Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η ‘‘κοινή λογική’’ είναι έννοια πολύ επικίνδυνη»

Ο καθηγητής Νεότερης Βρετανικής Ιστορίας στο Μπέρκμπεκ του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, Ματ Κουκ,

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η ‘‘κοινή λογική’’ είναι έννοια πολύ επικίνδυνη»

  • A-
  • A+
Συχνά στις διαλέξεις μου καταδεικνύω τους τρόπους που ένα ή και περισσότερα συγκεκριμένα συναισθήματα επηρέασαν ολόκληρες κοινωνικές ομάδες, ώστε να τις ωθήσουν να κινηθούν προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, επηρεάζοντας την ίδια την Ιστορία.

Ο Mατ Κουκ είναι κοινωνικός και πολιτισμικός ιστορικός που ειδικεύεται στις κουίρ και αστικές ιστορίες. Ως βαθύς γνώστης και μελετητής των σπουδών φύλου και σεξουαλικότητας (με συγγράμματα για την κουλτούρα της ομοφυλοφιλίας σε σχέση με τη χώρα του), ήρθε στην Ελλάδα και για πρώτη φορά εξήγησε στο ελληνικό κοινό τι σημαίνει «αρχείο συναισθημάτων» και γιατί είναι τόσο σημαντικό στις ιστορικοκοινωνικές, επιστημονικές μελέτες αλλά και στην προσωπική μας ζωή και δράση.

Ο ίδιος μίλησε στο Μέγαρο, στον κύκλο «Θεωρία στο Μέγαρο» σε επιμέλεια Κώστα Δουζίνα, ουσιαστικά διευρύνοντας τον τρόπο που βλέπουμε την ίδια την καθημερινότητα. Σε μας εξήγησε με σαφήνεια πόσο σημαντικό είναι να συνδυάσει κανείς τη συναισθηματική περιπλοκότητα με τις ιστορικές καταστάσεις, καθώς ίσως μόνο έτσι μπορέσουμε να δούμε πιο καθαρά τι πραγματικά μας απειλεί σήμερα και πώς μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε.

• Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι κάθε τι πρωτοποριακό και εναλλακτικό (από τη μουσική και το ντύσιμο έως την κινηματική δράση και τον τρόπο ζωής) όλες τις τελευταίες δεκαετίες κατορθώνει το κυρίαρχο σύστημα να το μετουσιώνει σε «κομμάτι» του, κάνοντάς το «μόδα» ή «τάση» ή «μαζική κουλτούρα»;

Είναι πολύ δύσκολη η απάντηση σε αυτό το ερώτημα, αν και η αλήθεια είναι πως ισχύει και μάλιστα σε μεγάλο βαθμό. Το σίγουρο είναι πως πολιτικές, οικονομικές αλλά και πολιτιστικές δυνάμεις μόνο να κερδίσουν έχουν από οτιδήποτε ξεφεύγει του ελέγχου τους. Αυτό θα πρέπει ή να ενσωματωθεί στο υπάρχον, κυρίαρχο σύστημα (οικονομοπολιτικό, κοινωνικό, ιδεολογικό κ.λπ.) ή να καταστραφεί. Το πρώτο είναι πιο εύκολο, λιγότερο ενεργοβόρο, συνήθως δεν επιφέρει αντιδράσεις και μπορεί να γίνει και αρκετά προσοδοφόρο, αν το εκμεταλλευτεί κάποιος εμπορικά.

Ο Ματ Κουκ με τη Νόρα Ράλλη, στο Μέγαρο Μουσικής

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι καινούργιο - εντάθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ειδικά τις δεκαετίες ‘60, ‘70, για να φτάσουμε στο σήμερα όπου ο νεοφιλελευθερισμός φαίνεται πως οδηγεί και εμπεριέχει ταυτόχρονα σχεδόν όλες τις δυνάμεις του πολιτισμού, της κατανάλωσης και της επιθυμίας. Επίσης, μην ξεχνάμε πως αυτό το «κυρίαρχο σύστημα» φέρει τόσο περίπλοκες μορφές και διασυνδέσεις με κάθε τι σε όλα τα επίπεδα της ζωής (βιοτικό, ιδεολογικό, κοινωνικό) που ακριβώς αυτή του η περιπλοκότητα το «προστατεύει» από το να διαλυθεί ή να ανατραπεί.

• Είναι στ’ αλήθεια τόσο δύσκολο να γίνουν φανερά σε όλους τα όσα περιγράφετε;

Είναι. Και μάλιστα, είναι ακόμα χειρότερα τα πράγματα. Αυτό που θα σας πω, προκύπτει και μέσα από τις μελέτες μου για τα «αρχεία συναισθημάτων»: όχι μόνο είναι δύσκολο για τον καθένα μας να κατανοήσει το με πόσους διαφορετικούς τρόπους διεισδύει στη ζωή μας η κυρίαρχη ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού, αλλά τείνει να γίνει και... κοινή λογική! Φανερώνεται πλέον ως ο... προφανής τρόπος για να γίνονται τα πράγματα! Αυτή η έννοια της «κοινής λογικής» είναι πολύ επικίνδυνη, καθώς έχει χρησιμοποιηθεί για να περάσουν τεράστιες αδικίες, ρατσιστικά συνθήματα, αντιδημοκρατικές παρεμβάσεις και να μην το καταλάβει σχεδόν κανείς. Γίνεσαι, χωρίς καλά καλά να το καταλάβεις, κομμάτι της «κοινής λογικής» τους, με αποτέλεσμα να είσαι πλέον κι εσύ κομμάτι του «συστήματος». Οπότε, πώς θα αντισταθείς; Ενάντια στον ίδιο σου τον εαυτό; Δύσκολο.

• Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της δυναμικής, στην οποία είναι δύσκολο ν’ αντισταθούμε;

Τόσο η πολυπλοκότητα που προανέφερα όσο και η δυναμική του «συστήματος» φέρουν τις ρίζες τους στο παρελθόν: στην παράδοση και στον πολιτισμό. Μέσα σε αυτά τα δύο περιλαμβάνονται η θρησκεία, αλλά και ριζοσπαστικές και αντιδραστικές παραδόσεις και φυσικά το πώς σκεφτόμαστε για το φύλο, τη φυλή, το σώμα, το έθνος, τη σεξουαλική διαφοροποίηση. Ολα αυτά ρίχνουν μεγάλη «σκιά» και «βάρος» στο παρόν μας. Στο παρόν μας και στον τρόπο που θέτουμε εαυτόν μέσα σε όλα αυτά... ακόμα και στον τρόπο που αγωνιζόμαστε και αντιδρούμε! Ολα τα παραπάνω δεν είναι παρά ηγεμονικές μορφές ύπαρξης του σύγχρονου ανθρώπου.

• Οπότε, πώς μπορούμε να αντισταθούμε;

Ο σπουδαίος φιλόσοφος, ψυχαναλυτής και κοινωνιολόγος Μισέλ ντε Σερτό είχε πει πως υπάρχουν πολλοί τρόποι να καθοδηγήσει κανείς τον κοινωνικό και πολιτιστικό ιστό, καθώς και πολλοί τρόποι καθημερινής αντίστασης (άλλοτε με μικρές, ατομικές και άλλοτε με μεγαλύτερες, πιο μαζικές δράσεις). Προσωπικά πιστεύω πως μια καθολική αντίσταση «πέρα» ή «έξω» από το «σύστημα» είναι σχεδόν αδύνατη. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να κάνουμε λεπτές, καθημερινές πράξεις αντίστασης - αυτό φαίνεται εξάλλου και σε πολλές περιπτώσεις ανάδυσης διαφορετικών πολιτιστικών προτύπων ή κινηματικών πράξεων. Είμαστε συνένοχοι για την ενεργοποίηση και εδραίωση του συστήματος που πλέον επικρατεί και ταυτόχρονα το μεταφέρουμε όλο και λιγότερο συνειδητά στην καθημερινότητά μας.

• Οπότε είναι μια κίνηση αλλαγής ενός καθιερωμένου θεσμού, εκ των έσω; Αυτό λέτε;

Ακριβώς. Πλέον, ο γάμος τείνει να φθίνει ως το παραδοσιακό, πατριαρχικό/ελεγκτικό πρότυπο και αρχίζει να μεταλλάσσεται σε έναν θεσμό που προάγει τη συντροφικότητα και την ουσιαστική συνύπαρξη δύο ατόμων, ανεξαρτήτως φύλου. Μέσα από τις μελέτες μου σε ομόφυλα ζευγάρια στη Βρετανία, έχω διαπιστώσει πως η σεξουαλική αφοσίωση παύει να είναι το κέντρο της συμβίωσης στον γάμο. Πλέον, νέα ερωτήματα έρχονται στο προσκήνιο, όπως το πόσο ισότιμα είναι τα δύο μέλη μέσα στον γάμο και όχι αν είναι πιστοί σεξουαλικά ο ένας στον άλλο. Αυτό που θέλω να πω είναι πως από τη στιγμή που η καθιερωμένη «κοινή λογική» παύει να ισχύει, ή έστω τίθεται εν αμφιβόλω για έναν θεσμό (του γάμου εν προκειμένω), οι υπόλοιποι είναι θέμα χρόνου να ακολουθήσουν. Οπότε, ναι. Μπορώ να πω ότι τέτοιου είδους διεκδικήσεις είναι ένας χορός ανάμεσα στο «φυσιολογικό» και το «παράξενο». Το ζήτημα είναι να μη μένει στατικό στον χρόνο!

• Το ίδιο συμβαίνει και με όσα αποκαλούμε «ανθρώπινες ελευθερίες»; Αλλάζουν και αυτές μέσα στον χρόνο;

Ξαναγυρνώντας στα «αρχεία συναισθημάτων», έχω να σας πω πως τόσο τα αισθήματα όσο και το πώς αντιλαμβανόμαστε τις ελευθερίες μας αλλάζουν ιστορικά αλλά και πολιτισμικά. Το να «αποκαλύψεις» πως είσαι ομοφυλόφιλος, για παράδειγμα, ή το να παντρευτείς έναν ή μία του ίδιου φύλου, μπορεί να φαντάζει ή και να είναι μια «ψευδαίσθηση της ελευθερίας». Ο Φουκό αυτό μας λέει. Και τα δύο παραδείγματα θα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως τρόποι ελέγχου ή περιορισμού της ελευθερίας: Γιατί πρέπει να δηλώσω τη σεξουαλική μου ταυτότητα; Γιατί πρέπει να παντρευτώ; Από την άλλη, κάποιοι τα βιώνουν ως μια πραγματική μορφή ελευθερίας.

Η Μ. Θάτσερ προσπάθησε να μπλοκάρει κάθε δημόσια ενημέρωση για το AIDS

τη δεκαετία του 1980 στη Μ. Βρετανία,

ως κάτι «μη χριστιανικό, που πρέπει να μείνει έξω από την κοινωνία».

Ωστόσο, το σύνολο σχεδόν της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας

είχε σταθεί έμπρακτα στο πλευρό των απεργών ανθρακωρύχων!

• Μας μιλάτε για τα «αρχεία συναισθημάτων». Τι σημαίνει αυτός ο όρος; Πώς τα καταγράφετε;

Η ιδέα ξεκίνησε από την Αν Σβέτκοβιτς, η οποία είχε ακολουθήσει σπουδές φύλου. Η Αμερικανίδα κριτικός έχει ονομάσει «αρχείο συναισθημάτων» ένα αρχείο ικανό να ανασύρει εμπειρίες, μνήμες και ταυτοτικές αναζητήσεις τις οποίες κατά κανόνα (και συχνά και κατά σύστημα) αποσιώπησε το επίσημο εθνικό πολιτισμικό/πολιτικό αρχείο. Η έννοια του «αρχείου» εδώ είναι διευρυμένη: δεν μιλάμε μόνο για γραπτά κείμενα και μαρτυρίες ή εικόνες, αλλά και για πολλαπλούς τρόπους που το «συναίσθημα» έχει καταχωριστεί σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους τόσο στη λογοτεχνία, την Ιστορία, το ίδιο το ανθρώπινο σώμα αλλά και τα αρχεία, με τη μορφή που όλοι γνωρίζουμε έως τώρα.

Μέσα από τα «αρχεία συναισθημάτων» ανοίγει ουσιαστικά ένας νέος δρόμος για την έρευνα και τη μελέτη της Ιστορίας, καθώς πλέον στρέφουμε την προσοχή μας όχι μόνο στα γεγονότα και τα πρόσωπα, αλλά και στο συναίσθημά τους καθώς και στην ιστορική δυναμική που αυτό φέρει. Προσωπικά, χρησιμοποίησα αυτόν τον τρόπο έρευνας στο τελευταίο μου πρότζεκτ για το AIDS στη Μεγάλη Βρετανία, ειδικά τη δεκαετία του ‘80. Τα αποτελέσματα είναι απίστευτα: υπάρχουν μαρτυρίες ανθρώπων που όταν μαθαινόταν πως ένας γνωστός τους είχε πεθάνει από τον ιό, σταματούσαν να τους μιλάνε όλοι οι συνάδελφοί τους και εν τέλει, έχαναν τη δουλειά τους. Επιπλέον, το πώς χρησιμοποίησε το καθεστώς Θάτσερ τον φόβο και την απομόνωση αυτών των ανθρώπων δίνει σημαντικά συμπεράσματα.

• Ποια αλλαγή μπορούν να επιφέρουν η καταγραφή «αρχείων συναισθημάτων» και η μελέτη του, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε επιστημονικό επίπεδο;

Κατ’ αρχάς, το εύρος της χρήσης και καταγραφής των «αρχείων συναισθημάτων» είναι τεράστιο. Σκεφτείτε ότι μιλάμε για ένα αρχείο τού πώς ένιωσαν, του τι έκαναν και του τι είπαν τα ιστορικά υποκείμενα! Οπότε, έχουμε έναν απόλυτα ολιστικό τρόπο καταγραφής. Συχνά στις διαλέξεις μου καταδεικνύω τους τρόπους που ένα ή και περισσότερα συγκεκριμένα συναισθήματα επηρέασαν ολόκληρες κοινωνικές ομάδες, ώστε να τις ωθήσουν να κινηθούν προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, επηρεάζοντας την ίδια την Ιστορία. Αν καταγράψεις «αρχεία συναισθημάτων» και τα μελετήσεις, ουσιαστικά έρχεσαι πολύ κοντά σε απαντήσεις τού γιατί συνέβη το τάδε και όχι το δείνα.

Κυρίως, όμως, κατανοείς σε βάθος το πώς το ίδιο το συναίσθημα γίνεται όχημα ελέγχου και καθορισμού μιας συγκεκριμένης στάσης ολόκληρων κοινωνικών ομάδων - ακόμα κι αν το συναίσθημα θεωρείται κάτι πολύ προσωπικό. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, πώς νιώθατε στην Ελλάδα στις αρχές της κρίσης. Ή τι συναίσθημα μετέφεραν τα ΜΜΕ λίγο πριν από το δημοψήφισμα του 2015 ή και μετά. Η ακραία πόλωση που διαπιστώθηκε τότε, η ίδια ακριβώς διαπιστώθηκε και στη Μεγάλη Βρετανία κατά τη ραγδαία αύξηση των κρουσμάτων AIDS τη δεκαετία του ΄80. Τι κοινό έχουν αυτές οι δύο εποχές; Ποιο ήταν το κοινό συναίσθημα που κυριαρχούσε; Ποιοι το προώθησαν ή το εκμεταλλεύτηκαν; Νομίζω ότι μέσα από αυτό το παράδειγμα μπορείτε να καταλάβετε πόσο σπουδαία είναι τα «αρχεία συναισθημάτων».

• Συνδέετε, δηλαδή, επιστημονικά πλέον συναισθηματικούς με οικονομικούς και άλλους (μετρήσιμους) δείκτες.

Θα σας πω κάτι που έχει πει η σπουδαία φιλόσοφος Τζούντιθ Μπάτλερ - η οποία είχε έρθει και η ίδια στο Μέγαρο, καλεσμένη στον ίδιο κύκλο διαλέξεων στον οποίο ήρθα και εγώ. Η Μπάτλερ μιλώντας για τον Ντόναλντ Τραμπ είχε πει πως «είναι η προσωποποίηση της χειραφέτησης ενός αχαλίνωτου μίσους» ενάντια σε όσους απειλούν τις καθιερωμένες αξίες,την οικονομία, ακόμα και εμάς τους ίδιους. Μήπως το ίδιο δεν ίσχυσε και στο Brexit; Τα εγκλήματα μίσους έχουν αυξηθεί κατά 16% μετά το δημοψήφισμα για το Brexit.

Επίσης έχουν αυξηθεί οι ομοφοβικές επιθέσεις και απειλές. Είμαι στην Ελλάδα αυτές τις μέρες και παρατηρώ να συμβαίνει κάτι αντίστοιχο με αφορμή τη Συμφωνία των Πρεσπών: συνδέουν τους υποστηρικτές της με ξενοφοβικά αλλά και ομοφοβικά συναισθήματα! Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είχε πει πως «για να κατανοήσει κανείς το ιστορικό παρελθόν, πρέπει να σταθεί πάνω στη μνήμη, καθώς αυτή ανατρέχει σε στιγμές κινδύνου!». Ακριβώς αυτό γίνεται με τα «αρχεία συναισθημάτων»: το να ανατρέξουμε σε μια στιγμή κινδύνου, να προσπαθήσουμε να συλλάβουμε τη συναισθηματική και κατ’ επέκταση πολιτική περιπλοκότητά του, ίσως μας βοηθήσει να δούμε πιο καθαρά τι πραγματικά συνιστά απειλή σήμερα. Μα, τότε μόνο δεν θα κατορθώσουμε να βρούμε και την κατάλληλη πράξη αντίστασης;

• Μια και μιλήσαμε για εναλλακτικά κοινωνικά κινήματα, το κίνημα των ΛΟΑΤΚΙ+ έχει δεχθεί σοβαρή κριτική για το τι ακριβώς διεκδικεί και μάλιστα από υπερασπιστές του κινήματος: για παράδειγμα, διεκδικούν το δικαίωμα στον γάμο, που για κάποιους είναι ένδειξη πως διεκδικούν «ξεπερασμένες αστικές συνήθειες», τη στιγμή που θα έπρεπε, πιθανώς, ν’ αγωνίζονται για την κατάργησή τους.

Η ερώτηση αυτή μου δίνει τη δυνατότητα να κάνω έναν σαφή, σοβαρό διαχωρισμό: άλλο είναι να μάχεσαι ώστε να έχεις τα ίδια δικαιώματα με όλους τους υπόλοιπους και άλλο είναι να «γίνεσαι ίδιος με αυτούς». Φυσικά και πρέπει, ως ισότιμοι πολίτες, να έχουμε τη δυνατότητα, εμείς, τα μέλη της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας, να έχουμε πρόσβαση σε όλους τους θεσμούς (όπως είναι και αυτός του γάμου), χωρίς αυτό να σχετίζεται στο παραμικρό με τον σεξουαλικό προσανατολισμό μας. Από τη μια, μπορούμε να πούμε πως οι ομοφυλόφιλοι έχουν κατορθώσει να ενσωματωθούν στο «σύστημα» μέσω του δικαιώματος στον γάμο, όπως όλοι οι υπόλοιποι, από την άλλη όμως μπορούμε να πούμε πως άλλαξε και ο ίδιος ο θεσμός του γάμου, από όταν σε αυτόν συμπεριλαμβάνονται πλέον και οι ομοφυλόφιλοι.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
Από τις πλέον διαπρεπείς νομικούς της Πολωνίας η καθηγήτρια Εύα Λέτοφσκα διεκτραγωδεί τη δεινή θέση των μη προνομιούχων στρωμάτων στη χώρα της, την απογοήτευση που κυριάρχησε μετά την πτώση του Τείχους του...
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο Τσίπρας είναι εδώ για να μείνει - είναι δρομέας αντοχής»
Ο γνωστός πολιτικός αναλυτής και επικοινωνιολόγος Γιάννης Λούλης το μόνο που δεν κάνει είναι να κρύβεται. Είναι συγκεκριμένος, ειλικρινής, χαρακτηρίζει άμεσα πρόσωπα και καταστάσεις και αναλύει την πολιτική...
«Ο Τσίπρας είναι εδώ για να μείνει - είναι δρομέας αντοχής»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο ένοπλος αγώνας γνώρισε μια θλιβερή ήττα»
Ο συγγραφέας Στεφάν Οσμόν, όταν ήταν φοιτητής, επηρεασμένος από τον Μάη του ‘68, συμμετείχε ενεργά στα κινήματα του ένοπλου αγώνα της Ακρας Αριστεράς. Αργότερα, διετέλεσε στέλεχος του υπουργείου Οικονομικών...
«Ο ένοπλος αγώνας γνώρισε μια θλιβερή ήττα»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ας ανακτήσουμε τη ζωή μας, ας διεκδικήσουμε ξανά την κοινωνική παραγωγή»
Συνομιλήσαμε με την καθηγήτρια Φιλοσοφίας στη Γαλλία και μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Κέντρου Μισέλ Φουκό, Τζουντίθ Ρεβέλ. Ηρθε μαζί με τον σύντροφό της Αντόνιο Νέγκρι στην Ελλάδα, για να μιλήσουν και...
«Ας ανακτήσουμε τη ζωή μας, ας διεκδικήσουμε ξανά την κοινωνική παραγωγή»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
Απαιτείται μια γενναία μεταρρύθμιση
Αναμφισβήτητα το μόνο σύστημα σχέσεων κράτους - Εκκλησίας που είναι απολύτως συμβατό με τη Δημοκρατία και τη συνταγματική ελευθερία είναι αυτό του χωρισμού τους. Ο όρος αυτός, δεν πρέπει να μας τρομάζει, διότι...
Απαιτείται μια γενναία μεταρρύθμιση
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Εχουμε λαϊκιστικές ελίτ, όχι λαϊκιστικά κινήματα»
Κατάγεται από τη Βουλγαρία και είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Πολιτικής και Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Κεντ. Η Αλμπένα Αζμάνοβα μιλά σήμερα στο Μέγαρο Μουσικής (στις 19.00, στο πλαίσιο του κύκλου...
«Εχουμε λαϊκιστικές ελίτ, όχι λαϊκιστικά κινήματα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας