Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η κλιματική αλλαγή θα πλήξει περισσότερο τους πιο αδύναμους»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η κλιματική αλλαγή θα πλήξει περισσότερο τους πιο αδύναμους»

  • A-
  • A+

Καθηγητής Γεωφυσικής και Παγκόσμιων Συστημάτων ο Τζέιμς Ντάικ εισάγει στη συζήτηση για τη σχέση ανθρώπου - γήινου περιβάλλοντος την έννοια της τεχνόσφαιρας, η οποία αναφέρεται στα μέσα με τα οποία ο πρώτος αλλάζει το δεύτερο, δηλαδή τη βιόσφαιρα. Θεωρεί ανεπαρκείς τις μικρές και τακτικές πολιτικές κινήσεις και ζητά ριζοσπαστικά μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.


● Στο νέο σας βιβλίο αναφέρεστε στον όρο «τεχνόσφαιρα». Τι σημαίνει ακριβώς αυτή η έννοια;

Η τεχνόσφαιρα είναι ίσως η πιο σημαντική έννοια, για την οποία δεν έχουμε ακούσει. Και αυτό γιατί η τεχνόσφαιρα μπορεί να μας προσφέρει μια διέξοδο από την κλιματική κατάρρευση. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι με την ιδέα της βιόσφαιρας, η οποία περιγράφει το μέρος εκείνο της Γης που εμπεριέχει ζωή. Ήταν το βιβλίο του Ρώσου επιστήμονα Βλαντίμιρ Βερνάντσκι στα 1926, με τίτλο «Η Βιόσφαιρα», το οποίο εκλαΐκευσε αυτόν τον όρο.

Η άποψη του Βερνάντσκι για τη ζωή πάνω στη Γη δεν ήταν ότι πρόκειται απλώς για κάποιον παθητικό περαστικό. Γνώριζε ότι η ζωή έχει αλλάξει θεμελιωδώς την ατμόσφαιρα,τους ωκεανούς, ακόμα και τους βράχους. Έτσι, εάν επιζητούμε έναν τρόπο για να κατανοήσουμε το πώς άλλαξε η Γη σταδιακά, πώς λειτουργεί τώρα και πώς «δουλεύει», τότε πρέπει να συμπεριλάβουμε και τη ζωή.

Η ανάδυση της ευφυούς ζωής, η οποία παρήγαγε την τεχνολογία, επηρεάζει τον πλανήτη. Αυτό σημαίνει ότι ο όρος «βιόσφαιρα» δεν αποτελεί πλέον επαρκή περιγραφή. Ο τρόπος με τον οποίο ο βιομηχανικός μας πολιτισμός αλλάζει τη Γη χρειάζεται μια νέα περιγραφή και εννοιολογική διαμόρφωση. Αυτό είναι η τεχνόσφαιρα.

● Πώς συνδέεται η έννοια της «τεχνόσφαιρας» με την κλιματική αλλαγή;

Η ανθρώπινη τεχνολογία, όπως το άροτρο, ο τροχός και η τήξη των μετάλλων, έχει επιτρέψει στους ανθρώπους να αυξηθούν σημαντικά σε αριθμό και να «διαχυθούν» σε όλη τη Γη. Με μια εξελικτική έννοια, είμαστε ένα θεαματικά επιτυχημένο είδος. Καθώς αυξηθήκαμε σε αριθμό,αυξήσαμε και το μέγεθος της επίδρασής μας στα άλλα είδη και στα οικοσυστήματα.

Οι άνθρωποι έχουν αλλάξει το περιφερειακό, ακόμα και το παγκόσμιο κλίμα για πολλούς αιώνες. Αυτό συνέβη όχι με την καύση ορυκτών καυσίμων, αλλά με την αλλαγή της επιφάνειας της Γης, κυρίως με την αποδάσωση. Σήμερα υπάρχει έντονη ανησυχία για τις φωτιές που κατακαίνε τον Αμαζόνιο. Δεν υπάρχει τρόπος να αποφύγουμε την επικίνδυνη κλιματική αλλαγή εάν ο Αμαζόνιος συνεχίσει να καίγεται, καθώς στα δέντρα του κατακρατούνται δισεκατομμύρια τόνοι διοξειδίου του άνθρακα.

Αυτό που κυρίως έχει δραματικές επιπτώσεις από την ανθρώπινη δράση είναι η εκμετάλλευση των ορυκτών καυσίμων. Αυτό είναι που έχει κυριολεκτικά καταστήσει δυνατή την ανθρώπινη ανάπτυξη τους τελευταίους τρεις αιώνες. Ένα υποπροϊόν της ήταν η ταχεία αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα της Γης. Αυτό το αέριο είναι μόνο ένα από τα «απόβλητα» προϊόντα του πολιτισμού μας.

● Η ρίζα των προβλημάτων μας μοιάζει να είναι η αποικιοποίηση του συλλογικού μας φαντασιακού από την έννοια της «αέναης ανάπτυξης». Ποια είναι τα  πραγματικά όρια αυτής της ανάπτυξης πάνω σε έναν πεπερασμένο πλανήτη;

Η ανάπτυξη είναι απολύτως κεντρική έννοια σε όλες σχεδόν τις κυβερνητικές πολιτικές. Υπάρχουν τεχνικοί μακρο-οικονομικοί λόγοι που εξηγούν το γιατί είναι τόσο σημαντική, ακόμα και για τα πιο ανεπτυγμένα κράτη. Αλλά δεν είναι ανάγκη να ξέρουμε εκ πείρας ότι το αντίθετο της ανάπτυξης είναι η ύφεση με την απώλεια θέσεων εργασίας, λιγότερες υπηρεσίες και μεγαλύτερη φτώχεια.

Οι οικονομίες μας είναι δομημένες με τέτοιο τρόπο, ώστε ή να αναπτύσσονται ή να συρρικνώνονται, με τις περιόδους της συρρίκνωσης να προκαλούν ρήξεις ή κοινωνική αναταραχή. Αλλά πιστεύω ότι το πιο ενδιαφέρον πράγμα σχετικά με την ανάπτυξη είναι το ότι αυτή θεμελιώνεται σε μια πίστη στην καινοτομία. Υπάρχει η άποψη ότι δεν υπάρχουν όρια στην ανθρώπινη φαντασία και συνεπώς στην ικανότητά μας να δημιουργούμε και να καινοτομούμε. Το έργο της οικονομολόγου Έστερ Μπόουζραπ, στα μέσα του εικοστού αιώνα, κατέδειξε πως όταν η ζήτηση για τρόφιμα αυξανόταν στο παρελθόν, η γεωργία και η υπόλοιπη κοινωνία καινοτομούσαν, έτσι ώστε να αποφεύγεται η πείνα. Στην πραγματικότητα, τα πλεονάσματα αυξήθηκαν.

Αυτό που αποδεικνύεται ξεκάθαρα, ωστόσο, είναι πως όταν έχεις έναν πολιτισμό πλανητικής κλίμακας, τότε αρχίζεις να έχεις και πλανητικής κλίμακας περιορισμούς. Αυτό έγινε αντιληπτό με την έρευνα για τα Πλανητικά Όρια. Δεδομένων των προκλήσεων ενός διαρκώς αυξανόμενου ανθρώπινου πληθυσμού στον κόσμο, των κινδύνων μιας κλιματικής κατάρρευσης και της κλιμακούμενης απώλειας της βιοποικιλότητας, θα είχε νόημα να μειώσουμε τα ποσοστά της οικονομικής ανάπτυξης και της επίδρασής μας [στον πλανήτη]. Όμως προς το παρόν αυτό είναι πολύ δύσκολο να γίνει, καθώς υπάρχει μια βαθιά πίστη στη δύναμη της ανάπτυξης και στην καινοτομία.

● Η κυρίαρχη ανθρωποκεντρική προσέγγιση θεωρεί τον άνθρωπο ανώτερο και ξεχωριστό από τα υπόλοιπα είδη του πλανήτη. Μπορεί αυτή η αλαζονική στάση των ανθρώπων να αλλάξει εντός του σημερινού κοινωνικο-οικονομικού συστήματος;

Εμείς οι άνθρωποι είμαστε Homo Sapiens, ένα είδος που εξελίχθηκε πριν από διακόσια με τριακόσια χιλιάδες χρόνια. Δεν αποτελεί έκπληξη το ότι θεωρούμε πως είμαστε ξεχωριστοί και διαφορετικοί. Απλώς υπάρχει ένας ρατσισμός του είδους (speciesism). Είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε πώς είναι να ανήκουμε σε κάποια από τα άλλα είδη και να έχουμε ενσυναίσθηση γι’ αυτά. Όταν το κάνουμε, αυτό αφορά κυρίως χνουδωτά ζωάκια, τα οποία θεωρούμε χαριτωμένα.

Όμως πέραν αυτού, συμπεραίνουμε ότι τα χαρακτηριστικά της συνείδησης, της ευφυΐας, της γλώσσας και των εργαλείων που χρησιμοποιούμε είναι αποκλειστικά ανθρώπινα και έτσι είμαστε εντελώς ξεχωριστοί. Παρότι δεν το βλέπεις πλέον σε εγχειρίδια, η κλασική εικόνα της εξέλιξης είναι ένα δέντρο με πολλούς κλάδους ζωικών ειδών. Οι άνθρωποι συνηθιζόταν να αναπαριστώνται στην κορυφή αυτού του δέντρου. Ήμασταν το αποκορύφωμα δισεκατομμυρίων ετών εξέλιξης. Φυσικά, στην πραγματικότητα δεν είμαστε παρά ακόμα ένα είδος, που φυσικά αλλάζει τον πλανήτη - αλλά ένα ανάμεσα σε εκατομμύρια άλλα.

Κάποια μέρα ο Homo Sapiens θα εκλείψει. Οι άνθρωποι θα έχουν εξελιχθεί ίσως σε νέα είδη, ή ο Homo Sapiens θα αποτελέσει το τέλος της γραμμής για τους ανθρωπίδες. Για τη βιωσιμότητά μας, πρέπει να εκτιμήσουμε το ότι ζούμε μέσα σε μια πολύ σύνθετη βιόσφαιρα και ότι αυτή η βιόσφαιρα, τα άλλα είδη, ακόμα και η ίδια η Γη έχουν αξία. Ακούγεται τρελό να ρωτάμε ποια είναι η αξία ενός δέντρου ή ενός βράχου, απόντων των ανθρώπων, αλλά αυτά είναι τα είδη των ερωτήσεων που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας.

● Πώς μπορούμε να υπερβούμε τον επικρατούντα φαταλισμό και την απελπισία σχετικά με την επικείμενη κλιματική καταστροφή, αισθήματα που βασίζονται σε ένα είδος μεταφυσικής πίστης ότι τίποτα δεν μπορεί να επιβραδύνει την ανάπτυξη της τεχνόσφαιρας;

Πρέπει πρώτα να εκτιμήσουμε ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής θα διαφέρουν πάρα πολύ. Για παράδειγμα, αυτό που θεωρείται για μένα ασφαλής κλιματική αλλαγή, πιθανώς θα σημαίνει για κάποιον άλλο απώλεια των μέσων για τον βιοπορισμό του ή ακόμα και της ζωής του. Το αποτέλεσμα-έκπληξη της Συνάντησης του Παρισιού για το Κλίμα το 2015 (COP 21) ήταν η συμφωνία ότι η διεθνής κοινότητα τουλάχιστον θα προσπαθούσε να περιορίσει την άνοδο της θερμοκρασίας στον 1,5 βαθμό Κελσίου.

Αυτό αντιμετωπίστηκε σαν μια νίκη για εκείνα τα έθνη που είναι πιο ευάλωτα στην κλιματική αλλαγή, διότι πάνω από τον 1,5 βαθμό θα αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο να βυθιστούν κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Ήταν έκπληξη επειδή κανείς δεν είχε ιδέα πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό και πώς θα μπορούσαν να μειωθούν τόσο γρήγορα οι εκπομπές καυσαερίων.

Από τότε, μια ειδική μελέτη από τη Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή του ΟΗΕ (IPCC) διευκρίνισε ότι η διαφορά ανάμεσα στον 1,5 και στους 2 βαθμούς Κελσίου είναι πολύ σημαντική – για ορισμένους ανθρώπους. Για μένα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, και για άλλες ανεπτυγμένες χώρες τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι χειρότερα, αλλά η ζωή πιθανότατα θα συνεχιζόταν με λίγο πολύ τον ίδιο τρόπο.

Και εδώ ακριβώς έγκειται το πρόβλημα. Επειδή οι άνθρωποι που έχουν τη δύναμη, όπως εγώ και άλλοι πολίτες και επιχειρήσεις στις πλούσιες χώρες, δεν θα έχουν και τόσο ισχυρό κίνητρο όσο κάποιος που αντιμετωπίζει τον κίνδυνο να χάσει τα πάντα. Δυστυχώς, αυτό το πρόσωπο τυπικά έχει ελάχιστη δύναμη.

● Και η τεχνόσφαιρα;

Ο κίνδυνος εδώ είναι πως, εάν βλέπουμε την τεχνόσφαιρα σαν μια απολύτως ασταμάτητη δύναμη που θα μας οδηγήσει στην κλιματική κατάρρευση, τότε γίνεται πολύ χρήσιμη για να δικαιολογήσουμε την έλλειψη δράσης.

Εάν πραγματικά δεν μπορώ να κάνω τίποτα για την κλιματική αλλαγή, τότε γιατί να ασχολούμαι; Γιατί να μην ξοδέψω τον χρόνο που μου απομένει διασκεδάζοντας τη ζωή μου ή τουλάχιστον να αποδεχτώ το τι σημαίνει η επικείμενη κατάρρευση; Έτσι όπως συμβαίνει δεν πρόκειται να με επηρεάσει. Αλλά αυτό δεν είναι παρά μία σύμπτωση. Ειλικρινά! Στοχάζομαι τι μας αναγκάζει να κάνουμε η τεχνόσφαιρα, εάν αντιμετωπίσω την πρόκληση για το σύστημα. Η ταλάντωση γύρω από τα άκρα δεν πρόκειται να αποδώσει.

Μικρές κινήσεις πολιτικής δεν πρόκειται να μας σώσουν. Χρειαζόμαστε μια ριζοσπαστική επανεκτίμηση του πώς μπορεί να ανθήσει ο άνθρωπος τώρα, αλλά και στο απώτερο μέλλον σ’ αυτόν τον ιδιαίτερο πλανήτη.

● Πόσο μπορεί να βοηθήσει η αυξημένη κάλυψη της κλιματικής αλλαγής από τα ΜΜΕ;

Το πλαίσιο είναι το παν. Εάν η κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται σαν ένα μακρινό πρόβλημα, είτε στον χώρο είτε στον χρόνο, αυτό δεν πρόκειται να μεταφραστεί σε δράση. Και η δράση είναι αυτό που χρειαζόμαστε τώρα. Το να ομφαλοσκοπούμε για την κλιματική αλλαγή μοιάζει μερικές φορές σαν να στεκόμαστε σε μια παραλία και να κοιτάμε το τσουνάμι να έρχεται. Μπορεί να είναι κάτι το παραλυτικό. Ο τρόπος που λειτουργούν τα ΜΜΕ μοιάζει πολύ με ένα κοπάδι αγελάδων.

Υπάρχουν ειδήσεις που επανέρχονται κυκλικά. Όλοι μιλούν για το ίδιο πράγμα όλη την ώρα, αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι όλοι μιλούν τυπικά γι’ αυτό με τον ίδιο τρόπο. Οι μόνες διαφορές καταλήγουν σε ελαφρώς διαφορετικές πολιτικές προοπτικές. Αυτό είναι απίστευτα περιοριστικό. Πρέπει να ανοίξουμε τη συζήτηση σε όλο το φάσμα των ιδεών και να αφήσουμε να μπει λίγος καθαρός αέρας από το παράθυρο!


Ποιός είναι

Είναι υποδιευθυντής στο Ινστιτούτο Παγκόσμιων Συστημάτων στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ και επισκέπτης καθηγητής στη Σχολή Γεωγραφίας και Περιβαλλοντικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον. Αρθρογραφεί τακτικά στο ηλεκτρονικό περιοδικό Conversation, αλλά και σε ΜΜΕ, όπως ο «Γκάρντιαν», ο «Ιντιπέντεντ» και το περιοδικό The Ecologist. Συνεντεύξεις του για την κλιματική αλλαγή, τα σύνθετα συστήματα της Γης και τη βιογεωγραφία έχουν φιλοξενηθεί συχνά στο BBC και στο ABC.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής είναι θέμα πολιτικής βούλησης»
Ο καθηγητής της Επιστήμης των Παγκόσμιων Αλλαγών Σάιμον Λιούις εξηγεί τι είναι η «Ανθρωπόκαινος εποχή», διευκρινίζοντας ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί έναν πολλαπλασιαστή ήδη υπαρχόντων προβλημάτων. Θεωρεί...
«Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής είναι θέμα πολιτικής βούλησης»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η “ανάπτυξη” είναι μια έννοια ζόμπι, στην οποία είμαστε εγκλωβισμένοι»
Ο περιβαλλοντικός αναλυτής Εντουάρντο Γκούντινας θεωρεί ότι οι παγκόσμιοι ηγέτες στερούνται το ηθικό ανάστημα ώστε να πάρουν κρίσιμες αποφάσεις για το περιβάλλον. Μιλά για την κυριαρχία στις συνειδήσεις των...
«Η “ανάπτυξη” είναι μια έννοια ζόμπι, στην οποία είμαστε εγκλωβισμένοι»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Να ζούμε καλύτερη ζωή με λιγότερα υλικά αγαθά»
Ο καθηγητής Βιώσιμης Ανάπτυξης Τιμ Τζάκσον διερευνά εδώ και δεκαετίες τα όρια της οικονομικής μεγέθυνσης σε έναν πεπερασμένο πλανήτη και προτείνει ένα άλλο μοντέλο οργάνωσης της κοινωνίας στη βάση όχι μεγεθών,...
«Να ζούμε καλύτερη ζωή με λιγότερα υλικά αγαθά»
ΤΑΣΟΣ ΤΣΑΚΙΡΟΓΛΟΥ
«Είμαστε η φύση που υπερασπίζεται τον εαυτό της»
Θυμήθηκα το βιβλίο του Εδουάρδο Γκαλεάνο «Οι μέρες αφηγούνται» με αφορμή τη συζήτηση που άνοιξε, αυτή τη φορά εξαιτίας της καταστροφικής πυρκαγιάς στην Εύβοια.
«Είμαστε η φύση που υπερασπίζεται τον εαυτό της»
ΥΠΟΓΡΑΦΟΥΝ
Πόση πραγματικότητα αντέχουμε;
Οι πρωτόγνωρες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, η εξάντληση του πλανήτη και η κλιματική απειλή αποτελούν προβλήματα για τη λύση των οποίων υπάρχουν ήδη οι «υλικοί όροι». Πολιτική βούληση και μαζική...
Πόση πραγματικότητα αντέχουμε;
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η τυφλή πίστη στην τεχνολογία είναι μια πολιτική πίστη»
Δοκιμιογράφος και αρχισυντάκτης της επιθεώρησης Nunc ο Φρανκ Νταμούρ απαντά (ερήμην) με φιλοσοφικά, κοινωνικά και πολιτικά επιχειρήματα στην εν πολλοίς παρανοϊκή επιδίωξη ορισμένων υπερπλούσιων (και όχι μόνο)...
«Η τυφλή πίστη στην τεχνολογία είναι μια πολιτική πίστη»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας