Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»

  • A-
  • A+

Καθηγήτρια Δικαίου η Εύα Λέτοφσκα διεκτραγωδεί τη δεινή θέση των μη προνομιούχων στρωμάτων στη χώρα της και την απογοήτευση που κυριάρχησε μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και τη μετάβαση στη φιλελεύθερη –δυτικού τύπου– δημοκρατία, ενώ υπογραμμίζει τον ρόλο των ΜΜΕ στην επικράτηση του εθνικισμού και του ρατσισμού.

Συνέντευξη

● Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού φάνηκε να υιοθετούν το δυτικό μοντέλο και τις αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ενώ σήμερα προωθούν τη διαμόρφωση μιας νέας, εσωστρεφούς ταυτότητας, κατά βάση αντιδυτικοευρωπαϊκής και στηριγμένης στον εθνικισμό και τον ρατσισμό. Ποια είναι η εξήγησή σας;

Στην Πολωνία δεν ήταν δυνατόν να κερδίσεις υποστήριξη για την ιδέα μιας σύγχρονης, φιλελεύθερης κυριαρχίας του νόμου. Αντιθέτως, οι συντηρητικές ελίτ πέτυχαν στην ιδεολογική επανακατάκτηση στο πνεύμα ενός ντεσιζιονισμού τύπου Καρλ Σμιτ και ενός ιστορικά διαμορφωμένου νεο-μεσσιανισμού (μια ιστορική τάση, δημοφιλής στην Πολωνία, η οποία προβάλλει την ιδιαίτερη αποστολή της Πολωνίας να υποφέρει εξαιτίας και για άλλους).

Η συμμαχία της εξουσίας με την Εκκλησία είναι μια πραγματικότητα και συνέπειά της είναι η παραμονή της γυναίκας στην παραδοσιακή της θέση.

Η Πολωνία είναι μια απ’ αυτές τις χώρες όπου η πλειονότητα της κοινωνίας δεν κατανόησε τον ρόλο των θεσμών και δεν μεταχειρίστηκε τον νόμο ως κοινωνικό δεσμό και θεμέλιο της δημοκρατικής αναγνώρισης του ατόμου. Αντί για μετασχηματισμό προς μια δημοκρατία, το μοντέλο του (οικονομικά και ιδεολογικά) φιλελεύθερου κράτους έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση από το κόμμα που διαθέτει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Σήμερα έχει δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στον διευθυντικό ρόλο του κράτους σε σχέση με την αγορά και πιθανώς ακόμα μεγαλύτερη σε σχέση με την (εθνική) κοινότητα.

● Ποιο ήταν το αποτέλεσμα αυτής της επιλογής;

Ο στόχος, με βάση οικονομικούς δείκτες, δηλαδή η προφανής πρόοδος που έχει κάνει η Πολωνία εντός της Ε.Ε., κατέληξε να είναι ανεπαρκής στο να ισοσταθμίσει την απογοήτευση εκείνων στους οποίους η οικονομία της ελεύθερης αγοράς δεν έφερε την αναμενόμενη υλική σταθερότητα και ευημερία. Οι νέοι, αφημένοι από το κράτος στη δική τους εφευρετικότητα, με κακή εκπαίδευση, αν και μαζικά, προσπαθούν μάταια να βρουν μια μόνιμη δουλειά. Εχουν επισφαλείς δουλειές με προσωρινά συμβόλαια και χωρίς κοινωνικά ωφελήματα, ενώ τα αφεντικά τους δεν τους αντιμετωπίζουν με αξιοπρέπεια.

Οι μεγάλες οικογένειες, οι ασθενείς και οι ηλικιωμένοι αφήνονται να τα βγάλουν πέρα μόνο με τη δική τους επιχειρηματικότητα και πρωτοβουλία, χωρίς στήριξη από το κράτος, με τον φόβο της οικονομικής περιθωριοποίησης.

Πολλοί απογοητεύτηκαν από τη μετάβαση στη φιλελεύθερη δημοκρατία, εκείνοι δηλαδή που το μόνο που ήθελαν ήταν ευημερία και υλική ασφάλεια και αντί αυτών έλαβαν μια ελευθερία που απαιτούσε επινοητικότητα και πρωτοβουλία, χωρίς καμία εγγύηση επιτυχίας. Γι’ αυτούς η μετάβαση δεν έφερε αρκετά χρήματα, είναι πολύ αργή και επιπλέον φέρνει εκείνα τα αγαθά τα οποία δεν είναι αυτά που οι ίδιοι επιθυμούν περισσότερο.

Ακόμα [αυτή η μετάβαση] απογοήτευσε την ελίτ που ειλικρινώς ασχολήθηκε μαζί της: αυτοί οι άνθρωποι αποθαρρύνθηκαν από τον αργό ρυθμό των αλλαγών και τη ματαιοπονία της προσπάθειας που κατέβαλαν.

Γιατί, άραγε, η κυριαρχία του νόμου δεν έγινε ένα κατανοητό κοινωνικό σχέδιο, όχι μόνο για τις πλατιές μάζες, αλλά επίσης για τις δικαστικές ελίτ, οι οποίες θα έπρεπε να έχουν προωθήσει και υποστηρίξει αυτό το σχέδιο; Ηταν αδύνατο να πείσει οποιαδήποτε σημαντική κοινωνική δύναμη ότι δεν αρκεί να αλλάξει ένας αριθμός νομικών πράξεων, αλλά ότι είναι αναγκαίο να δουλέψουμε πάνω στη νομική κουλτούρα, στηριγμένοι σε παραδείγματα, σμιλεμένα στο μυαλό και στην καρδιά των πολιτικών ελίτ και των απλών ανθρώπων.

● Ποια συναισθήματα κυριάρχησαν μετά τη μετάβαση στη φιλελεύθερη δημοκρατία;

Δεν είναι χωρίς λόγο το ότι οι ομάδες με ελάχιστα προνόμια ένιωσαν αποκλεισμένες από την αναλογική διανομή των καρπών των θετικών οικονομικών αλλαγών. Επίσης, επήλθε δυσαρέσκεια για τις ελίτ (οικονομικές, πολιτικές και πνευματικές) με βάση τη θέση –η οποία καθορίζει την κυρίαρχη αφήγηση– ότι οι αποκλεισμένοι (οι νέοι χωρίς δουλειά ή με τα λεγόμενα εργασιακά συμβόλαια-σκουπίδια, οι μεγάλες οικογένειες και οι φτωχοί) πρέπει να κατηγορούν τον εαυτό τους επειδή δεν προσαρμόστηκαν επαρκώς στις νέες συνθήκες. Αυτό προκάλεσε μεγάλες διαιρέσεις.

H κοινωνική δυσαρέσκεια μεγάλωσε, οι πολλοί αφέθηκαν στην τύχη τους, πολύ πίσω από εκείνους για τους οποίους η μετάβαση ήταν επιτυχής.

Η κουλτούρα της «διαχείρισης των ανθρώπινων πόρων», η οποία θα μπορούσε να ανακουφίσει τα δεινά, παραβλέφθηκε. Δεν είναι χωρίς λόγο που σε κριτικές αναλύσεις έχει επιστρέψει η έννοια των «φεουδαρχικών σχέσεων» σαν μια μεταφορά που περιγράφει τις εργασιακές σχέσεις, οι οποίες είναι πιθανώς και ο κύριος λόγος, παρά οι οικονομικές δυσκολίες για τους αποκλεισμένους.

Η αλαζονεία των πολιτικών ελίτ, τόσο της κυβέρνησης όσο και της αντιπολίτευσης, ο στόχος να ταπεινώσεις τον αντίπαλο και η χρήση ενός λόγου αποκλεισμού και απαξίωσης είναι τα χαρακτηριστικά της επιχειρηματολογίας στη δημόσια ζωή. Αυτό ελαχιστοποιεί τη δυνατότητα διαλόγου και διαβούλευσης ως μεθόδων για να λύνονται οι συγκρούσεις σε ένα δημοκρατικό κράτος.

● Οι χώρες του Βίζεγκραντ, με επικεφαλής τους Βίκτορ Ορμπαν και Γιάροσλαβ Κατσίνσκι, αρνούνται να δεχτούν πρόσφυγες και μετανάστες, τους οποίους χρησιμοποιούν ως αποδιοπομπαίο τράγο και τους θεωρούν επικίνδυνους για την «αλλοίωση της εθνικής τους ταυτότητας». Πόσο επικίνδυνο είναι αυτό;

Οι πολωνικές αρχές είναι απρόθυμες να δεχτούν πρόσφυγες. Προβάλλονται οικονομικοί και οργανωτικοί λόγοι, συχνά βασισμένοι σε παραπληροφόρηση. Για παράδειγμα, οι πληροφορίες που αναφέρονται στη μετανάστευση από την Ουκρανία (η οποία είναι προς όφελος της πολωνικής οικονομίας) προβάλλονται ως απόδειξη ότι η Πολωνία δέχεται πρόσφυγες. Συνέπεια αυτής της πολιτικής είναι η δημιουργία μιας ξενοφοβικής και ρατσιστικής ατμόσφαιρας.

Η ιδέα μιας ανοιχτής, περιεκτικής κοινωνίας, η οποία ήταν η βάση του πολωνικού Συντάγματος του 1997, απορρίπτεται επισήμως. Η πίστη που υιοθετείται από τους φιλελεύθερους ότι οι πολυπολιτισμικές και ανοιχτές κοινωνίες επιτρέπουν στους ανθρώπους να συμβιώσουν ειρηνικά φαίνεται ότι δεν αποδεικνύεται πολύ ελκυστική για κοινωνίες που αντιμετωπίζουν το προσφυγικό πρόβλημα.

Η πολιτική και λαϊκιστική εκμετάλλευση της κοινωνικής ανασφάλειας από τα σύγχρονα ΜΜΕ, τα οποία χειραγωγούν την εικόνα του κόσμου για τις ανάγκες των τωρινών πολιτικών συγκρούσεων, είναι απολύτως πραγματική. Το αυξανόμενο αίσθημα εθνικισμού και ξενοφοβίας, ιδιαίτερα στις μέρες μας, αλλά και το άγχος, ακόμα και ο φόβος για τους πρόσφυγες (που κάποιοι εκμεταλλεύονται επιδέξια για μικροπολιτικούς λόγους), συμπληρώνει την εικόνα.

● Η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, όπως και μεγάλο μέρος της Δυτικής, μοιάζουν να επιστρέφουν σε πολιτικά καθεστώτα και ιδεολογίες του Μεσοπολέμου, θέτοντας σε κίνδυνο τόσο τη δημοκρατία όσο και την ειρήνη. Τι μπορεί να γίνει για να μην ξαναζήσουμε μια τραγωδία παρόμοια με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο;

Δεν είμαι πολιτικός, αλλά νομικός. Δεν έχω άλλο όπλο στη διάθεσή μου παρά να μιλάω, να επαναλαμβάνω τις αρχές της κυριαρχίας του νόμου και να διδάσκω Ιστορία, ώστε να μην επαναληφθεί η καταστροφή.

● Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα φαίνεται να «χαϊδεύει» ηγέτες και κυβερνήσεις όπως αυτές των Ορμπαν και Κατσίνσκι. Τι μπορεί να κάνει -και τι πραγματικά κάνει- η Ευρωπαϊκή Ενωση για να τους απομονώσει;

Είναι δύσκολο να απαντήσω σε μια ερώτηση διατυπωμένη με αυτόν τον τρόπο. Δεν θα ήθελα η χώρα μου να απομονωθεί από την Ε.Ε. Την ίδια ώρα, πιστεύω ακράδαντα στην ουσία και στην κοινότητα των φιλελεύθερων αξιών και στην κυριαρχία του νόμου, τα οποία έβαλαν τα θεμέλια της Ε.Ε., αλλά και στην ανάγκη για παρουσία της Πολωνίας σε μια Ενωση ακριβώς τέτοιου είδους.

● Η κυβέρνηση της Πολωνίας, κατά τους πρόσφατους εορτασμούς για τα εκατό χρόνια από την ανεξαρτησία της χώρας, επέτρεψε να συμμετάσχουν οργανώσεις της Ακροδεξιάς και των εθνικιστών. Τι σηματοδοτεί αυτό έναν αιώνα μετά τη λήξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, επέτειο που, επίσης, γιορτάσαμε πρόσφατα;

Η πορεία των ακροδεξιών οργανώσεων και των εθνικιστικών κύκλων τον Νοέμβριο γίνεται κάθε χρόνο στη Βαρσοβία. Το 2017 εισήχθη ένα προνόμιο που αφορούσε τις κυκλικές συγκεντρώσεις (πορείες, διαμαρτυρίες και παρελάσεις): οι οργανωτές μπορούν να κλείνουν ελκυστικές διαδρομές για τις πορείες τους αρκετό χρόνο πριν. Αυτό καθιστά αδύνατο για άλλες οργανώσεις (αλλά και για τις κρατικές αρχές!) να οργανώσουν μια διαφορετική συγκέντρωση ή διαδήλωση στον ίδιο τόπο και χρόνο. Κατά τη γνώμη μου, η συνταγματικότητα αυτής της ρύθμισης εγείρει αμφιβολίες. Η ελευθερία της συνάθροισης πρέπει να έχει έναν ίσο και γενικό χαρακτήρα.

Οταν οι κρατικές αρχές ήθελαν να οργανώσουν μια διαδήλωση επ’ ευκαιρία των εκατό χρόνων από την ανεξαρτησία της Πολωνίας το 1918, διαπιστώθηκε ότι η Πορεία της Ανεξαρτησίας, της οποίας οργανωτές ήταν ακροδεξιοί και εθνικιστικοί κύκλοι, είχαν «κλείσει» τη συγκεκριμένη διαδρομή πριν από πολύ καιρό.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες δεν ήταν τόσο ότι «αφέθηκαν οι ακροδεξιές και εθνικιστικές οργανώσεις να συμμετάσχουν στις επίσημες εκδηλώσεις δίπλα στις επίσημες αρχές», αλλά το αντίθετο: οι Αρχές (ο πρόεδρος, ο πρωθυπουργός, η κυβέρνηση, οι εκπρόσωποι του Κοινοβουλίου και του κυβερνώντος κόμματος), με την παρουσία τους στην κεφαλή της Πορείας της Ανεξαρτησίας, αναβάθμισαν το κύρος της συγκέντρωσης, την οποία δεν είχαν οργανώσει αρχικά.

Οι δημόσιες αρχές έπεσαν στην παγίδα του συνταγματικού προνομίου για τις κυκλικές συγκεντρώσεις. Η κεφαλή της πορείας αποτελούνταν από τον πρόεδρο, την κυβέρνηση και τους εκπροσώπους της κυβερνώσας κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Πίσω τους παρέλασαν οι εκπρόσωποι των ακροδεξιών κύκλων, οι οποίοι ήταν και οι διοργανωτές της εκδήλωσης. Η αντιπολίτευση και οι πρώην πρόεδροι της Πολωνίας δεν συμμετείχαν. Από άποψη εικόνας, η κατάσταση ήταν άκρως αμήχανη. Οι Αρχές έπρεπε να καθορίσουν τις συνθήκες της συμμετοχής τους στη διαδήλωση μαζί με τους διοργανωτές.

Κατά τη διάρκεια της πορείας, δυστυχώς, ακούστηκαν εξτρεμιστικά, ξενοφοβικά και ρατσιστικά συνθήματα. Επίσης χρησιμοποιήθηκαν απαγορευμένα πυροτεχνήματα. Η επέτειος των εκατό χρόνων, αντί συμβόλου ενότητας, δίχασε την κοινωνία.

Ποια είναι

Από τις πλέον διαπρεπείς νομικούς της Πολωνίας, η Λέτοφσκα είναι μέλος της Ακαδημίας Επιστημών, ενώ έχει διατελέσει η πρώτη Πολωνή κοινοβουλευτική Ombudsman (1988-1992) και μέλος του Συνταγματικού Δικαστηρίου (2002-2011). Κατά τη βράβευσή της από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας τονίστηκε ότι αποτελεί «την προσωποποίηση του αγώνα για δημοκρατία και ενωμένη Ευρώπη».

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Το πολιτικό κλίμα ευνοεί την έκφραση ρατσιστικών απόψεων με ατιμωρησία»
Η Φιέσι αναλύει το φαινόμενο του λαϊκισμού εκτιμώντας ότι εκπορεύεται από τις αποτυχίες της ίδιας της δημοκρατίας και θεωρεί ότι ο μόνος τρόπος για την αντιμετώπισή του είναι το ενδιαφέρον της τελευταίας για...
«Το πολιτικό κλίμα ευνοεί την έκφραση ρατσιστικών απόψεων με ατιμωρησία»
Ο καθηγητής Οσβάλντο Κοτζιόλα
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η κρίση των εθνικιστικών και “αριστερών” κυβερνήσεων ευθύνεται για τη δεξιά στροφή»
Iστορικό στέλεχος του λατινοαμερικανικού επαναστατικού κινήματος, ο καθηγητής Οσβάλντο Κοτζιόλα αποδίδει την τάση για επικράτηση της Δεξιάς στη Λατινική Αμερική στην αποτυχία των εθνικιστικών και «αριστερών»...
«Η κρίση των εθνικιστικών και “αριστερών” κυβερνήσεων ευθύνεται για τη δεξιά στροφή»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η ‘‘κοινή λογική’’ είναι έννοια πολύ επικίνδυνη»
Ο Mατ Κουκ είναι κοινωνικός και πολιτισμικός ιστορικός που ειδικεύεται στις κουίρ και αστικές ιστορίες. Ως βαθύς γνώστης και μελετητής των σπουδών φύλου και σεξουαλικότητας (με συγγράμματα για την κουλτούρα...
«Η ‘‘κοινή λογική’’ είναι έννοια πολύ επικίνδυνη»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Κίνδυνος η απώλεια της δημοκρατικής μας κουλτούρας»
«Ο λευκός εθνικισμός βρίσκεται στην καρδιά της αμερικανικής κοινωνίας» λέει στην «Εφ.Συν.» ο καθηγητής Φιλοσοφίας Τζέισον Στάνλεϊ. Το νέο βιβλίο του αποτελεί ένα πολύτιμο όπλο στη μάχη κατά της Ακροδεξιάς και...
«Κίνδυνος η απώλεια της δημοκρατικής μας κουλτούρας»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η Αριστερά πρέπει να υψώσει το ανάστημά της για τη λαϊκή κυριαρχία και τη δημοκρατία»
Ο καθηγητής Δικαίου Πίτερ Ράμσεϊ επικεντρώνει την κριτική του στην αδιαφάνεια που υπάρχει στη λειτουργία της Ε.Ε., ενώ επικρίνει και την Αριστερά γιατί, όπως λέει, η πολιτική της για την ταυτότητα αποξένωσε...
«Η Αριστερά πρέπει να υψώσει το ανάστημά της για τη λαϊκή κυριαρχία και τη δημοκρατία»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο κόσμος χρειάζεται ανεξάρτητους δημοσιογράφους για να γνωρίζει την αλήθεια»
Ο Κριστόφ Ντελουάρ, γενικός γραμματέας των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα, μιλά για τους κινδύνους και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η δημοσιογραφία σε όλο τον κόσμο, αλλά και για την πρωτοβουλία να...
«Ο κόσμος χρειάζεται ανεξάρτητους δημοσιογράφους για να γνωρίζει την αλήθεια»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας