• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    21°C 16.2°C / 23.7°C
    0 BF
    42%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.1°C / 20.5°C
    0 BF
    74%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.0°C / 19.0°C
    1 BF
    37%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.9°C / 5.9°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    0 BF
    82%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.0°C / 18.6°C
    1 BF
    49%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.4°C / 14.0°C
    2 BF
    40%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.6°C / 17.9°C
    2 BF
    42%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    20°C 17.8°C / 23.1°C
    2 BF
    62%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    2 BF
    68%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    23°C 20.1°C / 23.4°C
    3 BF
    60%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 17.6°C / 19.7°C
    0 BF
    83%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 17.9°C
    0 BF
    72%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.9°C / 13.5°C
    0 BF
    76%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    13°C 13.5°C / 13.5°C
    1 BF
    39%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    22°C 15.8°C / 22.7°C
    0 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    20°C 16.4°C / 23.9°C
    2 BF
    49%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    20°C 14.3°C / 19.9°C
    1 BF
    69%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.7°C / 20.5°C
    1 BF
    99%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.8°C / 11.8°C
    1 BF
    31%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Το μέλλον είναι ανοιχτό τόσο για το καλύτερο, όσο και για το χειρότερο»

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Μικαέλ Λεβί διακρίνει μια ριζοσπαστική κριτική τάση μέσα στις θεωρίες του πολιτισμικού πεσιμισμού, η οποία μπορεί να συνεισφέρει πολλά στο πρόταγμα της ανθρώπινης χειραφέτησης, ένα στοίχημα που σε κάθε περίπτωση θεωρεί ανοιχτό σε ποικίλες εκβάσεις.

Στο τελευταίο βιβλίο σας διαπραγματεύεστε τον «πολιτισμικό πεσιμισμό». Τι ακριβώς σημαίνει αυτός ο όρος;

Είναι μια πεσιμιστική άποψη, η οποία αντιμετωπίζει με μεγάλη δυσπιστία την πρόοδο που προβάλλει ο δυτικός καπιταλιστικός βιομηχανικός πολιτισμός. Αυτή η πρόοδος εμφανίζεται σε πολλούς διανοούμενους, κυρίως στην Κεντρική Ευρώπη, σαν παρακμή από πνευματική και πολιτισμική προοπτική. Οι προνεωτερικές πολιτισμικές, θρησκευτικές, αισθητικές ή ανθρώπινες αξίες διαλύονται από τον υλιστικό και εμπορικό κόσμο της αστικής κοινωνίας.

Αυτή η πεσιμιστική αποτίμηση συχνά παίρνει οπισθοδρομικές και αντιδραστικές μορφές, αλλά μπορεί, επίσης, σε ορισμένες περιπτώσεις (κυρίως μεταξύ Εβραίων στοχαστών) να γίνει μια ουτοπική/επαναστατική αφήγηση. Ο Κάφκα και ο Μπένγιαμιν είναι τα προφανή παραδείγματα αυτής της στάσης.

Τι ακριβώς εκπροσωπεί για εσάς ο Κάφκα και τι μπορούμε να μάθουμε για την εποχή που γράφτηκαν έργα όπως «Η Δίκη» και «Ο Πύργος», αλλά και για τη δική μας;

Αρκετοί αναλυτές δίνουν έμφαση στον προφητικό χαρακτήρα της «Δίκης». Μοιάζει να προβλέπει, με την οραματική της φαντασία, τη Δικαιοσύνη των ολοκληρωτικών κρατών του 20ού αιώνα. Αυτή η ανάγνωση αποτελεί έναν φόρο τιμής στην προβλεπτικότητα του Κάφκα, ο οποίος ήταν ικανός να συλλαμβάνει κρυφές τάσεις της εποχής του, καλυμμένες τότε σαν δυσοίωνες «αρετές» στα «συνταγματικά» ευρωπαϊκά κράτη. Ωστόσο αυτή η ανάγνωση μας αποκαλύπτει ελάχιστα για τα ειδικά του κίνητρα και τις πηγές της έμπνευσής του. Επιπλέον αυτές οι εκ των υστέρων αναφορές στις λεγόμενες «καταστάσεις εξαίρεσης» (ή στις «καταστάσεις έκτακτης ανάγκης») πιθανώς να μας κρύβουν μία από τις πιο δυνατές ιδέες του μυθιστορήματος: την «εξαίρεση», ότι δηλαδή η συντριβή του ατόμου από τους κρατικούς μηχανισμούς, αγνοώντας τα δικαιώματά του, είναι ο κανόνας -παραφράζω μια διατύπωση του Βάλτερ Μπένγιαμιν στις «Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας» (1940).

Με άλλα λόγια: η «Δίκη» διαπραγματεύεται την αλλοτριωτική και καταπιεστική φύση των σύγχρονων κρατών, περιλαμβανομένων και εκείνων που αυτοπροσδιορίζονται ως «κράτη Δικαίου». Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο στις πρώτες σελίδες του μυθιστορήματος επαναλαμβάνεται ξεκάθαρα από την ουδέτερη φωνή του αφηγητή: «Ο Κ. έζησε, ωστόσο, σε ένα Κράτος Δικαίου, η ειρήνη επικρατούσε παντού, όλοι οι νόμοι βρίσκονταν σε ισχύ, άρα ποιος θα τολμούσε να του επιτεθεί στο σπίτι του;»

Αρα πού προσδιορίζεται χρονικά το δράμα;

Δεν πρέπει να αναζητήσουμε την πηγή της έμπνευσης για τη Δίκη σε ένα φανταστικό μέλλον, αλλά στα ιστορικά γεγονότα της εποχής τού Κ. Ανάμεσα σ’ αυτά τα γεγονότα οι μεγάλες αντισημιτικές δίκες του καιρού του αποτελούσαν ένα χτυπητό παράδειγμα της κρατικής αδικίας, κάτι που ο Κάφκα αναφέρει συχνά στην αλληλογραφία του. Επίσης ήταν και η δίκη και η εκτέλεση του Φρανσίσκο Φερέρ, ενός Ισπανού αναρχικού παιδαγωγού το 1909 που πυροδότησε τη φαντασία του. Είναι απαραίτητο να θυμηθούμε ότι τέτοιες αδικίες συνεχίζουν να συμβαίνουν στα σύγχρονα κράτη σήμερα; Και όχι μόνο εκεί που κυβερνούν ανοιχτές δικτατορίες...

Με πολλούς τρόπους τα σύγχρονα κράτη προσπαθούν να φορτώσουν τους πολίτες με ενοχές, προκειμένου να καταστεί ευκολότερο να τους χειραγωγήσουν. Θεωρείτε ότι υπάρχει τρόπος να αντισταθούν οι τελευταίοι σ’ αυτή την επιβολή της ενοχής;

Δεν νομίζω ότι ο Γιόζεφ Κ., ο ήρωας της «Δίκης», θεωρούσε τον εαυτό του ένοχο. Ενοχο για ποιο πράγμα; Στις περισσότερες σελίδες του μυθιστορήματος προσπαθεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του απέναντι στους κατηγόρους του. Είναι αλήθεια ότι στο τέλος συνθηκολογεί με τους εκτελεστές του. Ομως δεν υπάρχει καμία αναφορά σε ενοχή. Αληθεύει ότι στην καπιταλιστική κοινωνία η κυρίαρχη ιδεολογία καθιστά τους φτωχούς, τους άνεργους και τους περιθωριοποιημένους ένοχους για την αποτυχία τους να «επιτύχουν». Ο μόνος τρόπος για να αντισταθούμε σ’ αυτή τη χειραγώγηση είναι μέσω της συλλογικής δράσης και της συλλογικής οργάνωσης.

Στο βιβλίο σας αναφέρετε ότι η μεταφορά της «Δίκης» στον κινηματογράφο από τον Ορσον Ουέλς άλλαξε με κάποιο τρόπο το τέλος του βιβλίου. Ποια ήταν η «παραλλαγή» του σκηνοθέτη;

Ο Ορσον Ουέλς δεν μπορούσε να δεχτεί ένα τέλος στο οποίο ο Γιόζεφ Κ. συνεργάζεται με τους εκτελεστές του… Προσπάθησε να τον δείξει σαν κάποιον που προσπαθεί να αντισταθεί. Ομως η προσπάθειά του είναι τόσο αδύναμη και μη πειστική -βάζει τον Γιόζεφ να ρίχνει κάποιες πέτρες και να φωνάζει- που δεν συνιστά κάποια μείζονα αλλαγή. Νομίζω ότι ο Κάφκα σκόπευε να αποκηρύξει, μέσω αυτού του τραγικού τέλους, την παθητική αποδοχή εκ μέρους του ατόμου της μοίρας του, δηλαδή αυτού που ο Ετιέν ντε λα Μπουατιέ αποκαλούσε «εθελοδουλία». Ο Κάφκα μάς λέει: «Μην πεθάνετε σαν τα σκυλιά, είναι ντροπιαστικό! Πρέπει να αντιστεκόμαστε στην αδικία».

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου σας αναλύετε τον «επαναστατικό πεσιμισμό» του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Χαρακτηρίζετε την κριτική του στον καπιταλιστικό πολιτισμό ως «ρομαντική». Τι το ιδιαίτερο έχει ο μαρξισμός του Μπένγιαμιν;

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν ήταν ικανός να συνδυάζει, σε ένα είδος αλχημιστικής επιχείρησης, τον επαναστατικό μαρξισμό, τον αντικαπιταλιστικό Ρομαντισμό και τον Εβραϊκό Μεσσιανισμό. Ενα πολύ εκρηκτικό μείγμα. Γι’ αυτόν ο μαρξισμός δεν αφορούσε τους τρόπους παραγωγής ή την πτωτική τάση του δείκτη της υπεραξίας: ουσιαστικά τα αντιμετώπισε ως μια ριζοσπαστική κριτική του φετιχισμού του εμπορεύματος, ως μια θεωρία της ταξικής πάλης και ένα κάλεσμα για επανάσταση. Και όπως όλοι οι ρομαντικοί μαρξιστές (από τον Ουίλιαμ Μόρις μέχρι τον Ερνστ Μπλοχ) είδε τον καπιταλιστικό πολιτισμό ως μια μορφή παρακμής, έκπτωσης και απανθρωποποίησης.

Στα τελευταία γραπτά του πρότεινε μια συμμαχία ανάμεσα στον ιστορικό υλισμό και στη θεολογία: μια πρόταση που οι Ευρωπαίοι αναγνώστες του δυσκολεύονταν να κατανοήσουν, αλλά στη Λατινική Αμερική παρουσιάστηκε ως γεγονός: Δεν χρησιμοποιεί η Θεολογία της Απελευθέρωσης μαρξιστικές έννοιες, συμβάλλοντας έτσι στην ανάδυση αρκετών σημαντικών κοινωνικών και επαναστατικών κινημάτων σ’ αυτή την ήπειρο;

Σήμερα που η «θύελλα της προόδου» έχει οδηγήσει σε ένα πλήρες αδιέξοδο και απειλεί να καταστρέψει τον πολιτισμό, πώς μπορεί η κοινωνική πλειοψηφία -στις αναπτυγμένες χώρες- να πειστεί να εγκαταλείψει εθελοντικά τα σημερινό πλαίσιο παραγωγής και κατανάλωσης;

Πράγματι, η θύελλα της καπιταλιστικής προόδου οδηγεί την ανθρωπότητα σε μια καταστροφή χωρίς προηγούμενο στην Ιστορία: οικολογική κατάρρευση, κλιματική αλλαγή, παγκόσμια υπερθέρμανση. Είναι μια θανατηφόρα διαδικασία, η οποία θέτει σε κίνδυνο τα θεμέλια της ανθρώπινης ζωής στον πλανήτη – και όπως λέει και το γνωστό σύνθημα «Δεν υπάρχει πλανήτης Β» (There’s no planet B, λογοπαίγνιο με το «δεν υπάρχει σχέδιο Β»). Οσοι κερδοσκοπούν από το σημερινό πλαίσιο παραγωγής και κατανάλωσης είναι μια μικρή μειοψηφία: η πλειοψηφία των ανθρώπων θα περνούσε καλύτερα σε έναν κόσμο κοινωνικής δικαιοσύνης και οικολογικής ορθολογικότητας. Ομως η αλλαγή δεν θα επέλθει απλώς με την πειθώ και τις εθελοντικές πρωτοβουλίες: πρέπει να είναι μια διαδικασία μαζικής κοινωνικής αλλαγής, εξεγερμένης λαϊκής κινητοποίησης και αποφασιστικού αγώνα ενάντια στο σύστημα. Οι νέοι άνθρωποι, οι γυναίκες, οι ιθαγενείς και οι κοινότητες των χωρικών αρχίζουν ήδη να καταπιάνονται μ’ αυτή τη διαδικασία. Θα τα καταφέρουν; Δεν υπάρχει καμία τέτοια εγγύηση. Το μέλλον είναι ανοιχτό τόσο για το καλύτερο, όσο και για το χειρότερο…


Ποιος είναι

Γεννημένος το 1938 στη Βραζιλία από εβραίους Βιεννέζους γονείς, είναι σήμερα ομότιμος διευθυντής έρευνας στο CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών). Φέτος τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Βάλτερ Μπένγιαμιν για το 2020. Πριν από λίγους μήνες κυκλοφόρησε στα ελληνικά από το Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ) το βιβλίο του «Κάφκα-Ουέλς-Μπένγιαμιν: εγκώμιο του πολιτισμικού πεσιμισμού».

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο Ρήγας εντάχθηκε με ενθουσιασμό στο ρεύμα του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού»
Με μια φρέσκια ματιά στο έργο του Ρήγα Βελεστινλή ο Δημήτρης Ψαρράς δείχνει ότι αυτό εντάσσεται σ’ ένα ευρωπαϊκό πνευματικό πλαίσιο που εμπνέεται από τις ριζοσπαστικές και επαναστατικές ιδέες των...
«Ο Ρήγας εντάχθηκε με ενθουσιασμό στο ρεύμα του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η Ευρώπη είναι δομημένη έτσι που δεν επιτρέπει άλλες πολιτικές πλην του νεοφιλελευθερισμού»
Ο Γάλλος οικονομολόγος Ζαν-Πολ Φιτουσί αποδίδει πολλά από τα δεινά τού σήμερα στην αδυναμία να εκφραστεί το όποιο σχέδιο για το μέλλον με όρους κατανοητούς από ένα ευρύ κοινό. Δεν αφήνει στο απυρόβλητο και τα...
«Η Ευρώπη είναι δομημένη έτσι που δεν επιτρέπει άλλες πολιτικές πλην του νεοφιλελευθερισμού»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Το πανδημικό κράτος είναι μια κατάσταση εξαίρεσης»
Καθηγητής Κοινωνιολογίας ο Κλάους Ντέρε στο βιβλίο του θέτει όλα τα κρίσιμα ζητήματα για την Αριστερά και εξηγεί αναλυτικά για ποιους λόγους η Ακροδεξιά σε πολλές περιπτώσεις πιάνει πιο εύκολα τον σφυγμό και...
«Το πανδημικό κράτος είναι μια κατάσταση εξαίρεσης»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η Υγεία και η Εκπαίδευση δεν είναι κοινές επιχειρηματικές δραστηριότητες»
Ο Μπράνκο Μιλάνοβιτς αρνείται την ερμηνεία πως η έλλειψη αντιπάλου δέους προς τον καπιταλισμό συνεπάγεται υιοθέτηση της θεωρίας του «τέλους της Ιστορίας», θεωρεί τη σοσιαλδημοκρατία σαν ένα σύστημα που...
«Η Υγεία και η Εκπαίδευση δεν είναι κοινές επιχειρηματικές δραστηριότητες»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Στις ΗΠΑ, η αστυνομία είναι υπεράνω του νόμου»
Ο Μαρκ Γουάιζμπροτ –οικονομολόγος, αλλά και δραστήριος προοδευτικός πολίτης– εκτιμά ότι το σημερινό κίνημα Black Lives Matter θα αφήσει έντονο αποτύπωμα στην επόμενη κυβέρνηση που θα προέλθει από τις εκλογές...
«Στις ΗΠΑ, η αστυνομία είναι υπεράνω του νόμου»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο σημερινός αυταρχισμός αντανακλά την παρακμή του νεοφιλελευθερισμού»
Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων ο Βασ. Φούσκας μιλά στην «Εφ.Συν.» για την ιστορική παρακμή των ΗΠΑ, την άνοδο της Κίνας και αναλύει τον ρόλο του γερμανο-αυστριακού ορντολιμπεραλισμού στην οικονομική αποικιοποίηση...
«Ο σημερινός αυταρχισμός αντανακλά την παρακμή του νεοφιλελευθερισμού»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας