Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Το πολιτικό κλίμα ευνοεί την έκφραση ρατσιστικών απόψεων με ατιμωρησία»

Η καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης, Κάθριν Φιέσι

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Το πολιτικό κλίμα ευνοεί την έκφραση ρατσιστικών απόψεων με ατιμωρησία»

  • A-
  • A+

Η Φιέσι αναλύει το φαινόμενο του λαϊκισμού εκτιμώντας ότι εκπορεύεται από τις αποτυχίες της ίδιας της δημοκρατίας και θεωρεί ότι ο μόνος τρόπος για την αντιμετώπισή του είναι το ενδιαφέρον της τελευταίας για την καθημερινότητα των ανθρώπων. Προτείνει επίσης τη σύνδεση του αιτήματος για κοινωνική δικαιοσύνη με την πάλη για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

• Διεθνώς διεξάγεται μια συζήτηση σχετικά με το τι είναι λαϊκισμός. Υπάρχουν αρκετές και συχνά αντικρουόμενες απαντήσεις. Πώς εξηγείτε εσείς αυτό το φαινόμενο;

Στην πραγματικότητα, υπάρχει μια βασική απάντηση για το τι είναι λαϊκισμός. Πρόκειται για μια μορφή πολιτικής που πρεσβεύει ότι η κύρια διαπάλη εξουσίας στην κοινωνία είναι αυτή ανάμεσα στους απλούς ανθρώπους και στην ελίτ. Αυτή η ελίτ έχει δυο βασικά χαρακτηριστικά: ότι δεν είναι απαραιτήτως μια εύπορη ή χρηματοπιστωτική ελίτ: μπορεί να είναι μια πνευματική ή μια μιντιακή ελίτ –με άλλα λόγια οι πόροι της μπορεί να είναι πολιτισμικοί ή συμβολικοί και να βασίζεται περισσότερο σε ένα κοινωνικό, παρά καθαρά οικονομικό κεφάλαιο.

Αυτή η ελίτ θεωρείται επίσης ως μη νομιμοποιημένη: κατηγορείται ότι προσποιείται πως εκπροσωπεί τα συμφέροντα των απλών ανθρώπων, ενώ στην πραγματικότητα [τα μέλη της] έχουν περισσότερα κοινά μεταξύ τους -τα οποία υπερβαίνουν τις κομματικές γραμμές, τις χώρες και τα επαγγέλματα- παρά με τους ψηφοφόρους τους.

Οργισμένες δηλώσεις φέρνουν «κλικ» στο διαδίκτυο και τα «κλικ» καθοδηγούν τις τάσεις και φέρνουν δύναμη

Ο λαός, έτσι όπως τον φαντάζονται οι λαϊκιστές, από την άλλη, είναι το αποθετήριο της σοφίας και της ηθικής, τα οποία αμφότερα έχουν τις ρίζες τους σ’ αυτό που οι ίδιοι περιγράφουν σαν το αλάνθαστο κριτήριο και την κοινή λογική. Από πολλές απόψεις, ο λαϊκισμός είναι μια ωδή στην άμεση αντίδραση, σε μια πολιτική προσωπικού θάρρους, η οποία δεν απαιτεί ούτε σκέψη ούτε ανάλυση, καθώς εδράζεται στην κοινή λογική του λαού.

Αυτό είναι ένα κοινό νήμα που συνδέει τα περισσότερα λαϊκίστικα κόμματα: δείτε την «επανάσταση της κοινής λογικής» του Σαλβίνι. Η λαϊκίστικη πολιτική έχει την ικανότητα να ερμηνεύει τις αποτυχίες των συμβατικών (mainstream) κομμάτων σαν μια συνωμοσία των ελίτ ενάντια στον λαό και στη συνέχεια να περιγράφει αυτές τις αποτυχίες που απορρέουν από τις δημοκρατικές υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν.

• Η Ευρώπη απέτυχε να ανταποκριθεί στις άνευ προηγουμένου προκλήσεις, ιδιαίτερα στους τομείς της οικονομίας, της μετανάστευσης και της κλιματικής αλλαγής. Πόσο συνέβαλε αυτό στην ανάδυση των λαϊκίστικων εθνικιστικών κομμάτων;

Οι ρίζες του λαϊκισμού βρίσκονται στη δημοκρατία, γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να τον αντιμετωπίσεις: δεν είναι εύκολο να αναιρέσεις τη λεγόμενη «λαϊκή βούληση», εάν είσαι δημοκράτης. Είναι η δημοκρατία στην πιο πλειοψηφική και καταπιεστική της μορφή, με ελάχιστο ενδιαφέρον για τις μειονότητες κάθε είδους. Ομως ο λαϊκισμός δεν είναι αντιδημοκρατικός.

Είναι μη αντιπροσωπευτικός και αντιφιλελεύθερος. Η άποψή μου είναι πως αυτό που συνέβαλε στην ανάδυση του λαϊκισμού από τη δεκαετία του ‘80 είναι η αυξανόμενη ανικανότητα των πολιτικών μας θεσμών να εκπληρώσουν τις δίδυμες υποσχέσεις τους για προστασία και αντιπροσώπευση. Καθώς οι κοινωνίες έγιναν περισσότερο διαφοροποιημένες και οι πολιτικές επιταγές απαιτούσαν μεγαλύτερη πολιτιστική αναγνώριση και την ίδια ώρα υψηλότερα επίπεδα αναδιανομής για να διασφαλιστεί η προστασία, οι δύο αυτές υποσχέσεις ήρθαν σε σύγκρουση.

Τότε εμφανίστηκαν οι λαϊκιστές, για να αναδείξουν τις αποτυχίες ενός εκτεταμένου κράτους πρόνοιας, στο πλαίσιο των πρωτοφανών επιπέδων διαφοροποίησης της κοινωνίας –και δεν μιλάμε μόνο για τις εθνότητες. Ετσι, το πρώτο μέρος της απάντησης αφορά μια θεσμική αποτυχία να συμφιλιωθούν οι δύο αυτές υποσχέσεις –κυρίως στην Αριστερά.

• Και στη συνέχεια;

Το δεύτερο μέρος της απάντησης αφορά την παρεπόμενη θεσμική και πολιτική αποτυχία να πετύχουμε την ενσωμάτωση με γενναιόδωρο τρόπο, καθώς το σύστημα βρέθηκε υπό μεγαλύτερη ένταση, εν μέρει εξαιτίας των οικονομικών πολιτικών που πριμοδότησαν τη φθηνή εργασία πάνω απ’ όλα τα άλλα –περισσότερη ζήτηση, μεγαλύτερη διαφοροποίηση της ζήτησης και συρρικνούμενη φορολογική βάση.

Το θέμα της κλιματικής αλλαγής είναι κάτι πολύ ενδιαφέρον και μπορούμε να διακρίνουμε ότι είναι ένα εν δυνάμει αλεξικέραυνο και για τις δύο πλευρές: οι λαϊκιστές το χρησιμοποιούν σαν το σύμβολο των κοσμοπολίτικων ιδεωδών, αποσυνδεμένο από την καθημερινή πραγματικότητα (βλ. τα «κίτρινα γιλέκα» και την εξέγερσή τους ενάντια στον φόρο των καυσίμων). Είναι όμως εν δυνάμει και ένα σύνθημα για τους προοδευτικούς όλου του κόσμου.

Το γεγονός ότι και οι δύο πλευρές μάχονται γύρω από τη συμβολική περιοχή της κλιματικής αλλαγής αποκαλύπτει και στους δύο τη σημαντικότητα του θέματος: είναι η διαχωριστική γραμμή του μέλλοντος. Αλλά είναι και μια μαρτυρία για την ενστικτώδη έκκληση του λαϊκισμού.

• Η αυξανόμενη κοινωνική ένταση σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχει οδηγήσει σε μια προφανή αναζήτηση ενός αποδιοπομπαίου τράγου, ο οποίος υποτίθεται ότι απειλεί τις θέσεις εργασίας, την εθνική κυριαρχία και την ασφάλεια. Πώς σχολιάζετε την άνοδο του ρατσισμού στις περισσότερες χώρες; Ποιος είναι ο ρόλος του ίντερνετ και πιο συγκεκριμένα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην εξάπλωση των εξτρεμιστικών, ρατσιστικών, ακόμα και φασιστικών ιδεών;

Βρισκόμαστε σε μια παράδοξη κατάσταση, στην οποία όλες οι διαθέσιμες στατιστικές καταγράφουν μείωση των ρατσιστικών τάσεων και αύξηση της ανεκτικότητας. Ομως [αυτό γίνεται], σ’ ένα πολιτικό κλίμα που ευνοεί την έκφραση ρατσιστικών και διαιρετικών απόψεων με πολύ μεγαλύτερη ατιμωρησία από τη δεκαετία του ‘60 μέχρι σήμερα.

Απ’ αυτή την άποψη, η φύση του ρατσισμού (κάθε είδους, συμπεριλαμβανομένων του αντισημιτισμού και της ισλαμοφοβίας) έχει αλλάξει: οι ρατσιστικές απόψεις είναι λιγότερο κυρίαρχες, αλλά η μειοψηφία που τις υιοθετεί έχει γίνει πιο σκληροπυρηνική. Αυτό συμβαίνει, κατά την άποψή μου, για δύο λόγους: πρώτον, επειδή τα λαϊκίστικα κόμματα (ήδη από το 1984, όταν το Εθνικό Μέτωπο μπήκε στην ευρωβουλή) έχουν νομιμοποιήσει αυτό το αφήγημα, μέσω της δικής τους αυξανόμενης παρουσίας και νομιμοποίησης. Δεύτερον, η ψηφιακή κουλτούρα έχει, φυσικά, επαναστατικοποιήσει τη διάδοση τέτοιων ιδεών, καθώς έχει δημιουργήσει «φούσκες», μέσα στις οποίες οι άνθρωποι αισθάνονται ασφαλείς και ισχυροί: σε όποια ομάδα και εάν ανήκουν, πάντα τη νιώθουν μεγαλύτερη απ’ ό,τι είναι. Ομως, επίσης, επειδή η ψηφιακή κουλτούρα ευθυγραμμίζεται απολύτως με το λαϊκίστικο αίτημα για μια «πολιτική του θάρρους».

Με άλλα λόγια, ο συνδυασμός λαϊκίστικων πολιτικών και ψηφιακής κουλτούρας έχει σβήσει ένα μέρος του στίγματος που έφεραν πάνω τους κάποιες απ’ αυτές τις ιδέες. Στην πραγματικότητα, η έκφραση επιθετικών δηλώσεων αντιμετωπίζεται τόσο σαν έκφραση του «να είσαι αυθεντικός» όσο και σαν ένας νόμιμος τρόπος να διαταράσσεις την πολιτική, ασχέτως του τι πιστεύει πραγματικά ο καθένας. Οργισμένες δηλώσεις φέρνουν «κλικ» στο διαδίκτυο και τα «κλικ» καθοδηγούν τις τάσεις και φέρνουν δύναμη.

• Εν όψει των ευρωεκλογών του Μάη, ποιες θεωρείτε σημαντικότερες προκλήσεις για την Ευρώπη;

Ενας από τους πειρασμούς είναι να βλέπουμε τις επικείμενες εκλογές σαν μια μάχη ανάμεσα σε προοδευτικούς και λαϊκιστές –και οι δύο πλευρές έχουν κεντρίσει η μία την άλλη με μεγάλη επιτυχία. Και οι δύο πλευρές θέλουν να δώσουν έμφαση στην απομάκρυνση από τις παραδοσιακές ομάδες Αριστεράς/Δεξιάς στο ευρωκοινοβούλιο. Ενώ κάποιος μπορεί να το κατανοήσει αυτό, ειδικά υπό την ώθηση του Εμανουέλ Μακρόν, δεν είναι καθαρό ότι εκεί βρίσκονται σήμερα οι ψηφοφόροι ή ότι αυτός είναι ο σωστός τρόπος για ν’ ανταποκριθείς στις λαϊκές ανησυχίες και να τους κινητοποιήσεις υπέρ της Ευρώπης. Πρώτον, επειδή υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία για την οικονομική και φορολογική ανισότητα (όπως και εάν εκλαμβάνεται αυτή), που διαπερνά όλα τα κόμματα και υπάρχει κάτι για να κερδηθεί από εκείνο το κόμμα που θα αναδείξει αυτό το θέμα ως πρωτεύον για την Ευρώπη.

Νομίζω επίσης, επιστρέφοντας στο θέμα του κλίματος, ότι αυτό αποτελεί μιαν ευκαιρία για την Ευρώπη, όμως πρέπει να τεθεί σε νέο πλαίσιο. Με μια λέξη, οι ψηφοφόροι αναζητούν μιαν Ευρώπη που θα ανταποκριθεί σε ορισμένα ζητήματα που τους αφορούν. Οι λαϊκιστές είναι έξυπνοι και κινητοποιούνται γύρω από θέματα που προκύπτουν από την καθημερινότητα των ανθρώπων. Το έχουν κάνει τόσο αναίσχυντα στη μετανάστευση, στην ανεργία, στη διαφορετικότητα και στις αποτυχίες της Ε.Ε. Συχνά χρησιμοποιώντας απλούς όρους για να εφαρμόσουν στην πολιτική το παιχνίδι του σκύλου που ανταποκρίνεται στο σφύριγμα: για παράδειγμα, η λέξη «Ευρώπη» στο στόμα του Βίκτορ Ορμπαν ή του Νάιτζελ Φάρατζ ανασύρει από τη μνήμη τη μετανάστευση. Η λέξη «μετανάστευση» ανασύρει την ανεργία, όταν την χρησιμοποιεί η Λεπέν.

Η πρόκληση για την Ευρώπη είναι να ενώσει την κοινωνική και φορολογική δικαιοσύνη με την κλιματική αλλαγή και την τελευταία με τη μετανάστευση. Στη συνέχεια, να μετατρέψει αυτό το μείγμα σε ένα συναρπαστικό σύνολο πολιτικών και σ’ ένα αφήγημα που θα το συνοδεύει.

Κάθριν Φιέσι 

Ποια είναι​​​​

Πολιτική επιστήμονας, εκτελεστική διευθύντρια της βρετανικής «δεξαμενής σκέψης» Counterpoint. Συνεργάζεται ερευνητικά με το London School of Economics και το University College London. Αρθρογραφεί και κάνει αναλύσεις συχνά σε διεθνή ΜΜΕ, όπως το BBC, το Reuters, το Sky News, η Guardian και άλλα. Τον Ιούνιο θα κυκλοφορήσει το νέο της βιβλίο με τίτλο «Populocracy: The Tyranny of Authenticity and the rise of European Populism. All about populism, digital and disruption!».

 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Αναγκαίο ένα πλατύ μέτωπο απέναντι σε Ακροδεξιά και ναζισμό»
Οι φασιστικές οργανώσεις και δράσεις κερδίζουν έδαφος. Ενώ είναι ακόμα μειοψηφικές στις περισσότερες χώρες, έχουν αυξήσει το επίπεδο της βίας και την επίδρασή τους στην πολιτική και έχουν σταθεροποιήσει τη...
«Αναγκαίο ένα πλατύ μέτωπο απέναντι σε Ακροδεξιά και ναζισμό»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο λαϊκισμός αξιοποιεί την παρακμή του κομματικού συστήματος»
Η Νάντια Ουρμπινάτι μιλά για τη σχέση λαϊκισμού και δημοκρατίας, υποστηρίζει ότι ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει ισχυρός στο πολιτικό παιχνίδι και τονίζει πως, όταν η αντιπολίτευση είναι ισχυρή, τότε αυτό το παιχνίδι είναι...
«Ο λαϊκισμός αξιοποιεί την παρακμή του κομματικού συστήματος»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
Από τις πλέον διαπρεπείς νομικούς της Πολωνίας η καθηγήτρια Εύα Λέτοφσκα διεκτραγωδεί τη δεινή θέση των μη προνομιούχων στρωμάτων στη χώρα της, την απογοήτευση που κυριάρχησε μετά την πτώση του Τείχους του...
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η δημοκρατία έχει ακόμα τη δύναμη να μας εκπλήξει»
Ο καθηγητής Φιλοσοφίας Φρέντερικ Βορμς επιχειρεί με το έργο του να καταδείξει τη δημοκρατία ως έναν διαρκή αγώνα για την υπεράσπιση και ανάπτυξή της, ενάντια στα εσωτερικά της προβλήματα, με τα οποία πρέπει να...
«Η δημοκρατία έχει ακόμα τη δύναμη να μας εκπλήξει»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Οι λαϊκιστές φτάνουν στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ»
Ο Μίλερ αναδεικνύει τα χαρακτηριστικά του λαϊκισμού, αναλύει τη λειτουργία του στο πολιτικό σκηνικό και διευκρινίζει ότι οι λαϊκιστές ηγέτες έχουν έρθει στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ....
«Οι λαϊκιστές φτάνουν στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η αίσθηση αδυναμίας ανοίγει την πόρτα στον λαϊκισμό»
Ο Ζικ, ένας από τους κορυφαίους Γερμανούς κοινωνικούς επιστήμονες, επικεντρώνεται στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της σημερινής κοινωνίας που ενισχύουν τον ακροδεξιό λαϊκισμό και τον εξτρεμισμό, ενώ αναλύει και...
«Η αίσθηση αδυναμίας ανοίγει την πόρτα στον λαϊκισμό»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας