Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο σύγχρονος νεοφιλελευθερισμός μιλάει μόνο για οικονομική ελευθερία»

Ο καθηγητής Φιλοσοφίας στην École Polytechnique, Μικαέλ Φεσέλ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Ο σύγχρονος νεοφιλελευθερισμός μιλάει μόνο για οικονομική ελευθερία»

  • A-
  • A+

Θεωρείται το «νέο αίμα» στη Φιλοσοφία. Οχι μόνο γιατί ο Μικαέλ Φεσέλ (καθηγητής Φιλοσοφίας στην École Polytechnique) είναι μόλις 44 ετών, αλλά γιατί κατορθώνει να μιλά με σύγχρονους όρους για θεμελιώδη φιλοσοφικά ζητήματα, όπως η έννοια της ελευθερίας αλλά και της παρηγοριάς. Στην Ελλάδα βρέθηκε για να μιλήσει για την πρώτη και στο τελευταίο του βιβλίο αναλύει τη δεύτερη. Και στα δύο προσδίδει καθαρά πολιτική χροιά.

• Χρησιμοποιούμε τους όρους «φιλελευθερισμός», «νεοφιλελευθερισμός» κ.ά., που έχουν ως βάση τη λέξη «ελευθερία». Ποια είναι όμως η πραγματική τους σύνδεση με αυτή;

Το πρώτο πράγμα που παρατηρεί κανείς με τη λέξη «ελευθερία» είναι ότι έχει θετική έννοια σε όλες τις γλώσσες. Ποιος δεν θα ευχόταν να είναι «ελεύθερος»; Γι’ αυτό ακριβώς, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με τους ορισμούς. Για μένα, ελευθερία είναι η απουσία κάθε κυριαρχίας. Οπότε μιλάμε για μια εξ ορισμού πολιτική έννοια. Δεν γεννιόμαστε ελεύθεροι. Γινόμαστε ελεύθεροι. Αντίθετα για τον φιλελευθερισμό, η ελευθερία είναι φυσικό χαρακτηριστικό γνώρισμα του ατόμου: Το κράτος και η κοινωνία πρέπει μόνο να σέβονται αυτή τη φυσική ελευθερία.

Δεν αποτελούν αυτά τα ίδια εργαλεία χειραφέτησης. Η φιλελεύθερη αντίληψη είναι μεν ανεπαρκής, έχει όμως το εξής πλεονέκτημα: δίνει σημασία στα ανθρώπινα δικαιώματα απέναντι στην πολιτική εξουσία. Σύμφωνα με τους Λοκ και Μοντεσκιέ, πρωτεύει η προστασία της ανεξαρτησίας των ατόμων που έρχονται αντιμέτωποι με τις προσπάθειες του κράτους να επιβληθεί στους ιδιωτικούς τους βίους.

Οσο για τον νεοφιλελευθερισμό, που συχνά λανθασμένα τον συγχέουμε με τον φιλελευθερισμό, αυτός περιορίζεται ακόμη περισσότερο, στην οικονομική ελευθερία και μόνο. Δηλαδή στην ικανότητα του επιχειρείν. Φυσικά σήμερα, η αντίληψη αυτή που βασίζεται στον «homo economicus» είναι απόλυτα συμβατή με τις απολυταρχικές πολιτικές μορφές. Ούτε στην Κίνα, στη Ρωσία, στην Πολωνία αλλά και αλλού, η οικονομική ελευθερία δεν εγγυάται τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

• Ο πολιτικός φιλόσοφος Τζον Στιούαρτ Μιλ υποστήριζε πως ο καθένας είναι απολύτως ελεύθερος αρκεί να μη βλάπτει κάποιον. Και πως ο καθένας μας έχει τη λογική να πράττει για το δικό του όφελος. Πόσο σύγχρονη είναι τελικά αυτή η θεώρηση της ελευθερίας;

Ο ορισμός αυτός του Μιλ αντιπροσωπεύει απόλυτα τον φιλελευθερισμό: πρόκειται για έναν αρνητικό ορισμό που σηματοδοτεί απλά ένα όριο. Για τους φιλελεύθερους, η ελευθερία του ενός σταματάει εκεί όπου αρχίζει των άλλων. Ωστόσο, κατά την παράδοση την οποία ενστερνίζομαι (από τον Ρουσό στον Χέγκελ) θα λέγαμε ότι η ελευθερία του ενός αρχίζει εκεί όπου ξεκινάει του άλλου.

Πρόκειται για μια αντίληψη πιο δημοκρατική από ό,τι φιλελεύθερη, με την έννοια του ότι ορίζει την ελευθερία με τρόπο θετικό: ως μια επί το πλείστον συλλογική ικανότητα παρά σαν ένα ατομικό δικαίωμα. Οι «άλλοι» δεν καθορίζονται μόνο ως τα όρια της ελευθερίας μου, αλλά ως μια ευκαιρία να της δοθεί ένα νόημα, μια κατεύθυνση, ένα σχέδιο. Κατά τον Ρουσό, η ελευθερία δεν έχει πραγματική έννοια παρά μόνο σε συλλογικό επίπεδο: έχουμε την ικανότητα να μην υπακούσουμε παρά μόνο στους νόμους εκείνους που έχουν από κοινού συνταχθεί. Πρόκειται για μια ελευθερία με την έννοια περισσότερο της αυτονομίας παρά της ανεξαρτησίας.

• Στη σημερινή εποχή του άκρατου ατομικισμού, για ποια αυτονομία της ελευθερίας μιλάμε;

Μα γι’ αυτό ακριβώς προσπαθώ να ξαναδώσω νόημα στην ιδέα της αυτονομίας. Η αυτονομία δεν είναι φυσικό δεδομένο. Αντίθετα, είναι αποτέλεσμα ενός πολιτισμού και μιας εκπαίδευσης. Ενα παιδί είναι ετερόνομο με την έννοια ότι εξαρτάται (έστω και για λόγους επιβίωσης) από τον νόμο ενός άλλου. Επομένως, η αυτονομία, ηθικά και πολιτικά, είναι μια κατάκτηση που δεν μπορεί να αποκτηθεί με ατομιστικό τρόπο.

Δεν πρόκειται για υπακοή στον «δικό» μας νόμο, δηλαδή σε αυτό που η αγοραστική κοινωνία μάς παρουσιάζει ως επιθυμητό. Το αντίθετο! Πρόκειται για την εγγύηση σε κάθε πολίτη του δικαιώματος στην παρέμβασή του στον συλλογικό βίο. Η αθηναϊκή δημοκρατία είχε (και πάλι) δώσει την απάντηση: Η ελευθερία είναι πραγματική ικανότητα κι όχι απλά τυπικό δικαίωμα!

Αλλά, βλέπετε, η νεωτερικότητα συμπλήρωσε ότι αυτή η ικανότητα έρχεται με δεδομένα μερικά κοινωνικά προαπαιτούμενα: να είσαι οικονομικά ισχυρός, να έχεις πολιτική δύναμη, να είσαι δημοφιλής κ.ά. Ολα αυτά τα... «προαπαιτούμενα» συνιστούν όχι μόνο μέγα κοινωνικό σκάνδαλο, αλλά έναν ισχυρό πολιτικό κίνδυνο.

• Τόσο στη Γαλλική όσο και στην Αμερικανική Επανάσταση, ακόμα και στην Ελληνική του ’21, την ελευθερία προέτασσαν. Την ίδια «ελευθερία» αντιλαμβάνονταν οι φιλόσοφοι της εποχής με τους απλούς ανθρώπους που αγωνίστηκαν τότε;

Πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί όσον αφορά τις περιόδους όπου η ελευθερία θεωρείται βεβαιότητα, τόσο από τους φιλοσόφους όσο και από τους απλούς ανθρώπους. Σήμερα, παρότι η ελευθερία ως ιδανικό δεν αμφισβητείται πλέον, οι περιορισμοί των κοινωνικών ελευθεριών είναι όλο και περισσότεροι. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, το καθεστώς έκτακτης ανάγκης έχει συμπεριληφθεί στο κοινό δίκαιο (λόγω των τρομοκρατικών κινδύνων), χωρίς όμως να έχει πρώτα συζητηθεί.

Ο ρόλος των φιλοσόφων είναι αναμφίβολα η αμφισβήτηση της πεποίθησης σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι και δεν χρειάζεται να προσπαθούν να γίνουν. Αλλά αυτό συμβαίνει μόνο από τη στιγμή που οι πολίτες αποκτούν συγκεκριμένη εμπειρία της αλλοτρίωσής τους, εν ολίγοις όταν υποφέρουν από την έλλειψη ελευθερίας τους. Τότε μόνο είναι πιθανή μια πολιτική κινητοποίηση. Η φιλοσοφία του Διαφωτισμού δεν εξηγεί τη Γαλλική Επανάσταση. Χρησιμοποιήθηκε μόνο ως μανιφέστο από τη στιγμή που το μοναρχικό πολίτευμα έγινε πραγματικά ανυπόφορο.

• Σήμερα, υπάρχουν επιχειρήσεις που φέρουν «ατομικά δικαιώματα» και «ελευθερίες» (όπως το δικαίωμα στη θρησκεία κ.ά.). Μήπως τελικά κάπου έχουμε... μπερδευτεί;

Νομίζω ότι είναι κυρίως η έννοια «ανθρώπινα δικαιώματα» που πρέπει να επαναδιατυπωθεί. Στη νεοφιλελεύθερη αντίληψη, αυτά τα δικαιώματα είναι ολοκληρωτικά συνδεδεμένα στον νομικό και οικονομικό προσδιορισμό του ατόμου. Εξ ου και η δυνατότητα πρόσδοσης δικαιωμάτων σε μια επιχείρηση, για να μην πούμε στην ίδια την Αγορά. Η έννοια «δικαίωμα» εδώ γίνεται απλό συνώνυμο της «ιδιωτικής ιδιοκτησίας».

Παρ’ όλα αυτά (όπως λέει και ο Μαρξ), ακόμα και στις Διακηρύξεις του 18ου αιώνα, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν περιορίζονταν ποτέ στην ιδιωτική ιδιοκτησία! Αναδεικνύουν περισσότερο μια δυναμική που επιτρέπει την αμφισβήτηση όλων των θεσπισμένων εξουσιών, συμπεριλαμβανομένων και αυτών των πολυεθνικών που, όλο και πιο συχνά, προασπίζονται τα δικά τους συμφέροντα ενάντια στην προστασία της ιδιωτικής ζωής των ατόμων. Κι εδώ πάλι, μόνο προσεγγίζοντας την ελευθερία ως μια συλλογική κατάκτηση, θα μπορούμε να εμποδίσουμε τον περιορισμό της ελευθερίας των οικονομικών δικαιωμάτων, δηλαδή των «προνομίων».

• Πώς αυτή η «νέα ελευθερία» έχει επενεργήσει στα κοινωνικά κινήματα;

Πολλά εναλλακτικά κινήματα κατάλαβαν ότι η πραγματική ελευθερία επιτυγχάνεται στο περιθώριο των επίσημων οργανισμών. Αντίθετοι με την επιτακτική ανάγκη του ανταγωνισμού που επικρατεί στις αγοραστικές κοινωνίες, θέλουν όχι μόνο να προστατεύσουν, αλλά και να θεσπίσουν μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην πολιτική ελευθερία και την κοινωνική ισότητα.

Καταλαβαίνω απόλυτα ότι μερικά από τα κινήματα αυτά χάνουν κάθε ελπίδα να δημιουργήσουν αυτή την ισορροπία μέσα στις σύγχρονες νεοφιλελεύθερες συνθήκες. Προτιμούν να δημιουργούν εναλλακτικές κοινότητες, όπως οι ZAD (Ζώνη Προς Υπεράσπιση) στη Γαλλία, ή όπως, αν γνωρίζω σωστά, οι προσπάθειες κατοίκων και κινημάτων στη συνοικία των Εξαρχείων στην Αθήνα. Οπότε τι πρέπει να πούμε; Πως πρέπει να εγκαταλειφθεί η προσπάθεια μετασχηματισμού ισχυόντων θεσμών; Δεν είμαι και τόσο σίγουρος. Οχι γιατί είμαι ευαίσθητος ως προς τον κρατικό μυστικισμό, αλλά γιατί διαπιστώνω πόσο εύθραυστες είναι οι εναλλακτικές κοινότητες.

• Τελικά, όλοι για «ελευθερία» μιλάνε και μόνο ελεύθεροι δεν νιώθουμε... Γιατί;

Διότι η ελευθερία είναι εμπειρία και συγχρόνως ιδέα. Ξαναγυρνάω στον Καντ: δεν μπορούμε να σκεφτούμε την ελευθερία χωρίς να γίνουμε λίγο περισσότερο ελεύθεροι! Από τη στιγμή που η ελευθερία περιορίζεται σε μια λέξη, σε ένα σλόγκαν, οδεύει προς την εξαφάνιση. Πρέπει να διατηρήσουμε στην ελευθερία το ανατρεπτικό φορτίο της. Δηλαδή να επικρίνουμε όλες τις χρήσεις του όρου που αντιφάσκουν με τη δυνατότητα της βίωσής της!... Ισως δεν χρειάζεται καν να πω πως είμαι εξαιρετικά επιφυλακτικός όταν βλέπω τη λέξη «ελευθερία» σε εγχειρίδια διοίκησης επιχειρήσεων.

• Στο τελευταίο σας βιβλίο μιλάτε για τον «καιρό της παρηγοριάς». Ο αρχαίος Αντιφών μιλούσε για «την τέχνη της αλυπίας». Πώς υπάρχουν αυτά στο σήμερα;

Η ίδια η φιλοσοφία έχει μια παρηγορητική δύναμη. Ωστόσο, αυτή σιγά σιγά χάθηκε προς όφελος της θρησκείας. Θα είχε μάλλον γίνει σήμερα πηγή ανησυχίας καθότι θέτει τα πάντα υπό αμφισβήτηση, ιδιαίτερα τα «καθησυχαστικά» λόγια της διαφήμισης ή της πίστης. Ωστόσο, η παρηγοριά παραμένει φιλοσοφική έννοια. Ειδικά σε μια εποχή όπου επιμένουμε πολύ στη «φάση του πένθους» και την ανάγκη της «ανθεκτικότητας», είναι μάλλον χρήσιμη η υπενθύμιση των αρετών της παρηγοριάς.

Ο παρήγορος δεν μοιράζεται απευθείας τον πόνο του παρηγορούμενου - τον παίρνει στα σοβαρά. Ανοίγει έναν νέο ορίζοντα όταν όλα μοιάζουν αδύνατα. Υπό την έννοια αυτή, η παρηγοριά έχει και πολιτική έννοια: αντί να βυθιζόμαστε στη μελαγχολία, ας ψάξουμε να επαναδιατυπώσουμε τα χαμένα μας ιδεώδη.

Info: Το βιβλίο του Μ. Φεσέλ «Ο καιρός της παρηγοριάς» κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Μαριάννας Μαντά.

■ Ευχαριστούμε θερμά το Γαλλικό Ινστιτούτο για τη βοήθεια στη μετάφραση της συνέντευξης από τα γαλλικά.

 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Μετά το 2000 ζούμε τη μονοκαθεδρία του νεοφιλελευθερισμού»
Τι θα απαντούσε στο ερώτημα αν ζούμε το τέλος του φιλελευθερισμού ένας ειδικός στα χρηματοοικονομικά; Αυτό θα μάθουν σήμερα το απόγευμα όσοι παρευρεθούν στη διάλεξη του καθηγητή Διεθνούς Τραπεζικού Δικαίου και...
«Μετά το 2000 ζούμε τη μονοκαθεδρία του νεοφιλελευθερισμού»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ας ανακτήσουμε τη ζωή μας, ας διεκδικήσουμε ξανά την κοινωνική παραγωγή»
Συνομιλήσαμε με την καθηγήτρια Φιλοσοφίας στη Γαλλία και μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Κέντρου Μισέλ Φουκό, Τζουντίθ Ρεβέλ. Ηρθε μαζί με τον σύντροφό της Αντόνιο Νέγκρι στην Ελλάδα, για να μιλήσουν και...
«Ας ανακτήσουμε τη ζωή μας, ας διεκδικήσουμε ξανά την κοινωνική παραγωγή»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Είναι δυνατόν να πιστεύεις στον Θεό και να μελετάς Μαρξ»
Ο Τζον Μίλμπανκ είναι γνωστός παγκοσμίως ως θεολόγος, με τεράστια γνώση της κοινωνικής θεωρίας. Το βιβλίο του «Θεολογία και Κοινωνική Θεωρία» θεωρείται ένα από τα πλέον σημαντικά συγγράμματα και ο ίδιος είναι...
«Είναι δυνατόν να πιστεύεις στον Θεό και να μελετάς Μαρξ»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Ο Μαρξ δεν φτάνει...»
Η Σούζαν Μπακ - Μορς από τις πλέον ρηξικέλευθες Αμερικανές φιλοσόφους, διανοούμενη και θεωρητικός, έρχεται για να μιλήσει για κάτι... άλλο. Ισως σε πολλούς να ακουστεί σχεδόν «εξωγήινο». Θα δώσει διάλεξη με...
«Ο Μαρξ δεν φτάνει...»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Οι ανισότητες συνιστούν πρωτίστως πολιτικό ζήτημα»
Για πρώτη φορά στην Ελλάδα διοργανώνεται ένα Ευρωπαϊκό Συνέδριο με θέμα «Ανισότητες, νεοφιλελευθερισμός και ευρωπαϊκή ενοποίηση: προοδευτικές απαντήσεις» και καλεσμένους από όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου...
«Οι ανισότητες συνιστούν πρωτίστως πολιτικό ζήτημα»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Από τα επιτόκια δανεισμού θα εξαρτηθεί η επιτυχής ή όχι έξοδος στις αγορές»
Ο Καναδός οικονομολόγος Λίο Πάνιτς αναλύει στην «Εφ.Συν.» τα προβλήματα της εξόδου στις αγορές, μιλά για τη σοσιαλδημοκρατικοποίηση του ΣΥΡΙΖΑ και επιβραβεύει τους Ελληνες που δεν στράφηκαν στη Χρυσή Αυγή. ...
«Από τα επιτόκια δανεισμού θα εξαρτηθεί η επιτυχής ή όχι έξοδος στις αγορές»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας