• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    14°C 12.8°C / 16.2°C
    1 BF
    88%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.6°C / 10.6°C
    2 BF
    93%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 14.0°C
    4 BF
    80%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 9.9°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    2 BF
    88%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 10.0°C
    3 BF
    83%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 5.4°C / 5.4°C
    2 BF
    93%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.6°C / 11.6°C
    1 BF
    92%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 20.8°C
    3 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    6 BF
    74%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.4°C / 19.4°C
    6 BF
    63%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    4 BF
    76%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    5 BF
    68%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 4.5°C / 6.9°C
    1 BF
    100%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 4.5°C / 4.5°C
    2 BF
    81%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 19.8°C / 20.8°C
    2 BF
    88%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 16.4°C
    3 BF
    76%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 12.4°C / 12.4°C
    2 BF
    85%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 7.2°C / 10.7°C
    2 BF
    71%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 5.8°C / 5.8°C
    1 BF
    94%

Αλέξης Παπαχελάς, «Ενα σκοτεινό δωμάτιο, 1967-1974», εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2021

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Φως στο «σκοτεινό δωμάτιο, 1967-1974»

  • A-
  • A+
Ο Αλέξης Παπαχελάς, διατηρώντας ένα δημοσιογραφικό αφηγηματικό ύφος, καταθέτει ένα έργο που θα το ζήλευε και ο πιο ώριμος επαγγελματίας ιστορικός, συνδυάζοντας τη συνεχή και εξαντλητική χρήση των γραπτών τεκμηρίων, με τις προσωπικές μαρτυρίες που άντλησε από δεκάδες συνεντεύξεις με πρωταγωνιστές ή δευτεραγωνιστές της περιόδου.

Δύο συναισθήματα –εν μέρει αντιφατικά αλλά εξίσου ισχυρά– προκαλεί η ανάγνωση του βιβλίου του Αλέξη Παπαχελά και η δυστοπική περιήγηση στο «σκοτεινό δωμάτιο» της περιόδου 1967-1974, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2021**.

Το πρώτο είναι η ευχάριστη ικανοποίηση που αποκομίζει κανείς διαβάζοντας ένα καλογραμμένο βιβλίο, πλούσιο σε πληροφορίες και πρωτότυπες προσεγγίσεις, το οποίο ρίχνει φως σε πολλά σημεία αυτού του «σκοτεινού δωματίου». Ακόμα και για κάποιον που έχει εντρυφήσει στα γεγονότα της περιόδου, είτε έχει βιωματικές εμπειρίες, οι γνώσεις που αποκομίζει είναι εντυπωσιακές. Ενα βιβλίο που διαβάζεται με αδιάλειπτο ενδιαφέρον και ως σφριγηλό και καλά δομημένο αστυνομικό μυθιστόρημα, παρ’ όλο που είναι εκ των προτέρων γνωστά τόσο η κατάληξη του έργου όσο και ο δολοφόνος, ενώ επιπλέον όλοι υποπτευόμαστε τους συνεργούς του.

Από μεθοδολογική άποψη ο Αλέξης Παπαχελάς, διατηρώντας ένα δημοσιογραφικό αφηγηματικό ύφος, καταθέτει ένα έργο που θα το ζήλευε και ο πιο ώριμος επαγγελματίας ιστορικός. Συνδυάζει, με άψογο τρόπο, τη συνεχή και εξαντλητική χρήση των γραπτών τεκμηρίων, πολλά εκ των οποίων αδημοσίευτα ή δύσκολα προσβάσιμα, με τις προσωπικές μαρτυρίες που άντλησε από δεκάδες συνεντεύξεις με πρωταγωνιστές ή δευτεραγωνιστές της περιόδου, αρκετοί εκ των οποίων δύσκολα θα εμπιστεύονταν τις εμπειρίες και τις γνώσεις τους σε κάποιον άλλο. Ακόμα και η απουσία όσων τελικά αρνήθηκαν να μιλήσουν –ο Ιωαννίδης, ο Κίσινγκερ, ο Αβρακότος, ο Κορομηλάς– είναι ενδεικτικές για τον συγκεκριμένο ρόλο που διαδραμάτισαν τα εν λόγω πρόσωπα σε αυτή τη σκοτεινή ιστορία.

Το δεύτερο εξίσου έντονο συναίσθημα είναι μια βαθιά μελαγχολία την οποία, όπως αναφέρει και ο συγγραφέας στον πρόλογό του, την αισθανόταν και ο ίδιος κατά τη διάρκεια της συγγραφής. Σε αυτή τη μελαγχολία κυρίως οφείλεται κατά τη γνώμη μου και η καθυστέρηση για την ολοκλήρωση του βιβλίου, χωρίς να είναι βέβαιο ότι η σημερινή δημοσίευση θα μπορέσει να την απαλύνει.

Πράγματι, η εικόνα που αναδύεται από όλες σχεδόν τις σελίδες του βιβλίου για το πολιτικό στρατιωτικό προσωπικό της χούντας είναι ακόμη χειρότερη απ’ ό,τι θα μπορούσε να φανταστεί και ο πιο σταθερός αντίπαλός της. Ψευδοπατριώτες, με πιο χαρακτηριστική περίπτωση τον «αόρατο δικτάτορα» Δ. Ιωαννίδη, εγκλωβισμένοι σ’ ένα συνωμοτικό σύμπαν με το οποίο ήταν εξοικειωμένοι από τη μακρόχρονη θητεία τους στην ΚΥΠ και την ένταξή τους στον ΙΔΕΑ και την ΕΕΝΑ, οι οποίοι, ιδιαίτερα κατά την ιωαννιδική περίοδο, επικοινωνούσαν μόνο με τους αντίστοιχης υποστάθμης πράκτορες της CIA, αρκετούς από τους οποίους γνώριζαν ήδη από την προδικτατορική περίοδο. Και η μελαγχολία γίνεται ακόμη εντονότερη όταν η αποκρουστική εικόνα της χουντικής Ελλάδας συνδυαστεί με την κυνική παρουσία των ΗΠΑ.

Η αποικιοκρατική αντιμετώπιση της Ελλάδας από τις ΗΠΑ, ήδη από την προεδρία Τζόνσον (και την πρεσβευτική θητεία του Φίλιπ Τάλμποτ), επιδεινώθηκε εντυπωσιακά από τις αρχές του 1969 όταν ως πρόεδρος ανέλαβε ο Νίξον και αντιπρόεδρος ο Σπίρο Αγκνιου, ενώ ο προσωπικός χρηματοδότης τους Τομ Πάπας επέλεξε και επέβαλε ως πρέσβη τον Χένρι Τάσκα. Εναν πολιτικά ετερόφωτο Ιταλοαμερικανό ο οποίος εκχώρησε τις πιο ουσιαστικές αρμοδιότητες στον σταθμό και τα στελέχη της CIA στην Αθήνα. Οι προσωπογραφίες του Γκας Αβρακότου (που διέπρεψε στη συνέχεια στο Αφγανιστάν) και του Ρον Εστες (και η συνέντευξή του) που μας παραδίδει ο Αλέξης Παπαχελάς είναι απόλυτα διαφωτιστικές για το είδος και την ποιότητα της αμερικανικής παρουσίας στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κατά την κρίσιμη διετία 1973-74.

Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση του βιβλίου και επικεντρώνοντας ιδιαίτερα στα τέσσερα τελευταία κεφάλαια που πραγματεύονται το πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου, την τουρκική εισβολή και τη Μεταπολίτευση, έχει κανείς την αίσθηση ότι διαβάζει ένα ρέκβιεμ για την Κύπρο.

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’50 δύο αντίθετα εθνικιστικά προτάγματα είχαν διατυπωθεί από την Ελλάδα και την Τουρκία για το μέλλον της Κύπρου: η ένωση και η διχοτόμηση. Οι Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου το 1959 απέκλεισαν και τα δυο ταυτόχρονα, χωρίς όμως αυτά να πάψουν να λειτουργούν σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, υπονομευτικά για την Κυπριακή Δημοκρατία.

Με αποτέλεσμα ένας αφερέγγυος ελλαδίτικος πατριωτισμός με έμβλημα την ένωση να οδηγήσει το καλοκαίρι του 1974 στο πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου, την τουρκική εισβολή και την παγίωση της διχοτόμησης, όπως διαφαινόταν άλλωστε ήδη από εκείνη την εποχή. Στις 13 Αυγούστου 1974, παραμονή της δεύτερης τουρκικής εισβολής, ο Χ. Κίσινγκερ ενημερώνοντας τον μόλις 4 ημερών πρόεδρο Φορντ, που αντικατέστησε τον Νίξον, του αναφέρει: «Δεν υπάρχει κάποιος αμερικανικός λόγος για τον οποίο οι Τούρκοι δεν πρέπει να έχουν το ένα τρίτο της Κύπρου» (σ. 528). Και μερικά χρόνια αργότερα ο Ετσεβίτ όταν ο Αλέξης Παπαχελάς τον ρωτά πως αποτιμά την τουρκική εισβολή του απαντά: «Λύσαμε ένα πρόβλημα το 1974. Τελεία και παύλα» (σ. 18).

Η προδοσία της Κύπρου –γιατί κατά τη γνώμη μου συνιστούν πράξεις εσχάτης προδοσίας τόσο το πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου στις 15 Ιουλίου όσο και η τρίωρη σιωπή των ελληνικών όπλων το πρωί της 20ής Ιουλίου– σημάδεψε τη γέννηση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας και παραμένει μέχρι σήμερα ως ανεπούλωτο τραύμα.

Ενα τραύμα, μια εθνική καταστροφή για την οποία δεν λογοδότησε ποτέ κανείς. Ο Δ. Ιωαννίδης καταδικάστηκε για τη συμμετοχή του στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, ενώ ορισμένοι αξιωματικοί, άμεσοι συνεργάτες του, συνελήφθησαν στις 24-25/2/1975 για συμμετοχή στο επονομαζόμενο «κίνημα της πιτζάμας». Και δέκα μέρες αργότερα, χωρίς να έχει εντοπιστεί κάποια άμεση συσχέτιση των δυο γεγονότων, το υπουργικό συμβούλιο αποφάσισε την αναβολή των ποινικών διώξεων για την κυπριακή τραγωδία, ώστε να αποφευχθεί η «διατάραξη των διεθνών σχέσεων της χώρας», μια υπαινικτική διατύπωση για τις προφανείς ευθύνες της αμερικανικής ηγεσίας, η οποία αγνόησε ακόμη και τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις του υπεύθυνου κυπριακών υποθέσεων στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Τόμας Μπόγιατ.

Ολοι όμως οι πρωταγωνιστές και συμμετέχοντες στο δράμα (Γκιζίκης, Μπονάνος, Γαλατσάνος, Ανδρουτσόπουλος κ.ά.) παρέμειναν ακαταδίωκτοι και ουσιαστικά αμνηστεύθηκαν, γιατί απομονώνοντας το πρωί της 23ης Ιουλίου τον Ιωαννίδη επέτρεψαν τη μετάβαση στη δημοκρατία. Οι καταθέσεις τους την περίοδο 1986-88 στην εξεταστική επιτροπή της Βουλής για τον φάκελο της Κύπρου μπορεί, στον βαθμό που είναι ειλικρινείς, να διευκρινίζουν (χωρίς προσωπικό κόστος) ορισμένες λεπτομέρειες των γεγονότων, δεν συμβάλλουν πάντως στην κάθαρση του δράματος.

Σήμερα, 47 χρόνια μετά τον Ιούλιο του 1974, όλες οι διπλωματικές προσπάθειες για επανένωση του νησιού έχουν ναυαγήσει και οι δυο κοινότητες (ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή) φαίνεται να αποδέχονται πλέον, έστω και σιωπηρά, το status quo, το οποίο δεν δείχνει να ενοχλεί ούτε την Ε.Ε., η οποία απεύχεται μια, έστω και έμμεση, παρουσία της Τουρκίας στο εσωτερικό της.

* πολιτικός επιστήμονας και ομότιμος καθηγητής Εκλογικής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών

** Η ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου έγινε τη Δευτέρα 18/10, με παρόντα και τον πρωθυπουργό Κυρ. Μητσοτάκη

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Το Πολιτικό Ημερολόγιο του Ευκλείδη
Τις επόμενες ημέρες αναμένεται να κυκλοφορήσει το νέο βιβλίο του Ευκλείδη Τσακαλώτου «Πολιτικό Ημερολόγιο και άλλα κείμενα» (Εκδόσεις Πόλις) με πρόλογο της συγγραφέως Μάρως Δούκα. Σήμερα η «Εφημερίδα των...
Το Πολιτικό Ημερολόγιο του Ευκλείδη
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η αθόρυβη επάνοδος της πολιτικής
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς με το βιβλίο του «Το πολιτικό στη σκιά της πανδημίας» (εκδόσεις Καστανιώτη 2021) μας προμηθεύει έναν πολύτιμο οδικό χάρτη, για να προσανατολιστούμε σε αυτή την αναγκαία κριτική και...
Η αθόρυβη επάνοδος της πολιτικής
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η «δικαίωση» των τανκς
Μπορεί να έχουν περάσει 46 χρόνια, αλλά καθώς φαίνεται η εξέγερση του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να ενοχλεί. Και μοναδικός τρόπος να αντιμετωπιστεί η ανάμνησή της είναι ακόμα και σήμερα η άθλια συκοφάντησή της.
Η «δικαίωση» των τανκς
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Περί αξιοκρατίας
Το νέο βιβλίο του συμβούλου του ΑΣΕΠ Απόστολου Παπατόλια πραγματεύεται το ζήτημα της συνταγματικής αρχής της αξιοκρατίας, υποστηρίζοντας ότι «είτε ως οργανωτική αρχή είτε ως υποκειμενικό δικαίωμα, αποτελεί μια...
Περί αξιοκρατίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας