Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο σοσιαλισμός σήμερα δεν είναι ελκυστικός, γιατί απέτυχε να ανανεωθεί»

Αξελ Χόνετ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Ο σοσιαλισμός σήμερα δεν είναι ελκυστικός, γιατί απέτυχε να ανανεωθεί»

  • A-
  • A+

Ο καθηγητής Φιλοσοφίας Αξελ Χόνετ «βλέπει» την ανανέωση της ιδέας του σοσιαλισμού μέσω αυτού που ονομάζει «πειραματικό μεταρρυθμισμό», ο οποίος ουσιαστικά θα έχει λίγα κοινά με την παραδοσιακή έννοια του «σοσιαλισμού» του 20ού αιώνα. Επαναφέροντας το δίλημμα «μεταρρύθμιση ή επανάσταση», τάσσεται σαφώς υπέρ της πρώτης, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον.

Συνέντευξη

• Στο βιβλίο σας λέτε ότι διαχρονικά όλοι οι κοινωνικοί οραματιστές θεωρούσαν τον σοσιαλισμό μια ισχυρή διανοητική πρόκληση, αλλά σήμερα δεν μπορεί να κινητοποιήσει τις μάζες ή να προτείνει πρωτοποριακές εναλλακτικές στον σύγχρονο καπιταλισμό. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Ο μικρός ενθουσιασμός στις μέρες μας για τα σοσιαλιστικά σχέδια έχει να κάνει κατά την άποψή μου με την εμπειρία του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού, εν μέρει με την ανικανότητα του σοσιαλισμού να ανανεωθεί. Σίγουρα, η αμφιβολία για τον καπιταλισμό έχει αυξηθεί και πάλι κατά τη διάρκεια των τελευταίων είκοσι χρόνων, εξαιτίας της αυξανόμενης διαφοράς ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς και των εξουθενωτικών συνθηκών εργασίας, αλλά την ίδια ώρα έχει αυξηθεί και η αμφιβολία κατά πόσο οι παραδοσιακές εναλλακτικές του σοσιαλισμού απέναντι στην καπιταλιστική αγορά πρόκειται να αποδώσουν. Και εδώ ο σημερινός σοσιαλισμός αποτυγχάνει να προσφέρει βιώσιμες εναλλακτικές σε μια απορρυθμισμένη αγορά, διότι εξακολουθεί να λειτουργεί με τον δυϊσμό της αγοράς και των σχεδιασμένων οικονομιών.

• Επισημαίνετε την αντίφαση πως, την ίδια ώρα που υπάρχει η μεγαλύτερη δυσαρέσκεια με τον καπιταλισμό μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτή παραμένει βουβή και εσωστρεφής. Οπως λέει ο Φρέντρικ Τζέιμσον, «σήμερα είναι πιο εύκολο να φανταστούμε το τέλος του κόσμου από το να φανταστούμε το τέλος του καπιταλισμού». Πόσο αναγκαία είναι σήμερα η «ουτοπία» ενός διαφορετικού κόσμου;

Δεν είμαι και τόσο σίγουρος ότι αυτό που κυρίως λείπει είναι η ουτοπία ενός άλλου κόσμου. Αυτό που προφανώς λείπει είναι μια εύλογη ιδέα για το πώς μια οργανωμένη εναλλακτικά οικονομία θα μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς τον κίνδυνο είτε μιας κρατικής δικτατορίας είτε μιας σοβαρής μείωσης του οικονομικού πλούτου.

Οι απλοί άνθρωποι ανησυχούν ότι το κοινωνικό επίπεδο ζωής τους μπορεί να γίνει ακόμα χειρότερο υπό ένα καθεστώς που θα θεωρούσαν «σοσιαλιστική» οικονομία. Αυτό είναι αποτέλεσμα της ανικανότητας του σοσιαλιστικού κινήματος να οραματιστεί οικονομικές δομές που αναμιγνύουν διάφορα συστατικά: τις αγορές όπου είναι κοινωνικά ωφέλιμο, κοινωνικές υπηρεσίες όπου είναι αναγκαίο, όπως στα δημόσια αγαθά, δηλαδή στέγαση και μεταφορές ή αυτοδιαχειριζόμενους συνεταιρισμούς όπου είναι εφικτό.

Πρέπει να εγκαταλείψουμε την ιδέα ότι μια σοσιαλιστική οικονομία θα είναι μονοκόμματη, αντί να συνεπάγεται –ανάλογα με τις εμπειρίες μας– αρκετές μορφές οργάνωσης των οικονομικών μεταβιβάσεων.

• Σήμερα, εξαιτίας της παρατεταμένης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, πολλοί από τους δημοκρατικούς θεσμούς και μηχανισμούς καταρρέουν, η Ε.Ε. δείχνει να αποσυντίθεται, ο μιλιταρισμός και ο εθνικισμός ενισχύονται παντού και η απειλή ενός τρίτου παγκοσμίου πολέμου επανεμφανίζεται. Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αυτά τα προβλήματα υιοθετώντας αυτό που ονομάζετε «πειραματικό μεταρρυθμισμό» (experimental reformism);

Δεν βλέπω άλλη επιλογή. Σίγουρα, τα εμπόδια για την επανεκκίνηση του σχεδίου ενός «πειραματικού μεταρρυθμισμού» δείχνουν να αυξάνονται καθημερινά στην Ευρώπη. Δεν είναι καλή εποχή για να βρούμε λαϊκή υποστήριξη για πειράματα που θέλουν να αποδείξουν εντός διαφόρων πεδίων με ποιον τρόπο μπορούμε –χωρίς να βλάψουμε ήδη κερδισμένες βελτιώσεις– να μεγεθύνουμε αυτό που ονομάζω κοινωνική ελευθερία: μια ελευθερία που απαιτεί απ’ όλους τη συνεργασία με όλους τους άλλους.

Το αρχέτυπο για έναν τέτοιο «πειραματικό μεταρρυθμισμό», τον οποίο έχω πάντα κατά νου, είναι τα πολλά πειράματα που αναλήφθηκαν από τη σοσιαλιστική κυβέρνηση της «Κόκκινης Βιέννης» κατά τη δεκαετία του 1920, για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης της εργατικής τάξης και τα οποία παρουσίασαν υπέροχες δημιουργικές ιδέες σχετικά με το πώς να αυξήσουμε μια τέτοια μορφή κοινοτικής ελευθερίας.

Λοιπόν, ποιες εναλλακτικές σε έναν τέτοιο μεταρρυθμισμό έχουμε πραγματικά σήμερα; Το να προσπαθούμε να κερδίσουμε την πλειονότητα στη δημόσια σφαίρα των ευρωπαϊκών κρατών, κάνοντας πειστικές προτάσεις για το πώς θα βελτιωθεί η κοινωνική ζωή: αυτό είναι που μπορούμε να κάνουμε για την ενίσχυση των πιθανοτήτων να ανακτήσουμε την πολιτιστική και πολιτική ηγεμονία, η οποία με τη σειρά της θα επιτρέψει έναν τέτοιο πειραματισμό στο όνομα του σοσιαλισμού.

Δεν μπορώ ούτε να διανοηθώ εναλλακτικές σε μια τέτοια στρατηγική, δηλαδή να φανταστώ πώς θα έμοιαζε μια «επανάσταση», ένας ξαφνικός μετασχηματισμός ολόκληρης της κοινωνίας, υπό τις σύνθετες συνθήκες της πολιτικής και της οικονομίας σήμερα. Αυτό θα ήταν πέρα ακόμα και από την πιο δυνατή φαντασίωσή μου.

• Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα συρρικνώνονται παντού, καθώς η σοσιαλδημοκρατία συνθηκολόγησε με τον νεοφιλελευθερισμό και έχει μετατοπιστεί δεξιά στο πολιτικό φάσμα. Πώς βλέπετε το μέλλον τους;

Αυτό είναι τελείως μη προβλέψιμο για μένα. Ολα εξαρτώνται από την κατεύθυνση που τα διάφορα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα θα πάρουν στο κοντινό μέλλον – και υπάρχουν αρκετές εναλλακτικές που μπορούμε να φανταστούμε. Οπως μας δείχνει το βρετανικό παράδειγμα, υπάρχει η πιθανότητα να υιοθετήσουν πιο ριζοσπαστικές ιδέες για το κοινωνικό κράτος, για τη δημόσια στέγαση και γενικά να αγωνιστούν για τα κοινωνικά δικαιώματα και όλα τα μέτρα στο πνεύμα του σοσιαλιστικού πειραματισμού, κερδίζοντας και πάλι μεγαλύτερη δημόσια υποστήριξη γι’ αυτά τα σχέδια.

Αυτό όμως θα απαιτούσε ένα είδος αλλαγής παραδείγματος στα σοσιαλιστικά και σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, αφήνοντας πίσω τις πολιτικές κατευνασμού και υιοθετώντας ξανά την παράδοση του δημοκρατικού σοσιαλισμού. Το εάν αυτό είναι δυνατό, εξαρτάται επίσης από το προσωπικό του κάθε κόμματος, καθώς και από τη «διανοητική» του ικανότητα, σχετικά με το εάν υπάρχει μια «οργανική» σχέση με τους αριστερούς διανοούμενους της [κάθε] χώρας.

Ας ελπίσουμε ότι τα περισσότερα από τα υπάρχοντα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης θα έχουν στο κοντινό μέλλον τόσο τις χαρισματικές προσωπικότητες που θα κινητοποιήσουν τον κόσμο όσο και τη διανοητική ικανότητα να καταλήξουν σε ορισμένες εύλογες ιδέες για εναλλακτικές στην καπιταλιστική οικονομία, όπως είπα και παραπάνω.

• Παρότι ο σοσιαλισμός έχει χάσει ιστορικά μέρος της ελκτικότητάς του, βλέπουμε σήμερα ότι τόσο ο Μπέρνι Σάντερς στις ΗΠΑ όσο και ο Τζέρεμι Κόρμπιν στη Βρετανία τον επαναφέρουν στο προσκήνιο. Ακόμα και ο θεωρητικός του «τέλους της Ιστορίας», Φράνσις Φουκουγιάμα, λέει ότι ο σοσιαλισμός «πρέπει να επιστρέψει, εάν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε τη μεγάλη ανισορροπία εισοδήματος και πλούτου». Ποια είναι η άποψή σας;

Ολα εξαρτώνται από το τι εννοούμε με τον όρο «σοσιαλισμός». Εάν πρόκειται για την παλιά ιδέα τού να έχουμε ένα όραμα με κατάληξη έναν σοσιαλισμό με συλλογική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και έναν κεντρικό σχεδιασμό για τα οικονομικά αποτελέσματα, αυτή δεν θα έχει και μεγάλη ελκτικότητα για την κοινωνία των πολιτών.

Εάν αντίθετα πρόκειται για την ιδέα ενός σοσιαλισμού εν τω γίγνεσθαι, όπως τον αποκάλεσε κάποτε ο Μάικλ Ουόλτσερ, αυτή ίσως γίνει ξανά ένα ζωοποιό όραμα για την πλειονότητα των ανθρώπων που σήμερα υποφέρουν από τις αποτυχίες της καπιταλιστικής αγοράς και των αυταρχικών καθεστώτων. Το πόσο δύσκολα είναι όντως τα πράγματα γίνεται εμφανές όταν διαπιστώνεις ότι εκείνοι στο όνομα των οποίων θέλει να μιλήσει ο σοσιαλισμός, είναι συχνά υπέρ τέτοιων αυταρχικών καθεστώτων με ρατσιστικές πολιτικές και φιλοδοξία να πάρουν πίσω τις μικρές κατακτήσεις κοινωνικής προόδου των τελευταίων πενήντα χρόνων.

Υπάρχουν πολλά για να κάνουμε μπροστά μας, ώστε να ξανακερδίσουμε αυτούς τους ανθρώπους, κάνοντάς τους να ξαναβρούν την εμπιστοσύνη τους στις προοπτικές της κοινωνικής και οικονομικής προόδου.

Ποιος είναι

Γεννημένος στο Εσεν το 1949,  o Αξελ Χόνετ σπούδασε φιλοσοφία, κοινωνιολογία και γερμανική φιλολογία στα Πανεπιστήμια της Βόνης και του Μπόχουμ. Από το 1982 έως το 1983, εργάστηκε κοντά στον Γιούργκεν Χάμπερμας στο Max-Planck-Institute. Το 2001 ανέλαβε τη διεύθυνση του Ινστιτούτου Κοινωνικής Ερευνας της Φρανκφούρτης. Το 2011 εξελέγη καθηγητής ανθρωπιστικών σπουδών στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια στις ΗΠΑ. Στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Η ιδέα του σοσιαλισμού», από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση της Μαρίας Τοπάλη.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ανησυχώ για την “κανονικοποίηση” της ακροδεξιάς αφήγησης»
Ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης Φερνάντεθ-Αλμπέρτος απορρίπτει την άποψη ότι φταίει η εγκατάλειψη του ταξικού ζητήματος για τα προβλήματα της Αριστεράς και εκφράζει ανησυχία για την κανονικοποίηση της...
«Ανησυχώ για την “κανονικοποίηση” της ακροδεξιάς αφήγησης»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Επείγουσα ανάγκη η οργάνωση της αντιφασιστικής αντίστασης»
Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας, Μικαέλ Λεβί μιλά στην «Εφ.Συν.» για τις αιτίες αδυναμίας της Αριστεράς, για την παρακμή της Σοσιαλδημοκρατίας, αλλά και για την άνοδο της Ακροδεξιάς, την οποία, όπως λέει, δεν...
«Επείγουσα ανάγκη η οργάνωση της αντιφασιστικής αντίστασης»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Χρειαζόμαστε τη ριζοσπαστι­κοποίηση της Αριστεράς»
Ο οικονομολόγος Σαμίρ Αμίν, στο νέο του βιβλίο «Modern Imperialism, Monopoly Finance Capital, and Marx’s Law of Value», «ξαναδιαβάζει» τον Μαρξ και επαναθεμελιώνει την ανάγκη για μελέτη βασικών αναλύσεων του...
«Χρειαζόμαστε τη ριζοσπαστι­κοποίηση της Αριστεράς»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η Ευρώπη χρειάζεται δημοκρατική επαναθεμελίωση»
Η σημερινή Ε.Ε. δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί, εκτιμά η καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας Σαντάλ Μουφ, αλλά χρειάζεται ριζική δημοκρατική επαναθεμελίωση στη βάση του αγώνα κατά της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης....
«Η Ευρώπη χρειάζεται δημοκρατική επαναθεμελίωση»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ζούμε πραγματικά σ’ έναν εφιάλτη της οικονομίας-καζίνο»
Η Κάρι Πολάνιι Λέβιτ, κόρη ενός από τους μεγαλύτερους κεϊνσιανούς οικονομολόγους, του Καρλ Πολάνιι και καθηγήτρια οικονομικών στο Πανεπιστήμιο ΜακΓκιλ, μιλά στην «Εφ.Συν» για την ευρωζώνη, για τον...
«Ζούμε πραγματικά σ’ έναν εφιάλτη της οικονομίας-καζίνο»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Στόχος του Σόιμπλε η πειθάρχηση της ευρωπαϊκής εργατικής τάξης»
«Σύντομα θα έχουμε νέα οικονομικά προβλήματα ή ένα νέο κραχ» τονίζει ο Αμερικανός οικονομολόγος και υπερδραστήριος διανοούμενος των ΗΠΑ, Ρίτσαρντ Γουλφ, ο οποίος με θάρρος μιλά για τις ανισότητες, τις...
«Στόχος του Σόιμπλε η πειθάρχηση της ευρωπαϊκής εργατικής τάξης»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας