Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Τα “γιλέκα” ζητούν πρωτίστως κοινωνική δικαιοσύνη»

Σύμφωνα με τον Νίκο Σμυρνάιο, το «κίτρινα γιλέκα» είναι ένα κίνημα οριζόντιο, το οποίο οργανώνεται μέσα από τους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Τα “γιλέκα” ζητούν πρωτίστως κοινωνική δικαιοσύνη»

  • A-
  • A+

Ο Νίκος Σμυρναίος είναι ιδανικός για να μας εξηγήσει το φαινόμενο των «κίτρινων γιλέκων». Οχι μόνο γιατί ζει στη Γαλλία -διδάσκει στο Τμήμα Επιστημών Πληροφορίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου της Τουλούζης- αλλά κυρίως γιατί, μαζί με ομάδα συναδέλφων του, παρήγαγαν τον τελευταίο μήνα δύο ακαδημαϊκές έρευνες σχετικά με τα «γιλέκα», μέσα από το πρίσμα του διαδικτύου και των αναρτήσεων στις μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης· μία για τις πρώτες 10 μέρες του κινήματος* και μία για την επόμενη μέρα των βίαιων κινητοποιήσεων της 1ης Δεκεμβρίου**. Είναι άλλωστε ειδικός στην πολιτική, κοινωνιολογική και οικονομική (αλληλ-)επίδραση του Ιντερνετ - το 2018 κυκλοφόρησε στα ελληνικά το βιβλίο του «Το ολιγοπώλιο του διαδικτύου»

Σας θυμίζω ότι το ᾽16 υπήρξε μεγάλο κίνημα ενάντια στις εργασιακές μεταρρυθμίσεις του Ολάντ, που καταπνίγηκε κι αυτό με βίαιη καταστολή, το «κίνημα των πλατειών» στη συνέχεια, πέρσι είχαμε τους αγώνες ενάντια στην ιδιωτικοποίηση των σιδηροδρόμων, όπου επίσης είδαμε βίαιη καταστολή. Οπότε μπορούμε να πούμε ότι η αστυνομική βία κλιμακώνεται σε ένα «κρεσέντο», έχουμε φτάσει πια σε ακραίο επίπεδο

Στόχος του Μακρόν είναι τώρα να καταφερθεί ενάντια στον δημόσιο τομέα και τους υπαλλήλους του, να προωθήσει την απορρύθμιση της αγοράς εργασίας στον ιδιωτικό τομέα και τα λοιπά. Δεν βλέπω δηλαδή να αλλάζει γραμμή ουσιαστικά. Αυτό που κάνει, αν θέλετε, είναι να εργαλειοποιεί τα ακροδεξιά ανακλαστικά ενός μέρους του πληθυσμού

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, αυτό το πράγμα δεν είναι το τέλος, αλλά η αρχή μιας πολύ δύσκολης περιόδου, με πολλές αναταραχές και αναζωπυρώσεις εστιών κοινωνικών και πολιτικών. Βλέπουμε ότι και στην Ευρώπη το πλαίσιο είναι προβληματικό και απρόβλεπτο

• Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Ποια είναι τα «κίτρινα γιλέκα»; Τι ενώνει όλες αυτές τις φαινομενικά ετερόκλητες δυνάμεις;

Τα «κίτρινα γιλέκα» ξεκίνησαν σαν ένα κίνημα διαμαρτυρίας ενάντια στους καινούργιους φόρους στα καύσιμα. Ξεκίνησαν από ανθρώπους που διαμαρτύρονταν κυρίως στο διαδίκτυο, από ένα ψήφισμα εναντίον των αυξήσεων στα καύσιμα, αυτό ήταν και το αρχικό τους αίτημα.

Στις πρώτες κινητοποιήσεις, αυτοί που συμμετείχαν ήταν άνθρωποι που ανήκουν κυρίως στα χαμηλά ή τα μικρομεσαία στρώματα, οι οποίοι τα τελευταία χρόνια έχουν δει τα εισοδήματά τους να λιμνάζουν, ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται κάποιες πάγιες δαπάνες, όπως η κατοικία, η διατροφή, η μετακίνηση, και είναι συνήθως κατηγορίες ανθρώπων που λόγω του κόστους κατοικίας στις πόλεις έχουν απομακρυνθεί από τα αστικά κέντρα και άρα εξαρτώνται από το αυτοκίνητο για τις επαγγελματικές μετακινήσεις τους.

Αυτή ήταν η πρώτη βασική ομάδα που κινητοποιήθηκε. Σιγά σιγά όμως τα αιτήματά τους επεκτάθηκαν, περικλείουν και άλλα γενικότερα αιτήματα που έχουν να κάνουν πρωτίστως με την κοινωνική δικαιοσύνη. Τα αιτήματά τους πλέον περιλαμβάνουν την αύξηση του κατώτατου μισθού, την επαναφορά του φόρου στη μεγάλη περιουσία κ.ά.

Εχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι πλέον ζητούν την εμβάθυνση της δημοκρατίας μέσα, για παράδειγμα, από τη διενέργεια δημοψηφισμάτων λαϊκής πρωτοβουλίας. Δηλαδή, αν μαζευτούν αρκετές υπογραφές να γίνεται δημοψήφισμα για οποιονδήποτε νόμο. Και γενικά ασκούν κριτική στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία όπως λειτουργεί σήμερα, στο πώς λειτουργεί το εκλογικό σύστημα...

• Και στις πλουτοκρατικές δομές, θα λέγαμε... (γέλια)

Ακριβώς. Να το σημειώσετε αυτό!

• Τα «γιλέκα» δείχνουν ώς τώρα να είναι ένα γνήσια αυτο-οργανωμένο κίνημα, δεν διαθέτουν καμιά «καθετοποιημένη» ηγετική δομή. Ισχύει;

Είναι αλήθεια. Οι πρώτες αντιδράσεις των ΜΜΕ και του πολιτικού συστήματος –αυτό προκύπτει και από την έρευνα που κάναμε– ήταν να σνομπάρουν το κίνημα, λέγοντας αρχικά ότι είναι άνθρωποι που ενδιαφέρονται μόνο για τα αυτοκίνητά τους και δεν καταλαβαίνουν τίποτε για την κλιματική αλλαγή. Και υπήρξε και μια προπαγάνδα από την πλευρά της κυβέρνησης, ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι ακροδεξιοί.

Αυτό πλέον έχει αποδειχτεί ότι ήταν λάθος, γιατί οι έρευνες –και η δική μας, που εστιάζει στο τι λένε στο Facebook, και άλλες που αφορούν τα κοινωνιολογικα χαρακτηριστικά των «κίτρινων γιλέκων»– δείχνουν ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι των κινημάτων, είναι οι περισσότεροι απολιτικοί, αλλά με προοδευτικό πρόσημο.

Τους έγινε για παράδειγμα ερώτημα για τη μετανάστευση, που είναι ένας καλός δείκτης για να κρίνουμε την πολιτική τοποθέτηση στη Γαλλία, και φάνηκε ότι δεν τους απασχολεί καθόλου – αυτό που τους απασχολεί είναι η κοινωνική δικαιοσύνη. Είναι λοιπόν πραγματικά ένα κίνημα οριζόντιο, το οποίο οργανώνεται μέσα από τους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης.

Αυτό έχει τα πλεονεκτήματά του, με την έννοια ότι είναι ανεξάρτητο από πολιτικές στρατηγικές και προσπάθειες «καπελώματος», αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί μια δυσκολία στην αντιπροσώπευση, κι έτσι τη θέση των εκπροσώπων παίρνουν συχνά στην τηλεόραση άτομα που δεν έχουν νομιμοποίηση από τη βάση, και απλά επιλέγονται από τους δημοσιογράφους για άλλους λόγους - είτε γιατί έχουν κάποια «ατζέντα» είτε γιατί μιλάνε καλά είτε γιατί εξυπηρετούν κάποιους σκοπούς.

Εκεί λοιπόν υπάρχει μια δυσκολία, στο πώς αυτό το κίνημα θα εκφραστεί και θα εκπροσωπηθεί πολιτικά. Σε κάθε περίπτωση, η δαιμονοποίηση απέτυχε και μετά ήρθαν η ακραία αστυνομική καταστολή και η κυβερνητική τρομολαγνεία για τα επεισόδια, που όμως απέτυχε να λυγίσει τα «γιλέκα» - ίσως μάλιστα να γύρισε και «μπούμερανγκ» με τις εικόνες των τραυματισμένων διαδηλωτών και των συλληφθέντων μαθητών.

• Είναι η σημερινή Γαλλία, με το πρόσχημα της ισλαμιστικής τρομοκρατίας, ένα αυταρχικό αστυνομικό κράτος, όπως το βλέπουμε αυτές τις μέρες;

Εγώ θα έλεγα ότι εξαρτάται από το ποιος είσαι και τι χρώμα έχεις... Αμα είσαι ένας φτωχός εργάτης αραβικής καταγωγής που ζει στα προάστια του Παρισιού, είναι πολύ πιθανό να έχεις πολλά προβλήματα με την αστυνομία σε καθημερινή βάση.

Αν είσαι λευκός επαγγελματίας της επικοινωνίας που ζει στο κέντρο του Παρισιού, δεν θα έχεις τέτοια αντιμετώπιση.

• Αν είσαι ένας λευκός φτωχός εργάτης, σαν τα περισσότερα «γιλέκα», πάλι δεν θα έχεις πρόβλημα;

Είναι λίγο καλύτερα τα πράγματα... Από το να είσαι μαύρος, είναι σίγουρα πολύ καλύτερα! Είναι βέβαια γεγονός ότι εμείς οι Ελληνες έχουμε συνηθίσει σε τέτοιες σκηνές αστυνομικής βίας, από τα χρόνια των μνημονίων και πιο παλιά, ενώ στη Γαλλία πραγματικά πριν από το ᾽15 δεν θυμάμαι τόσο βίαιη καταστολή.

Αυτό άρχισε μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις και κλιμακώθηκε ενάντια στα διαδοχικά κοινωνικά κινήματα που υπήρξαν: σας θυμίζω ότι το ᾽16 υπήρξε μεγάλο κίνημα ενάντια στις εργασιακές απορρυθμίσεις του Ολάντ, που καταπνίγηκε κι αυτό με βίαιη καταστολή, το «κίνημα των πλατειών» στη συνέχεια, πέρσι είχαμε τους αγώνες ενάντια στην ιδιωτικοποίηση των σιδηροδρόμων, όπου επίσης είδαμε βίαιη καταστολή. Οπότε μπορούμε να πούμε ότι η αστυνομική βία κλιμακώνεται σε ένα «κρεσέντο», έχουμε φτάσει πια σε ακραίο επίπεδο.

• Αυτό όμως δείχνει και έναν φόβο από τη μεριά του συστήματος, έτσι δεν είναι; Μόνο τον στρατό δεν έχουν βγάλει... Και μπορεί πολιτικά να γυρίσει και μπούμερανγκ.

Είναι πώς το βλέπει κανείς. Και στην Ελλάδα η καταστολή γύρισε μπούμερανγκ, πολιτικά, αλλά είχε άμεσο αποτέλεσμα. Μεσοπρόθεσμα, μπορεί πολιτικά να μεταφραστεί αλλιώς, αλλά άμεσα, αυτό που συμβαίνει είναι ότι πολύς κόσμος φοβάται να ξαναβγεί στον δρόμο. Εχει ενδιαφέρον όμως ότι παρ’ όλη τη βίαιη καταστολή και τα πολύ σκληρά επεισόδια, η υποστήριξη του κινήματος από την κοινή γνώμη παρέμεινε πολύ υψηλή, πάνω από 70%, ακόμη και μετά την 1η Δεκεμβρίου.

Αυτό σημαίνει ότι ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού, αν και καταδικάζει τη βία, καταλαβαίνει τους λόγους, και κυρίως καταλαβαίνει ότι η χρήση της βίας είναι το στοιχείο που μπορεί να υποχρεώσει το καθεστώς να κάνει πίσω - όπως κατά κάποιον τρόπο έγινε. Γιατί πλέον οι κλασικές πορείες, τα «πάνω-κάτω» με τα συνδικάτα και τα πολιτικά κόμματα, δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα.

• Ναι, είναι άσφαιρα πυρά... Πάμε λίγο στην επόμενη μέρα. Εντάξει, ο Μακρόν είναι ένας «ουρανοκατέβατος» πρόεδρος, η ανάδειξή του -κατά τη γνώμη μου πάντα- είναι πρωτίστως προϊόν της εκλογικής κατάρρευσης των παραδοσιακών κομμάτων εξουσίας και του φόβου μήπως έρθει η Λεπέν στα πράγματα...

...και των χρημάτων που του διαθέτει η οικονομική ελίτ...

• ...Ναι, αυτό ακριβώς θα έλεγα! Η οικονομική ελίτ και πολλά ΜΜΕ τον στηρίζουν ολόψυχα, αλλά η δημοτικότητά του είναι στα τάρταρα, σε αντίθεση με εκείνη των «γιλέκων». Μπορεί να «σταθεί» στην εξουσία για άλλα τριάμισι χρόνια;

Βεβαίως και μπορεί, έχει απόλυτες εξουσίες, δεν έχει κανένα αντίβαρο στην εκτελεστική εξουσία, ούτε στην Εθνοσυνέλευση. Το γαλλικό σύστημα είναι το πιο ανισόρροπο, με την έννοια ότι δεν υπάρχουν αυτά που οι Αγγλοσάξονες λένε «checks and balances», για να εξισορροπούν την εξουσία του προέδρου. Αν λοιπόν δεν υπάρξει κάποια βίαιη ανατροπή, κάτι που να τον αναγκάσει να παραιτηθεί, δεν βλέπω γιατί να το κάνει...

Κι αυτό που κάνει είναι κατ’ αρχάς να ρίξει στάχτη στα μάτια του κόσμου –τα μέτρα που ανακοίνωσε είναι ουσιαστικά μια κοροϊδία, τα γράψατε και σεις– και κατά δεύτερον να συνεχίσει τις προσχεδιασμένες «μεταρρυθμίσεις»-απορρυθμίσεις. Στόχος του είναι τώρα να καταφερθεί ενάντια στον δημόσιο τομέα και τους υπαλλήλους του, να προωθήσει την απορρύθμιση της αγοράς εργασίας στον ιδιωτικό τομέα, το συνταξιοδοτικό, και τα λοιπά.

Δεν βλέπω δηλαδή να αλλάζει γραμμή ουσιαστικά. Αυτό που κάνει, αν θέλετε, είναι να εργαλειοποιεί τα ακροδεξιά ανακλαστικά ενός μέρους του πληθυσμού: στο διάγγελμά του μίλησε π.χ. για τη μετανάστευση, που δεν είχε καμιά σχέση με τα «γιλέκα». Πολιτικά, στόχος του είναι να εμφανιστεί ως το αντίπαλο δέος της Μαρίν Λεπέν και προφανώς έχει συμφέρον –όπως έκαναν και οι Σοσιαλιστές για πολλά χρόνια– να ρίχνει «λάδι στη φωτιά» της Λεπέν. Δυστυχώς για μας, βέβαια.

• Σε κάθε περίπτωση, ο Μακρόν αναγκάστηκε να «τσαλακώσει» το προφίλ του «Δία», του Λουδοβίκου, που έχει καλλιεργήσει, και να κάνει μια σειρά από υποχωρήσεις απέναντι στα «γιλέκα», που ωστόσο επιμένουν στις κινητοποιήσεις. Εχει μέλλον το κίνημα ή θα διαλυθεί;

Κοιτάξτε, η κατάσταση είναι εξαιρετικά περίπλοκη. Είχαμε διάφορα γεγονότα που συνέβησαν την ίδια στιγμή - την ομιλία του Μακρόν, την επίθεση στο Στρασβούργο, που επιτρέπει στα κυρίαρχα ΜΜΕ να αλλάξουν ατζέντα. Τον τελευταίο μήνα μιλούσαμε μόνο για τα «γιλέκα» και αυτό δημιούργησε τεράστια πίεση στην κυβέρνηση. Ταυτόχρονα έχουν ξεκινήσει κινητοποιήσεις οι μαθητές και οι φοιτητές, κήρυξε απεργία η CGT, το μεγαλύτερο συνδικάτο.

Πιστεύω ότι αυτή τη στιγμή το κίνημα βρίσκεται σε κατιούσα πορεία, γιατί κι ο κόσμος έχει κουραστεί έναν μήνα έξω. Αλλά κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα γίνει. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, αυτό το πράγμα δεν είναι το τέλος, αλλά η αρχή μιας πολύ δύσκολης περιόδου, με πολλές αναταραχές και αναζωπυρώσεις εστιών κοινωνικών και πολιτικών. Βλέπουμε ότι και στην Ευρώπη το πλαίσιο είναι προβληματικό και απρόβλεπτο.

• Ναι, η Ευρώπη... Φοβάστε ότι τα όποια πολιτικά κέρδη από τον ξεσηκωμό θα τα καρπωθεί τελικά η Ακροδεξιά; Οχι μόνο στη Γαλλία, έχουμε και ευρωεκλογές μπροστά μας.

Εμείς ερευνήσαμε κυρίως τι γράφεται στο Facebook και στο Twitter και πραγματικά υπάρχει μια τεράστια προσπάθεια μόχλευσης και εργαλειοποίησης...

• Καπελώματος...

Ναι, καπελώματος από την Ακροδεξιά, ενώ ουσιαστικά η Ακροδεξιά δεν έχει λαϊκή βάση εκεί. Από την άλλη, η Μαρίν Λεπέν βλέπει τα ποσοστά της να ανεβαίνουν χωρίς να λέει και πολλά, επειδή είναι η βασική αντίπαλος του Μακρόν και «εισπράττει» τη φθορά του. Εχει φθαρεί και ο Μελανσόν.

Πιστεύω ότι βραχυπρόθεσμα, στις ευρωεκλογές, θα έχει μεγάλο όφελος η Ακροδεξιά στη Γαλλία. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι θα συνεχιστεί και μακροπρόθεσμα. Θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις ζυμώσεις στον χώρο της Αριστεράς κι από το αν η Αριστερά θα καταφέρει να προσφέρει μια εναλλακτική, να πείσει τον κόσμο.

Γιατί υπάρχει μια ανακατωσούρα γύρω από τον Μελανσόν, υπάρχουν πολλές διασπάσεις και διαφωνίες και δεν ξέρουμε τι θα προκύψει ώς τις επόμενες προεδρικές και βουλευτικές εκλογές.

• Δεν βοηθά και η προσωπικότητά του...

Δυστυχώς, ο Μελανσόν μάς έδειξε πρόσφατα μια πολύ προβληματική πλευρά της προσωπικότητάς του. Για μένα και για ένα μεγάλο κομμάτι του κόσμου της Αριστεράς έχει δυστυχώς χάσει το έρεισμα που είχε. Και είναι πολύ δύσκολο γι’ αυτόν να ξαναμαζέψει τον κόσμο που τον ψήφισε στις περσινές εκλογές.

*Εδώ μπορείτε να διαβάσετε όλη τη μελέτη στα γαλλικά: https://www.lerass.com/wp-content/uploads/2018/01/Rapport-Gilets-Jaunes-1.pdf

**https://www.lerass.com/wp-content/uploads/2018/01/Rapport-GJlerass.pdf.

  

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Το γυναικείο κίνημα στην Τουρκία παράγει πολιτική “από τα κάτω”»
Τους μύθους που επικρατούν στη Δύση για τις δήθεν υποταγμένες Τουρκάλες διαλύει, μιλώντας στην «Εφ.Συν.», η καθηγήτρια Τουρκικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Eφη Κάννερ, που μελέτησε την έμφυλη βία στην...
«Το γυναικείο κίνημα στην Τουρκία παράγει πολιτική “από τα κάτω”»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Στα οδοφράγματα των “κίτρινων γιλέκων” σφυρηλατείται πολιτική συνείδηση»
Ο Αμερικανός πανεπιστημιακός, δημοσιογράφος και συγγραφέας Φίλιπ Γκόλουμπ είναι παλιός μας γνώριμος. Πριν από δύο χρόνια σχεδόν, κουβεντιάσαμε μαζί του σχετικά με την εγκατάσταση του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό...
«Στα οδοφράγματα των “κίτρινων γιλέκων” σφυρηλατείται πολιτική συνείδηση»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η δημοκρατία είναι σήμερα νεκρή, να επανεφεύρουμε την πολιτική»
Ο Ιταλός φιλόσοφος και ακτιβιστής Φράνκο Μπεράρντι χαρακτηρίζει «τελειωμένη» τη δημοκρατία στην Ευρώπη και θεωρεί σημαντικότερη απόδειξη το εγχείρημα της Ελλάδας και του ΣΥΡΙΖΑ, το οποίο σκόνταψε στα...
«Η δημοκρατία είναι σήμερα νεκρή, να επανεφεύρουμε την πολιτική»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο ένοπλος αγώνας γνώρισε μια θλιβερή ήττα»
Ο συγγραφέας Στεφάν Οσμόν, όταν ήταν φοιτητής, επηρεασμένος από τον Μάη του ‘68, συμμετείχε ενεργά στα κινήματα του ένοπλου αγώνα της Ακρας Αριστεράς. Αργότερα, διετέλεσε στέλεχος του υπουργείου Οικονομικών...
«Ο ένοπλος αγώνας γνώρισε μια θλιβερή ήττα»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Εχουμε λαϊκιστικές ελίτ, όχι λαϊκιστικά κινήματα»
Κατάγεται από τη Βουλγαρία και είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Πολιτικής και Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Κεντ. Η Αλμπένα Αζμάνοβα μιλά σήμερα στο Μέγαρο Μουσικής (στις 19.00, στο πλαίσιο του κύκλου...
«Εχουμε λαϊκιστικές ελίτ, όχι λαϊκιστικά κινήματα»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η ‘‘κοινή λογική’’ είναι έννοια πολύ επικίνδυνη»
Ο Mατ Κουκ είναι κοινωνικός και πολιτισμικός ιστορικός που ειδικεύεται στις κουίρ και αστικές ιστορίες. Ως βαθύς γνώστης και μελετητής των σπουδών φύλου και σεξουαλικότητας (με συγγράμματα για την κουλτούρα...
«Η ‘‘κοινή λογική’’ είναι έννοια πολύ επικίνδυνη»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας