Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο λαϊκισμός από μόνος του δεν κάνει πολιτική, γι’ αυτό και δεν είναι απαραίτητα καλός ή κακός»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Ο λαϊκισμός από μόνος του δεν κάνει πολιτική, γι’ αυτό και δεν είναι απαραίτητα καλός ή κακός»

  • A-
  • A+

Αποτελεί μία από τις πλέον απαξιωτικές αναφορές, που χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει τη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα. Ο λόγος για τον λαϊκισμό, που ως έννοια φαίνεται να τα περιλαμβάνει σχεδόν όλα: από τον διχαστικό πολιτικό μέχρι τον ρατσιστικό, εθνικιστικό ή μισαλλόδοξο θρησκευτικό λόγο. Φαίνεται να επικρατεί όταν οι κοινωνικοπολιτικές συγκρούσεις πολώνονται, όπως συμβαίνει σε προεκλογικές περιόδους, και θεωρείται ότι αυτή τη στιγμή σαρώνει την Ευρώπη, αναδεικνύοντας ακροδεξιά σχήματα, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να αποδίδεται και σε πιο αριστερές συμμαχίες, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ και οι Podemos.

Με αφορμή το σεμινάριο του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών (ΕΝΑ) για την αποσαφήνιση της έννοιας του λαϊκισμού και τη διερεύνηση της σχέσης του με τη δημοκρατία, συζητήσαμε με τον εισηγητή Γιώργο Κατσαμπέκη, λέκτορα Ευρωπαϊκής και Διεθνούς Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Loughborough, όπου διευθύνει την ομάδα μελέτης για το φαινόμενο του λαϊκισμού (Populism Research Group), και μέλος της ομάδας POPULISMUS (www.populismus.gr).

Αν κάτι μας αποκάλυψε η συζήτησή μας είναι ότι υπάρχει ένα θεωρητικό ρεύμα που αναγνωρίζει και θετικά στοιχεία στον λαϊκισμό, συνδέοντάς τον με εγχειρήματα αναζωογόνησης της δημοκρατίας.

• Στη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα, ο λαϊκισμός ακουμπά σχεδόν στα πάντα. Υπάρχει κάποιος ορισμός ώστε να είμαστε σε θέση να τον αναγνωρίζουμε;

Αν θέλουμε να βρούμε έναν κοινό πυρήνα στην πλούσια βιβλιογραφία για το φαινόμενο, θα λέγαμε ότι ο λαϊκισμός είναι μια μορφή λόγου, ένας τρόπος να κάνουμε πολιτική θέτοντας τον «λαό» στο επίκεντρο και ταυτόχρονα θεωρώντας την κοινωνία ως χωρισμένη ανάμεσα σε δύο στρατόπεδα: απ’ τη μία μεριά τον «λαό», τους μη προνομιούχους, τους πολλούς, και από την άλλη μεριά τις ελίτ, αυτό που αποκαλούμε και «κατεστημένο»...

• Ποιες είναι οι εκφάνσεις του λαϊκισμού, ποιες μορφές μπορεί να πάρει;

Ακριβώς επειδή όταν μιλάμε για λαϊκισμό μιλάμε για μια μορφή λόγου, για έναν τρόπο που οι πολιτικοί δρώντες πλαισιώνουν τα κοινωνικά διακυβεύματα και τους ανταγωνισμούς, αυτομάτως υπάρχουν και πολλές εκδοχές του∙ διαφορετικοί τρόποι να νοηματοδοτήσει κανείς τόσο τον ίδιο τον λαό ως συλλογικό υποκείμενο όσο και το περιεχόμενο της αντίθεσης με τις ελίτ: ο λαός μπορεί, για παράδειγμα, να είναι ένα υποκείμενο πιο κοντά στο έθνος, μια κλειστή κοινότητα που απειλείται από εθνο-πολιτισμικούς «άλλους» και «μειοδοτικές» πολιτικές ελίτ.

Μια μορφή δεξιού λαϊκισμού, γνώριμη άλλωστε στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο λαϊκισμός ταυτίζεται αποκλειστικά με τέτοια φαινόμενα: ο λαός μπορεί να νοηματοδοτηθεί επίσης ως μια πολιτική κοινότητα, ως ένα ανοιχτό και πολυποίκιλο υποκείμενο που το ενώνουν κοινές ματαιώσεις και ελπίδες ενάντια σε μια πολιτική «ολιγαρχία» που θεωρεί ότι έχει αποξενωθεί από τις ανάγκες και τα αιτήματά του. Μια προοδευτική μορφή λαϊκισμού, που την έχουμε δει πιο έντονα μετά την οικονομική κρίση, με το Podemos στην Ισπανία ή τον ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα.

AP Photo/Daniel Ochoa de Olza

Συνοπτικά, οι διαφορές ανάμεσα στους δύο τύπους λαϊκισμού είναι ότι στη μια περίπτωση ο λαός ορίζεται κυρίως με εθνο-πολιτισμικά κριτήρια, συνδέεται με την έννοια του έθνους, ενώ στη δεύτερη ορίζεται με κοινωνικοοικονομικά κριτήρια, εξου και οι πιο συμπεριληπτικοί τύποι λαϊκισμού που αποδίδονται στην Αριστερά, όπου ο λαός ταυτίζεται με τους μη προνομιούχους, τους αποκλεισμένους, τους «χωρίς φωνή». Να σημειώσω ότι στην πράξη δεν είναι πάντα ξεκάθαρα διακριτοί οι δύο τύποι, αφού μπορούμε να έχουμε υβρίδια που συνδυάζουν στοιχεία και των δύο.

• Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την «επιτυχία» του λαϊκισμού τόσο στον Νότο που δοκιμάστηκε με την κρίση όσο και σε πιο ευημερούσες χώρες; Ποιο είναι το μήνυμα από την άνοδο του λαϊκισμού στην Ευρώπη και ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειές του στη δημοκρατία;

Στη βιβλιογραφία υπάρχουν πολλά επιχειρήματα, με πιο σημαντικό ίσως ότι ο λαϊκισμός αναδύεται σε συνθήκες κρίσης της πολιτικής αντιπροσώπευσης. Πρέπει να υπάρχει ένα απόθεμα κοινωνικών δυσφοριών, συλλογικές ματαιώσεις που τροφοδοτούν πολιτικούς παίκτες οι οποίοι μιλούν στο όνομα του «λαού» και υπόσχονται σκληρή αντιπαράθεση με τις ελίτ και το κατεστημένο για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά του.

Ο ρόλος των «κρίσεων» είναι σημαντικός, είτε είναι οικονομικές είτε άλλης φύσης, όπως η πρόσφατη προσφυγική κρίση. Εχει σημασία το πόσο καλά λειτουργούν οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί σε ένα πολιτικό σύστημα. Οπου τα κόμματα εκπληρώνουν τον ρόλο τους ως δίαυλοι κοινωνικών αιτημάτων, προσφέροντας εναλλακτικές στους πολίτες, είναι πιο δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι η πλειοψηφία του λαού θίγεται ή και υποφέρει από τις πολιτικές της αποξενωμένης ελίτ.

Κάπου πρέπει να υπάρχει ένα κενό στην εκπροσώπηση. Γι’ αυτό στη σύγχρονη Ευρώπη βλέπουμε διαφορετικές μορφές λαϊκισμού, που προκύπτουν από διαφορετικά κενά εκπροσώπησης στο πολιτικό σύστημα. Ετσι, στην ευρωπαϊκή περιφέρεια που δοκιμάστηκε έντονα από την οικονομική κρίση αναδύθηκαν κυρίως προοδευτικές μορφές λαϊκισμού, που προσπάθησαν να εκπροσωπήσουν τα κομμάτια της κοινωνίας που είχαν πληγεί από τις πολιτικές της λιτότητας – με εξαίρεση την Ιταλία, όπου το ιδιοσυγκρασιακό Κίνημα των Πέντε Αστέρων ενσωμάτωσε την αντίδραση ενάντια στη λιτότητα και το ισχυρό ακροδεξιό κόμμα Λέγκα κεφαλαιοποίησε τις κοινωνικές δυσφορίες με την προσφυγική κρίση, χρησιμοποιώντας τους μετανάστες και τους πρόσφυγες ως αποδιοπομπαίους τράγους για τα δεινά του λαού.

Στην υπόλοιπη Ευρώπη βλέπουμε περισσότερο τα λαϊκιστικά κόμματα της Δεξιάς ως ένα φαινόμενο με μεγαλύτερη διάρκεια και επιτυχία τις τελευταίες δεκαετίες για διάφορους λόγους. Μια εξήγηση είναι ότι η άνοδος της ριζοσπαστικής Δεξιάς αποτελεί αντίδραση στην κουλτούρα συναίνεσης που έφερε πιο κοντά τις δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας και της χριστιανοδημοκρατίας, της Κεντροαριστεράς και της Κεντροδεξιάς, δημιουργώντας ένα κενό εκπροσώπησης, δίνοντας την αίσθηση ότι δεν υπάρχει εναλλακτική. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και το γεγονός ότι τα μεγάλα ευρωπαϊκά κόμματα για χρόνια δεν έβαζαν στην ατζέντα βασικά θέματα, όπως είναι η πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και το ζήτημα της μετανάστευσης. Οπως και με τον «εκσυγχρονισμό» ή τον «μεσαίο χώρο» στην Ελλάδα, επικράτησε μια πιο τεχνοκρατική λογική διαχείρισης των πολιτικών πραγμάτων.

Αλλά γνωρίζουμε ότι η πολιτική δεν είναι μόνο ψυχρός ορθολογισμός. Υπάρχει και μια θυμική διάσταση, συναισθήματα που παίζουν σημαντικό ρόλο στις σύγχρονες κοινωνίες. Δεν υπολογίζουμε μόνο με ψυχρό τρόπο τα συμφέροντά μας όταν επιλέγουμε μια κυβέρνηση, όταν δραστηριοποιούμαστε πολιτικά. Ταυτόχρονα, επενδύουμε συναισθηματικά στην πολιτική. Η Ακροδεξιά μπορεί να ερεθίζει τις φοβικές αντιδράσεις απέναντι στον άλλο, τον διαφορετικό, να υποδαυλίζει τα πάθη του εθνικισμού.

Ωστόσο, υπάρχουν και μορφές συναισθηματικής επένδυσης στη δημοκρατία ως το σύστημα με το οποίο μπορούμε να πάρουμε τις ζωές μας στα χέρια μας, να αυτοκυβερνηθούμε και να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο. Οταν τα πολιτικά συστήματα ρέπουν περισσότερο προς μια τεχνοκρατική διαχειριστική λογική, αυξάνονται οι πιθανότητες να δούμε να ενισχύονται κόμματα και κινήματα που αρθρώνουν έναν λόγο που τονίζει αυτή τη θυμική διάσταση, που δίνει διέξοδο στις φορτισμένες συναισθηματικά κοινωνικές ανησυχίες, αλλά και ελπίδες.

AP Photo / Vadim Ghirda

Υπ’ αυτή την έννοια, ο λαϊκισμός είναι και ένας τρόπος εισόδου των συναισθημάτων στην πολιτική, κάτι που δεν είναι καλό ή κακό από μόνο του. Το ζήτημα εδώ είναι να δούμε τι περιεχόμενο παίρνουν αυτές οι αντιδράσεις. Εχουμε συνηθίσει να χαρακτηρίζουμε ανορθολογικές τις ροπές του «όχλου», τα συλλογικά πάθη. Ομως τα συναισθήματα συνιστούν αξερίζωτο στοιχείο της σύγχρονης πολιτικής. Θα υπενθυμίσω κάτι που έλεγε ένας από τους αρχιτέκτονες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης υπεράνω πάσης λαϊκιστικής υποψίας: ο Ζακ Ντελόρ, λοιπόν, σημείωνε ήδη στα τέλη της δεκαετίας του ’80 ότι «δεν μπορεί να αγαπήσει κάποιος μια κοινή αγορά» - και το τόνιζε αυτό γιατί διαισθανόταν ότι αν η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση προχωρήσει ως ένα ψυχρό τεχνοκρατικό πρότζεκτ, δεν θα αγκαλιαστεί από τους λαούς της Ε.Ε. Συνήθιζε επίσης μέχρι πρόσφατα να μιλά για την «ψυχή και την καρδιά της Ευρώπης», παρότι εμπλεκόταν με τις πιο τεχνοκρατικές πτυχές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

• Στην ομιλία σας στο σεμινάριο αναφερθήκατε και σε μορφές «καλού» λαϊκισμού, σε κάποιες χειραφετησιακές πλευρές του. Μπορείτε να μας τις εξηγήσετε;

Στη διεθνή βιβλιογραφία δεν είναι ταμπού το να μιλάμε για μορφές λαϊκισμού που μπορεί να έχουν θετικές επιπτώσεις στη δημοκρατία. Υπάρχουν, για παράδειγμα, διάφοροι τρόποι να δούμε αν ο εκάστοτε λαϊκισμός προωθεί τη συμπερίληψη ή τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ετσι, έχουμε μορφές λαϊκισμού που δίνουν φωνή σε κομμάτια της κοινωνίας που ήταν αποκλεισμένα, ευνοώντας τη συμπερίληψη και το άνοιγμα της εκπροσώπησης, άρα μορφές που ενισχύουν τη δημοκρατία.

Από εκεί και πέρα το επιχείρημα πάει μακριά και δεν είναι πάντα «αθώο» πολιτικά... Η Σαντάλ Μουφ υποστηρίζει ότι χρειαζόμαστε έναν προοδευτικό λαϊκισμό ως λύση ενάντια στην Ακροδεξιά και στον νεοφιλελευθερισμό που κυριαρχεί στις δυτικές κοινωνίες. Το επιχείρημά της έχει μεγάλο ενδιαφέρον, ωστόσο προσεγγίζω με κάποιον σκεπτικισμό την αναγκαιότητα μιας μορφής «καλού» λαϊκισμού ως εναλλακτικής.

Προτιμώ να εστιάσω στη σημασία της ιδεολογίας και των προγραμμάτων: ο λαϊκισμός από μόνος του δεν κάνει πολιτική, γι’ αυτό και δεν είναι απαραίτητα καλός ή κακός. Εξαρτάται πώς συναρθρώνεται με διαφορετικά ιδεολογικά στοιχεία και ποια είναι τελικά τα προτάγματά του. Μπορούμε να έχουμε μορφές λαϊκισμού που προτάσσουν τη συμπερίληψη αλλά και την εμβάθυνση της δημοκρατικής συμμετοχής, αναδεικνύοντας τις ανεπάρκειες των σύγχρονων αντιπροσωπευτικών συστημάτων, ζητώντας ουσιαστικότερο δημοκρατικό έλεγχο αλλά και κοινωνική προστασία. Αυτές είναι μορφές που μπορούμε να τις καταλάβουμε ως περισσότερο επωφελείς για τη δημοκρατία.

• Βλέπουμε όμως το πολιτικό τοπίο και όχι μόνο στη χώρα μας να διολισθαίνει στον λαϊκισμό απ’ τον οποίο κανείς δεν φαίνεται να γλιτώνει, αλλά και να μετατοπίζεται ολοένα και πιο κοντά σε μια ακροδεξιά ατζέντα. Τι μας αποκαλύπτει αυτό;

Ο λαϊκισμός όπως τον καταλαβαίνω βρίσκεται σχεδόν παντού στη δημόσια σφαίρα και τα πολιτικά κόμματα μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο λαϊκιστικά, ιδιαίτερα στις προεκλογικές περιόδους. Το πιο ανησυχητικό που βλέπουμε στην Ευρώπη είναι ότι πολλά από τα κεντροδεξιά κόμματα μετατοπίζονται όλο και περισσότερο προς τα δεξιά, υιοθετώντας επιχειρήματα της λαϊκιστικής Ακροδεξιάς, κυρίως όσον αφορά τη μετανάστευση, την ασφάλεια, την αστυνόμευση κ.λπ.

Εχουμε, δηλαδή, αυτό που η βιβλιογραφία ονομάζει «κανονικοποίηση» (mainstreaming) του ακροδεξιού λόγου. Αυτό συμβαίνει επειδή πολλά από αυτά τα κόμματα θεώρησαν ότι με το να υιοθετήσουν κάποια από τα αιτήματα και τη ρητορική των ακροδεξιών ανταγωνιστών τους θα μπορούσαν να απευθυνθούν σε εκείνο το κομμάτι των δυσαρεστημένων ψηφοφόρων που έχαναν. Αυτό είναι ένας μύθος, γιατί οι ψηφοφόροι με τέτοιες ανησυχίες προτιμούν συνήθως τον πιο «γνήσιο» και ριζοσπαστικό εκφραστή τους.

Ετσι, τα κεντροδεξιά κόμματα που μετατοπίζονται προς τα δεξιά βγαίνουν χαμένα και τα ακροδεξιά παραμένουν ενισχυμένα, ενώ οι ιδέες τους νομιμοποιούνται στη δημόσια σφαίρα. Αρκεί να δούμε τι συνέβη με τους Σαρκοζί και Φιγιόν στη Γαλλία ή με τον Ρούτε στην Ολλανδία. Γι’ αυτό νομίζω προκύπτει μια συνολική μετατόπιση της συζήτησης προς τα δεξιά και βεβαίως η πρόσφατη μαζική είσοδος προσφύγων και μεταναστών στην Ευρώπη από μόνη της ήδη δημιουργεί νέες κοινωνικές ανησυχίες.

Ας μην ξεχνάμε, επίσης, και τον ρόλο των ΜΜΕ, που συνηθίζουν να διογκώνουν τις σχετικές ανησυχίες και να παρουσιάζουν μια στρεβλή εικόνα γύρω από το ζήτημα της μετανάστευσης και της εγκληματικότητας.

Σε αυτό το σημείο παίζει κρίσιμο ρόλο η παρέμβαση των πολιτικών κομμάτων γιατί, ας μην ξεχνάμε, τα κόμματα έχουν και έναν παιδαγωγικό ρόλο και ο τρόπος που μιλούν για το θέμα έχει επιπτώσεις στις κοινωνίες. Αν τα κόμματα αντιμετωπίζουν ως πρόβλημα και απειλή τις προσφυγικές ροές, τότε και τα κοινωνικά αντανακλαστικά έχουν περισσότερες πιθανότητες να είναι εχθρικά.

Αν προάγουν μια κουλτούρα καλωσορίσματος, και εδώ έπαιξε σημαντικό ρόλο ότι στην κορύφωση της προσφυγικής κρίσης στην Ελλάδα υπήρξε μια τέτοια προσπάθεια από την κυβέρνηση, παρά τις δυσκολίες και τις αστοχίες στη διαχείριση του προσφυγικού και στη μέριμνα που προσφέρεται, δεν είδαμε περαιτέρω ενίσχυση της Ακροδεξιάς στην Ελλάδα όπως είδαμε σε άλλες χώρες.

● INFO

Τον προσεχή Μάρτιο θα κυκλοφορήσει στα αγγλικά ο τόμος που έχει συνεπιμεληθεί για τη «Ριζοσπαστική Λαϊκιστική Αριστερά στην Ευρώπη» (εκδ. Routledge)

 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Σκοπός ζωής για τον Σόιμπλε οι τιμωρητικοί κανόνες για τους Ελληνες»
Κλάους Όφε: «Τα πολιτικά κόμματα της Γερμανίας απέτυχαν να εξηγήσουν στους ψηφοφόρους αυτό το απλό γεγονός: ότι δηλαδή η συνέχιση της λιτότητας στην Ελλάδα θα επιδεινώσει την κρίση και θα την κάνει μόνιμη. Και...
«Σκοπός ζωής για τον Σόιμπλε οι τιμωρητικοί κανόνες για τους Ελληνες»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Οι λαϊκιστές φτάνουν στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ»
Ο Μίλερ αναδεικνύει τα χαρακτηριστικά του λαϊκισμού, αναλύει τη λειτουργία του στο πολιτικό σκηνικό και διευκρινίζει ότι οι λαϊκιστές ηγέτες έχουν έρθει στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ....
«Οι λαϊκιστές φτάνουν στην εξουσία με τη συνεργασία των συντηρητικών ελίτ»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Να είστε υπερήφανοι για τη διαπραγμάτευση που έγινε»
Η Σκα Κέλερ, ευρωβουλευτής των Γερμανών Πρασίνων, και ο Ερνεστ Ουρτασούν, από την καταλανική Πρωτοβουλία των Πρασίνων, βρέθηκαν προ ολίγων ημερών στην Ελλάδα. Τους συναντήσαμε και συζητήσαμε για το προσφυγικό...
«Να είστε υπερήφανοι για τη διαπραγμάτευση που έγινε»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Στην Ε.Ε. η δημοκρατία δεν βρίσκεται σε κίνδυνο, απλώς δεν υπάρχει»
Ο Ιταλός ακαδημαϊκός Βετζέτι διαπιστώνει ότι στην Ευρώπη δεν υπάρχει σήμερα δημοκρατία, η οποία, όπως λέει, έχει γίνει υποχείριο του χρηματοοικονομικού καπιταλισμού. Τονίζει ότι πρέπει να επιμείνουμε στην...
«Στην Ε.Ε. η δημοκρατία δεν βρίσκεται σε κίνδυνο, απλώς δεν υπάρχει»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η Αριστερά πρέπει να δημιουργήσει έναν νέο ευρωπαϊκό χώρο»
Ο Μετσάντρα εκτιμά ότι το πολιτικό μομέντουμ που δημιουργήθηκε με τις ελληνικές εκλογές αφορά ολόκληρη την Ευρώπη και ότι η Αριστερά πρέπει με τους αγώνες της να δημιουργήσει έναν καινούργιο πολιτικό ευρωπαϊκό...
«Η Αριστερά πρέπει να δημιουργήσει έναν νέο ευρωπαϊκό χώρο»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Δεν κάνουμε πολιτική με τις δημοσκοπήσεις»
Ο διευθυντής της κοινοβουλευτικής ομάδας του ΣΥΡΙΖΑ, Κώστας Ζαχαριάδης, μιλάει στην «Εφ.Συν.» για την προεκλογική περίοδο, τα fake news, τις δημοσκοπήσεις και καταθέτει την εκτίμησή του για την πορεία του...
«Δεν κάνουμε πολιτική με τις δημοσκοπήσεις»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας