη της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον φασισμό ή τον εθνικοσοσιαλισμό από τη μία και τον σταλινισμό από την άλλη. Γι’ αυτό δεν ασκώ κριτική σε ορισμένους συντηρητικούς ιστορικούς επειδή συγκρίνουν το Ολοκαύτωμα με παλαιότερα μαζικά εγκλήματα ή γενοκτονίες της αποικιοκρατίας ή επειδή συγκρίνουν τον φασισμό με τον σταλινισμό. Το πρόβλημα είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις αυτή η σύγκριση ή η προσέγγιση στο Ολοκαύτωμα εμπεριέχει πολιτική σκοπιμότητα. Πρόκειται για μια πολιτική χρήση της μνήμης. Και εδώ είναι το πρόβλημα. Η σύγκριση μπορεί να γίνει για την καλύτερη κατανόηση του τι έγινε στον 20ό αιώνα, για την κατανόηση του πώς αυτά τα δύο είδη ολοκληρωτικών καθεστώτων αλληλεπίδρασαν και πώς επηρεάστηκαν αμοιβαία ή, διαφορετικά, η σύγκριση μπορεί να γίνει για να υποβαθμιστούν τα εγκλήματα του ενός καθεστώτος και να δοθεί έμφαση στα εγκλήματα του άλλου.

 Πιο συγκεκριμένα;

Η αναφορά στη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος στη Γερμανία σημαίνει την αναγνώριση των γερμανικών εγκλημάτων. Η αναφορά του Ολοκαυτώματος στην Ιταλία υπονοεί ότι ο φασισμός δεν ήταν και τόσο κακός ή πως ήταν λιγότερο εγκληματικός από τον εθνικοσοσιαλισμό. Το ίδιο γίνεται όταν υπογραμμίζουμε ότι η κολεκτιβοποίηση της επαρχίας στην Ουκρανία ήταν συγκρίσιμη με το Ολοκαύτωμα. Η αναφορά στην Ουκρανία ήταν ένας τρόπος να αναγνωρίσεις τι έγινε τη δεκαετία του ‘30 στη Σοβιετική Ενωση. Στη Γερμανία όμως αυτή η αναφορά στην Ουκρανία θα ήταν ένας τρόπος για να σχετικοποιήσεις τα εγκλήματα του ναζισμού, λέγοντας ότι στην ΕΣΣΔ έγιναν τα ίδια. Η ερμηνεία της Ιστορίας δεν είναι εύκολη και υποκρύπτει πάντα πολιτικές σκοπιμότητες. Και νομίζω ότι οι ιστορικοί θα πρέπει να έχουν συνείδηση αυτού του γεγονότος.

 Σε ποιο βαθμό η έκλειψη ενός «ορίζοντα της προσμονής», με την έννοια μιας νέας ουτοπίας, έχει επηρεάσει τη συγγραφή της Ιστορίας;

Αυτή είναι μια πολύ καλή ερώτηση! Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση συνεπάγεται πρώτα απ’ όλα να περιγράψουμε το σημερινό καθεστώς της ιστορικότητας. Και με το «καθεστώς της ιστορικότητας» εννοώ τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν παρουσιάζεται και απεικονίζεται. Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία το παρελθόν και το μέλλον συμπυκνώνονται στο παρόν. Ζούμε σε αυτό που έχει ονομαστεί «παροντικός χρόνος».

 Ορος του Φρανσουά Αρτόγκ, έτσι;

Ναι, ακριβώς! Είναι ο ιστορικός που στο εξαιρετικό βιβλίο του αναλύει την έννοια του «παροντισμού». Η εποχή του «παροντισμού» είναι μια εποχή ανίκανη να προβάλει τον εαυτό της στο μέλλον. Αυτό έχει ορισμένες συνέπειες στον τρόπο με τον οποίο γράφουμε την Ιστορία, διότι όταν είχαμε έναν «ορίζοντα προσμονής», όταν το μέλλον ήταν αναμενόμενο και ορατό, η Ιστορία έπαιρνε μια τελεολογική διάσταση. Με την έννοια ότι προσπαθούσαμε να εγγράψουμε το παρελθόν σε μια γραμμική διαδικασία της Ιστορίας, η οποία είχε ένα «τέλος» [ελληνικά], είχε έναν προορισμό. Για παράδειγμα, ένας μεγάλος ιστορικός, όπως ο Ερικ Χομπσμπάουμ, ερμήνευσε την Ιστορία του 19ου αιώνα ως μια εποχή που διαμορφώθηκε από τις επαναστάσεις ως θεμελιώδη βήματα. Οι επαναστάσεις σημάδεψαν αυτή την κίνηση της Ιστορίας προς το μέλλον, την πρόοδο, τον σοσιαλισμό κ.λπ. Σήμερα πια δεν στοχαζόμαστε την Ιστορία κατ’ αυτόν τον τρόπο. Γράφουμε την Ιστορία από τη σκοπιά του παρόντος. Σημαίνει επίσης ότι πολλές φορές δίνουμε έμφαση στην υποκειμενικότητα του ιστορικού.


Ποιος είναι

Ο Εντσο Τραβέρσο γεννήθηκε το 1957 στο Γκάβι, μια μικρή πόλη του Πιεμόντε στην Ιταλία, και είναι σήμερα καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ των ΗΠΑ. Είκοσι χρόνια έζησε και εργάστηκε στη Γαλλία. Στη γλώσσα μας κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου τα βιβλία του: «Διά πυρός και σιδήρου» (2013), «Οι ρίζες της ναζιστικής βίας» (2013), «Τι απέγιναν οι διανοούμενοι» (2014), «Η Ιστορία ως πεδίο μάχης» (2016) και «Αριστερή μελαγχολία» (2017). Εχει συμμετοχή στο συλλογικό έργο «Εμείς οι πρόσφυγες» (2015). Πρόσφατα κυκλοφόρησε το νέο του βιβλίο «Ιδιότυπα παρελθόντα: Το «εγώ» στη γραφή της Ιστορίας» (2021).

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Υπάρχει μια αναζωογόνηση του συνδικαλισμού στη βιομηχανία των βιντεοπαιχνιδιών»
Ο καθηγητής Γούντκοκ μιλά για την ανάγκη οργάνωσης στη βιομηχανία των βιντεοπαιχνιδιών, για τη μέθοδο που χρησιμοποιεί ο ίδιος με την έρευνα ανάμεσα στους εργαζομένους, αλλά και τον ιδεολογικό ρόλο που...
«Υπάρχει μια αναζωογόνηση του συνδικαλισμού στη βιομηχανία των βιντεοπαιχνιδιών»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η αναφορά στο φάντασμα ενός “άλλου” μέλλοντος είναι η άμυνα που διαθέτουμε»
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αναλύει τα δεδομένα μιας σύγχρονης πραγματικότητας, η οποία, παρότι ορίζεται από το νεοφιλελεύθερο πρόταγμα και το μοντέλο ενός άνευ ορίων παραγωγισμού, ταυτόχρονα μας καλεί να...
«Η αναφορά στο φάντασμα ενός “άλλου” μέλλοντος είναι η άμυνα που διαθέτουμε»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Και η Ακροδεξιά πρέπει να αντιμετωπίζεται ως διεθνής τρομοκρατία»
Ο Μπιόρν Ίλερ είναι ένας από τους ελάχιστους επιζώντες από την επίθεση του 2011 στο νησί Ουτόγια της Νορβηγίας, την οποία πραγματοποίησε ο νεοναζί Αντερς Μπρέιβικ σε κατασκήνωση της Ενωσης Νεολαίας των...
«Και η Ακροδεξιά πρέπει να αντιμετωπίζεται ως διεθνής τρομοκρατία»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Επανάσταση είναι το όνομα αυτού που θέλουμε να δημιουργήσουμε»
Ο Μεχμέτ Οσνούρ Αλκάν έρχεται στην Ελλάδα για να μιλήσει στο Διεθνές Συνέδριο που διοργανώνεται από 9 έως τις 12 Δεκεμβρίου στους χώρους της Νομικής Σχολής Αθηνών
«Επανάσταση είναι το όνομα αυτού που θέλουμε να δημιουργήσουμε»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Το μέλλον είναι ανοιχτό τόσο για το καλύτερο, όσο και για το χειρότερο»
Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Μικαέλ Λεβί διακρίνει μια ριζοσπαστική κριτική τάση μέσα στις θεωρίες του πολιτισμικού πεσιμισμού, η οποία μπορεί να συνεισφέρει πολλά στο πρόταγμα της ανθρώπινης χειραφέτησης, ένα...
«Το μέλλον είναι ανοιχτό τόσο για το καλύτερο, όσο και για το χειρότερο»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο Ρήγας εντάχθηκε με ενθουσιασμό στο ρεύμα του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού»
Με μια φρέσκια ματιά στο έργο του Ρήγα Βελεστινλή ο Δημήτρης Ψαρράς δείχνει ότι αυτό εντάσσεται σ’ ένα ευρωπαϊκό πνευματικό πλαίσιο που εμπνέεται από τις ριζοσπαστικές και επαναστατικές ιδέες των...
«Ο Ρήγας εντάχθηκε με ενθουσιασμό στο ρεύμα του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας