Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η Αριστερά συνέβαλε εμμέσως στην άνοδο του λαϊκισμού

Το τελευταίο βιβλίο της Σέρι Μπέρμαν.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η Αριστερά συνέβαλε εμμέσως στην άνοδο του λαϊκισμού

  • A-
  • A+

Η Σέρι Μπέρμαν, καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης, εντοπίζει τα προβλήματα στην πολιτική των αριστερών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων και εξηγεί γιατί αυτές οι αδυναμίες και τα λάθη οδήγησαν στην άνοδο των λαϊκιστικών και ακροδεξιών δυνάμεων.

● Οπως γράψατε σ’ ένα άρθρο σας προ ημερών, η «ενίσχυση του λαϊκισμού» και το «πράσινο κύμα» συνιστούν τον τρόπο με τον οποίο πολλοί παρατηρητές συνοψίζουν το αποτέλεσμα των πρόσφατων ευρωεκλογών. Ποια είναι η δική σας ερμηνεία;

Τα δύο στοιχεία που αναφέρατε γέμισαν τα πρωτοσέλιδα: η επιτυχία των ευρωσκεπτικιστών και η άνοδος των λαϊκιστών στο Ευρωκοινοβούλιο, οι οποίοι πήραν περίπου το 25% των ψήφων, κάτι που σημαίνει μια σημαντική αύξηση, όχι όμως τόσο μεγάλη όσο φοβούνταν κάποιοι. Το δεύτερο στοιχείο ήταν η άνοδος των πράσινων ή νέων αριστερών κομμάτων.

Ετσι είχαμε ένα είδος πόλωσης με ενίσχυση και των δύο πόλων του πολιτικού φάσματος, δηλαδή των πόλων έξω από τα κυρίαρχα κόμματα της Κεντροδεξιάς και της Κεντροαριστεράς, τα οποία έχασαν για πρώτη φορά την πλειοψηφία στο Ευρωκοινοβούλιο.

Αυτό που θα δούμε στο επίπεδο της Ε.Ε. έχει ήδη συμβεί σε εθνικό επίπεδο: η αυξανόμενη δυσκολία να διαμορφωθούν πλειοψηφικοί συνασπισμοί, άρα περισσότερες διαπραγματεύσεις και παζάρια. Ετσι θα υπάρχει μεγαλύτερη δυσκολία στο να αναληφθούν πρωτοβουλίες για επίλυση των προβλημάτων κάθε φύσης.

● Είναι προφανές ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία στη Δύση βρίσκεται στη δεινότερη κρίση της εδώ και δεκαετίες. Οι πολίτες φαίνεται να πιστεύουν ότι η δημοκρατία είναι ανίκανη ή απρόθυμη να ανταποκριθεί στα αιτήματα και στις ανησυχίες τους. Ποια πρέπει να είναι η απάντηση της Αριστεράς, προκειμένου να εμποδίσει τη στροφή μεγάλου μέρους των ψηφοφόρων προς τα λαϊκιστικά και ακροδεξιά κόμματα;

Οι πολίτες εμφανίζονται δυσαρεστημένοι με τη δημοκρατία, όπως δυσαρεστούνται και με οτιδήποτε άλλο, όταν αυτή δεν τους προσφέρει αυτό που χρειάζονται ή θέλουν. Ετσι είναι πολλοί αυτοί που αισθάνονται ότι τα αιτήματά τους δεν βρίσκουν ανταπόκριση, είτε αυτά είναι οικονομικά, κοινωνικά ή αφορούν την εθνική τους ταυτότητα και την εθνική τους κυριαρχία. Γι’ αυτό στρέφονται στους λαϊκιστές, στους ευρωσκεπτικιστές ή στους εχθρούς της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως συμβαίνει σε ορισμένα μέρη της Ανατολικής Ευρώπης.

Η απάντηση λοιπόν της Αριστεράς και των υπόλοιπων δυνάμεων που είναι υπέρ της φιλελεύθερης δημοκρατίας πρέπει να είναι η εξεύρεση καλύτερων λύσεων για τα προβλήματα και τις ανησυχίες των πολιτών, ώστε αυτοί να μην αισθάνονται την ανάγκη να ψηφίσουν υπέρ των λαϊκιστών και των ακροδεξιών.

● Τι πρέπει να γίνει;

Υπάρχουν δύο τομείς δράσης στην πολιτική αντιπαράθεση σήμερα. Ο ένας έχει να κάνει με τα οικονομικά θέματα: με τις ανισότητες, την ανεργία και τους γεωγραφικούς διαχωρισμούς. Ο άλλος με τα ζητήματα ταυτότητας ή ζητήματα κοινωνίας και πολιτισμού. Αυτά προφανώς σχετίζονται με το μεταναστευτικό και την παρακμή της εθνικής ταυτότητας.

Η Αριστερά συνέβαλε εμμέσως στην άνοδο του λαϊκισμού

Η παραδοσιακή Αριστερά, η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά –όχι οι Πράσινοι–, στηριζόταν σε ορισμένα θέματα τα οποία άγγιζαν τον κόσμο της, κυρίως οικονομικά. Αυτό που βλέπουμε σήμερα νομίζω ότι είναι αποτέλεσμα της παρακμής της Αριστεράς, όσον αφορά τα οικονομικά θέματα, τα οποία έθετε στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα.

Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα ήταν παραδοσιακά αυτά στα οποία στρεφόταν ο κόσμος για να προστατεύσει το κράτος πρόνοιας και τους λιγότερο προνομιούχους. Για να εξασφαλίσει ότι οι καρποί της αγοράς και του καπιταλισμού θα διανέμονται με πιο ισότιμο τρόπο.

● Και σήμερα;

Αυτό το προφίλ της σοσιαλδημοκρατίας άλλαξε πλέον, καθώς η Αριστερά μετακινήθηκε προς το Κέντρο οικονομικά και μείωσε αισθητά την κριτική της προς τον νεοφιλελευθερισμό και την απορρύθμιση της αγοράς. Ετσι αρκετοί άνθρωποι που παραδοσιακά κοίταζαν προς την Αριστερά για λύσεις σ’ αυτά τα προβλήματα, για προστασία από τους κινδύνους, σταμάτησαν πλέον να το κάνουν. Και σταμάτησαν γιατί δεν πίστευαν πια ότι μπορεί η Αριστερά να τα καταφέρει.

Ετσι οι λαϊκιστές άρχισαν να ισχυρίζονται ότι αυτοί είναι οι πιο σθεναροί υπερασπιστές τους ενάντια στις ακρότητες της αγοράς, στην παγκοσμιοποίηση, στην προστασία του κράτους πρόνοιας. Με αυτόν τον τρόπο άνθρωποι που είχαν αριστερές οικονομικές αναφορές, αλλά συντηρητικές απόψεις σε θέματα πολιτισμού και κοινωνίας μετακινήθηκαν προς τους λαϊκιστές. Νομίζω ότι η Αριστερά συνέβαλε εμμέσως στην άνοδο του λαϊκισμού.

Οι πολίτες στρέφονται στους λαϊκιστές γιατί η δημοκρατία δεν ικανοποιεί τα αιτήματά τους

Πρώτον, μειώνοντας τις οικονομικές της διεκδικήσεις και δεύτερον, δίνοντας μεγαλύτερη σημασία στα πολιτισμικά και κοινωνικά θέματα στον πολιτικό ανταγωνισμό. Αυτό είχε αποτέλεσμα να μη διαφέρει και πολύ η Κεντροαριστερά από την Κεντροδεξιά στα οικονομικά θέματα και η έμφαση να δοθεί στα κοινωνικά και πολιτισμικά ζητήματα.

Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα εμφανίστηκαν ανοιχτά στη μετανάστευση και υπογράμμιζαν το πόσο επωφελείς είναι οι δημογραφικές αλλαγές. Ολα αυτά δεν ανταποκρίνονταν πλήρως στις ανησυχίες και στους φόβους των παραδοσιακών τους ψηφοφόρων, τους οποίους άφησαν να γίνουν ευεπίφοροι στη δαιμονοποίηση των μεταναστών που προωθούν οι λαϊκιστές.

● Εχετε δηλώσει ότι σε καιρούς αλλαγής και αβεβαιότητας οι απόψεις των ανθρώπων διαμορφώνονται περισσότερο από το συναίσθημα, παρά από τη λογική. Εξηγεί αυτό τη δημοτικότητα των θεωριών συνωμοσίας και του ανορθολογισμού με διάφορες μορφές;

Ολοι μας παίρνουμε αποφάσεις βασιζόμενοι σε ένα μείγμα ορθολογισμού και συναισθήματος. Οι περισσότεροι δεν έχουν τον χρόνο να σκεφτούν προσεκτικά για κάθε ζήτημα που αντιμετωπίζουν. Διαβάζουν κάποιες εφημερίδες με πολιτικά άρθρα. Βασίζονται περισσότερο στους πολιτικούς που τους εκπροσωπούν στην κυβέρνηση για να τους δώσουν επαρκείς εξηγήσεις για τα κοινωνικά προβλήματα που είναι ζωτικά για τους ίδιους.

Ενα πρόβλημα με τους λαϊκιστές είναι ότι προωθούν συχνά τον φόβο και θεωρίες συνωμοσίας και οι άνθρωποι γίνονται αρκετά ευεπίφοροι σε όλα αυτά.

Για παράδειγμα, το θέμα της μετανάστευσης, το οποίο προφανώς έχει σημαντικά πλεονεκτήματα, αλλά την ίδια στιγμή κάνει πολλούς ανθρώπους να αισθάνονται άβολα. Μέρος του προβλήματος είναι ότι για μεγάλο χρονικό διάστημα η Αριστερά δεν πήρε υπόψη της αυτούς τους φόβους, θεωρώντας απλώς ότι νομιμοποιούν τον ρατσισμό και την ξενοφοβία.

Ετσι, μη συζητώντας για το τι συμβαίνει, άφησε χώρο στους λαϊκιστές να μπουν στο παιχνίδι και να μετατρέψουν τους μετανάστες σε αποδιοπομπαίο τράγο για όλα τα προβλήματα της κοινωνίας. Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα. Οταν οι πολίτες δεν έχουν χρόνο συχνά να εξετάσουν τα προβλήματα μόνοι τους και παίρνουν λάθος πληροφόρηση από τους ανθρώπους που τους εκπροσωπούν, τότε δεν προκαλεί έκπληξη που αυτοί γίνονται επιρρεπείς στις εύκολες ερμηνείες.

● Υπάρχει βέβαια και ο ρόλος των social media και των ΜΜΕ που επιδίδονται σε παραπληροφόρηση.

Τα social media προσέφεραν πολλές διαφορετικές πηγές ενημέρωσης και αυτό είναι θετικό. Οπως και το ότι υπάρχουν πλέον πολλοί άνθρωποι των οποίων μπορεί να ακουστεί η φωνή. Την ίδια ώρα όμως προφανώς υπάρχουν λιγότερες αξιόπιστες πηγές ενημέρωσης.

Δεν ξέρεις τι να πιστέψεις απ’ όλα αυτά. Μπορεί οι άνθρωποι να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα επιλογής, αλλά ισχύει, όπως δείχνουν οι έρευνες, ότι τείνουν να πιστεύουν είτε αυτό που επιβεβαιώνει όσα ήδη ξέρουν είτε πράγματα που ανταποκρίνονται στους φόβους και στα αισθήματά τους.

Αληθεύει σίγουρα ότι η άνοδος των social media επιδείνωσε ήδη υπαρκτές τάσεις, όπως μεγαλύτερη πρόσβαση σε θεωρίες συνωμοσίας. Δίνεται η δυνατότητα στους λαϊκιστές να μεταφέρουν πολύ γρήγορα πληροφορίες συναισθηματικού χαρακτήρα.

● Σε πολλά μέρη της Ευρώπης –και όχι μόνο– φαίνεται να επικρατεί ένα συνδυασμένο αίσθημα απαισιοδοξίας και νοσταλγίας. Πιστεύετε ότι έχουμε ανάγκη ένα αισιόδοξο όραμα για να αντιπαρατάξουμε στο δυστοπικό όραμα των λαϊκιστών;

Αυτό είναι ακριβώς που χρειαζόμαστε. Οι άνθρωποι έχουν πραγματικά προβλήματα και το να υποκρινόμαστε ότι δεν υπάρχουν δεν μας οδηγεί πουθενά. Πρέπει να λύνουμε τα προβλήματα για να μην υπάρχει απαισιοδοξία. Αυτό που συνέβη τις τελευταίες δεκαετίες ήταν ότι υπήρξε ένα πολύ απαισιόδοξο όραμα για την Ε.Ε. Ολα όσα ακούμε είναι αρνητικά.

Είναι σημαντικό για τα κόμματα που υπερασπίζονται τη δημοκρατία και ιδιαίτερα για την Αριστερά να έχουν ένα αισιόδοξο όραμα για το μέλλον. Οτι τα πράγματα μπορούν να βελτιωθούν. Και να παρουσιάσουν το πώς μπορεί να γίνει αυτό. Δεν μπορείς μόνο να ανάβεις φωτιές. Πρέπει να πεις στους ανθρώπους τι είναι αυτό που μπορούν να ελπίζουν για το μέλλον. Τι θα συμβεί στην Ε.Ε, την Ελλάδα, στη Γαλλία κ.λπ. Και ότι έχουμε σχέδια για αυτά που τους απασχολούν: την οικονομική αλλαγή, την κοινωνική ή την πολιτισμική αλλαγή.

Να υπογραμμίζουμε τα καλά της κοινωνίας μας. Χωρίς ένα τέτοιο όραμα οι άνθρωποι δεν μπορούν να καταλάβουν πού πάμε και ποια είναι η δουλειά των πολιτικών. Οι τελευταίοι πρέπει να βοηθήσουν τους πολίτες να καταλάβουν και να τους πείσουν ότι τα προβλήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν. Αυτή είναι η δουλειά τους.

Ποια είναι

Η Σέρι Μπέρμαν είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Barnard College του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα αφορούν την ευρωπαϊκή ιστορία και πολιτική, την ανάπτυξη της δημοκρατίας, τον φιλελευθερισμό και τον φασισμό. Αρθρογραφεί τακτικά σε εφημερίδες και περιοδικά όπως the New York Times, The Washington Post, Foreign Policy, Foreign Affairs, VOX. Τελευταίο της βιβλίο είναι το "Democracy and Dictatorship in Europe. From the Ancien Régime to the Present Day" (Oxford University Press, 2019).

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο λαϊκισμός αξιοποιεί την παρακμή του κομματικού συστήματος»
Η Νάντια Ουρμπινάτι μιλά για τη σχέση λαϊκισμού και δημοκρατίας, υποστηρίζει ότι ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει ισχυρός στο πολιτικό παιχνίδι και τονίζει πως, όταν η αντιπολίτευση είναι ισχυρή, τότε αυτό το παιχνίδι είναι...
«Ο λαϊκισμός αξιοποιεί την παρακμή του κομματικού συστήματος»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η Ευρώπη χρειάζεται δημοκρατική επαναθεμελίωση»
Η σημερινή Ε.Ε. δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί, εκτιμά η καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας Σαντάλ Μουφ, αλλά χρειάζεται ριζική δημοκρατική επαναθεμελίωση στη βάση του αγώνα κατά της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης....
«Η Ευρώπη χρειάζεται δημοκρατική επαναθεμελίωση»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Οι λαϊκιστές φτάνουν στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ»
Ο Μίλερ αναδεικνύει τα χαρακτηριστικά του λαϊκισμού, αναλύει τη λειτουργία του στο πολιτικό σκηνικό και διευκρινίζει ότι οι λαϊκιστές ηγέτες έχουν έρθει στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ....
«Οι λαϊκιστές φτάνουν στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο ΣΥΡΙΖΑ έκανε πολιτικές επιλογές υπό το φθαρμένο ένδυμα του “ρεαλισμού”»
Καθηγητής Κοινωνικής Θεωρίας ο Αλμπέρτο Τοσκάνο, ανιχνεύει τα αδιέξοδα της Αριστεράς και εντοπίζει τα «συγκριτικά πλεονεκτήματα» της Ακροδεξιάς, τα οποία της επιτρέπουν να έχει ευρύ «πέρασμα» σε μεγάλα...
«Ο ΣΥΡΙΖΑ έκανε πολιτικές επιλογές υπό το φθαρμένο ένδυμα του “ρεαλισμού”»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ανησυχώ για την “κανονικοποίηση” της ακροδεξιάς αφήγησης»
Ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης Φερνάντεθ-Αλμπέρτος απορρίπτει την άποψη ότι φταίει η εγκατάλειψη του ταξικού ζητήματος για τα προβλήματα της Αριστεράς και εκφράζει ανησυχία για την κανονικοποίηση της...
«Ανησυχώ για την “κανονικοποίηση” της ακροδεξιάς αφήγησης»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Δεν είναι επικίνδυνοι οι μετανάστες, αλλά οι ηγέτες που χειραγωγούν τον κόσμο»
Ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, Ράφαλ Πανκόφσκι, περιγράφει τη δεξιά στροφή της πολωνικής κοινωνίας μετά το 2015 με αφορμή το μεταναστευτικό, αλλά και την αδυναμία της όποιας Αριστεράς να βάλει φραγμό σε...
«Δεν είναι επικίνδυνοι οι μετανάστες, αλλά οι ηγέτες που χειραγωγούν τον κόσμο»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας